f I4', A N N A li E S ACADEMJAE BHENO-TBAIECTJNAE , Azm. cDiocccmm-^iaiocccmiT. .^iz 6'. A X N A- L E S ACADEMJAE HHENO^TliA]ECTIi\AE , Ann. ciMocccxxxni — ciarocccxxxiv. TIIEOPORO GERARDO van LIDTH de JEUDE , RECTORE ACADEMIAE MAGNIFICO, ADAMO SIMONS SENATUS GR.APHIARIO. ^ '' 'k ^' X-k**" TRAIECTI Au RHEjSVM, APUD lOANNEM ALTHEER; ACADr.MIAE TYPOGRAPIIUM, MDCCCXXXT. !fl(. mt.;, HOC AmALlVM FOLTJMINE CONTINEJSTUR: Nomina Professorum et Lectorum in AcOi^ demia Rheno-Traiectina. $. I. Quaestiones ad certamen literarium A, cioiocccxxxm. propositae, §. II. Series lectionum habendarum, J. III. Series disputationum publice et privatim defensarum, $. IV. Solennia. $. V. Theodori Gerardi van Lidth de Jeude , Oratio, *2 Re- rv Responsiones ad quaestiones propositas Lamberti Doedes Did. fil. ad quaestionem Theologicam. Francisci Iani Iacobi Alberti Iunius, ad quaestionem Theologicam. DiDERici vAN Dokkum, ad quaestionem Medicam, WAIiRANDI CoRNEIill LUDOVICI ClARISSE , ad quaestionem TAterariam. lOHANNI CORNELII GeRHARDI BooT, ad quaestionem Literariam, A ,N N A h E S ACADEMIAE RHENO-TBAIECTJNAE. Ann. cioiacccxxxni — cidiocccxxxit. $. I. Inde a die xxvi. m. Martii A. ciorocccxxxiii, usque ad diemxxvi. m. Martii A. cioiocccxxxiv, in Academia Piheno-Tiaiectina docuerunt MATHESIN ET PHILOSOPHIAM NATURALEM NlCOIiAUS CoRNEIilUS DE FrEMERY, Gerardus MoLTj , lOANNES Fridericus Ludovicus Schroder , Ianus Kops, Theodorus Gerardus van LiDTH DE Jeude, h, t. Acad. Rector , Petrus Ioankes Isaacus de Fremery, Prof. Extraord. Richardus van Piees, Cornelius Adrianus Bergsma , Prof. Extraord. VI THEOLOGIAM, loDocus Heringa , E. F. Gabriel van Oordt, honorifice et ex ifoto suo dimissus y Hermannus Bouman, Hermannus Iohannes Royaards. lURI SPRUDENTIAM. Hermannus Arntzenius , Ianus Richardus de Brueys , CoRNEiiius Adrianus van Enschut, Adrianus Catharinus Holtius , Ianus AcKlERSDYCK, Prof, Extraord. MEDICINAM. Ianus Bleuland , propter aetatem sep- tuagenariam honorifice rude donatus ^ NlCOLAUS CORNELIUS DE FrEMERY , Bernardus Franciscus Suerman, Ianus Isaacus Wolterbeek, Iacobus Ludovicus Conradus Schroeder VAN DER KoLK. VII PHILOSOPHIAM THEORETICAM ET LITERAS HUMANIORES PHIIilPPUS GuiIilELMUS VAN HeUSDE, AnTONIUS VAN GoUDOEVEIl, Adamus Simons, h.t. Senatus Acad. Gra- phiarius , Iacobus Cornelius Swyghuisen Groene- woud, LuDovicus Gerabdus Visscher, Prof. Extraordinarius, LECTORES Samuel Nyhoff , Linguae Graecae , GerArdus DornSeiffen, LiterarumHu- maniorum , Carolus Thompson, Literarum Anglica- rum, \nMK Idstus Henricus Koch, Linguae Germa- nicae , Georgius Carolus Verenet, Literarum Gallicarum. MAGISTER ACADEMICVS L AMBERTUS de FrANCE , Artis Gladiatoriae. VIII §. II. Ad certamen literarium, singulanim disci- plinarum studiosis in Academiis et Athenaeis patriis, propositae sunt hae quaestiones: QUAESTIO ZOOLOGICO-GEOLOGICA. Quaeritur , quales reliquiae fossiles ani-^ maliuin vertehratorum hactenus sint inven- tae , in septentrionalibus Belgii provinciis, praetermissis illis, quae multae prope^YvdL- iectura adMosara, in huius loci formatione, adsunt. Indicetur porro^ quales sequelae ex illis, quo ad constitutionem geologicam harumP rovinciarum , tuto derivari possint ? qjJAESTIO MATNE3IATICA. Exponatur theoria generalis curvarum duplicis curvaturae , eaque adhibeatur ad inveniendas proprietates curvae , quae om~ nes rectas in superficie cylindri aut coni recti eodem angulo secat. qjJAESTIO THEOLOGICA. Disquiratur, utrum e doctrind Ethices Christianae homini et Principi Christiano liceaty bellinn gerere , nec ne? Quudsi ii~ citum existimetur , inquiratur , quatenus de bello gerundo hominum sententias emenda- verit doctrina Religionis Christianae? qUAESTIO lUniDICA. Ad examen revocentur argumenta , quae ad leges commendandas afferuntur , quibus sive officinae et agriculturae tuendae caussa , sive ne ccrtarum rerum copia desit , mer- cium cum importatio tum exportatio gra- vatur vel prohibetur, qUAESTIO BIEBICA. Quaenam mutationes pathologicae indu- cuntur Arteriis /jer Ligaluram ? Hinc, ex- positis variis eam instituendi modisj quid singuli valeant , concludatur, qUAESTIO LITERARIA. I^ita Periclis, ex ipsis fontibus ^ maxime Plutarcho , jyetita, J^iri characterismus. Qiiid profuerunt eius politica consilia civi- tati et imperio Atheniensium? Quid nOf cuerunt ? §. III. Lectionum in Academia Rheno-Traiectina, inde a die v. Septembris A. cioi3cccxxxiir, usque ad ferias acstivas A. cioiccccxxxiv, a Professoribus et Lectoribus habendarum, haec fuit formula : In FACULTATE MATHESEOS et PHILOSOPHIAE NATURALIS, docebunt Elementa Matheseos^ I. F. L. SCHPiU- DEPi, diebus martis, mercurii, iovis et vene- ris, hora IX. Stereometriam , T rigonometriam Sphae- ricam , adhibitam ad Astronomiam Sphae-m ricam et Geographiam Mathematicam I. F, L. SCHPiODEPi , die veneris atque saturni, hora VIII. Collocutionibus de ratione docendi disci" plinas Mathematicas vacabit I. F. L. SCHRO- DEPi, hora postea indicanda. Geometriam analyticam R. VAN PiEES, diebus lunae, mercurii et veneris, horalX. Calculum differentialem et integralem 1\. vanREES, diebus raartis, iovis et satur- ni, hora IX. XI Mechanicam analyticam Pi. VAN REES , diebus lunae, inartis, iovis et veneris, horaX. Physicam experimentalem G, MOLL , die- bus lunae, martis, iovis et veneris, hora L Astronomiae primas notitias G. MOLL, diebns lunae, martis, iovis et veneris, ho- ra IX. vel alia , auditoribus magis commoda. Astronomiam theoreticam eb practicam G.MOLL, iisdem diebus, hora IIL Elementa Hydrotechniae , ad praesentem conditionem Patriae adplicata, si wsufficiens numerus auditorum adsit, belgico sermone, exponet G. MOLL, hora deinceps indicanda. Chemiam generalem et applicatam N. C. deFPiEMEPiY, diebus lunae, martis, mer- curii , iovis et veneris , hora XII. Chemiam artihus adhibitam P. J. I. de FREMERY, diebus martis hora pomeridia- na YI-VIII. lis, qui instituendis operationibus chemicis operam dare cupiunt , praeerit P. J. I. de FREMERY, die saturni, hora IX ad XI. Botanicam et Physiologiam plantarum I. KOPS, diebus lunae, martis, iovis et ve- neris , hora X. Botanicam Historiam plantarum me^i- cinalium et oeconomicarum C. A. BERGS- MA , diebus lunae et veneris , hora IX, Anci'- XII Anatomiam plantarum C. A. JBERGS- MA, diebus et horis Auditoribus comraodis. Excursionibus botanicis singulis hebdo- madibus praeerit C. A. BERGSMA. Historiam naturalem Mammalium , A— vium , Rc. r.A. ; secun- dum: XsiXeThv civQpuTOvovTCi K,T.?^.j tertium: Valeat res ludicra , caet. ; quartum : Qocw IJLU(rTog ovv 6 ocvvjp x.t.A. ; quintum : rioAw T€ Stucpipetv K.T.^. ; sextum : "EotKe tuvtvi .... Tu^vjQeg K.T A. ; septimum : Pericles ille et auctoritate Cditi. ; octavum: "EoiKe tuvtvi..., u^i^Seiug x.T.A. ; nonum : C^est envain, que Vorateur etc. Acccssit decima commen- tatio , hoc symbolo : 'AAAa Koti eTtx,£ipouv- Ti K T.A. ; sed, quum post defmitum tempus , d. 23. m. Januarii, Ordini traditum sit, certaminis particeps esse non potuit. Pri- mum nec minus secundum specimen Ordini placuit. Commendabat se utrumque diligenti rcrum disquisitione, antiquitatis Atticae cog- O 1\ A T I O. 37 nitione, judicio atque ingenii acuniine, sed, quamvis primum cum aliis laudibus, tum doctrinae copia et varietate alteri excelleret, secundura vincere illud visum est rerum apta dispositione , tum vitae Periclis enarratio- ne, quae in altero per annos digesta est. Quamobrem in dispari utriusque scriptionis ratione cum parem utrique praestantiam tribueremu^ , utri praemium destinaretur , sorti relinquendum statuimus. Auctorem se prodidit primi opusculi Walrandus Cornelius Ludovicus Clari ss e, , Phil. Theor. et Litt. Hutn. Cand. atque in Academia Lugduuo-Batava Stad. secundi Joannes Cornelius Gerardus Boot, Phil. Theor. Litt. Hum. et Juris Cand. in Academia Lugdunu^Batava , quorum illi sors propitia fuit. E caeteris comraentationibus secundos tri- buimus honores auctori disputationis tertiae. Praestare haec utrique illi videbatur cum cri- 38 Th.G. van LIDTH de JEUDE tica fontiuiii indagatione, tum disquisilionis diligentia de Atheniensium i^ysixovix; cedebat vero multuni rei literariae cognitione atque orationis latinae bonitate. Auctorem se ejus probavit Henricus van Belkum, ia Academia Klieno-Trajeetina Litt. Hum. Caud. ct Theol. Stud. Nec vero suis destituimus laudibus aucto- rem disquisitionis quartae , qui , vita impri- mis Periclis ordine, perspicuitate et ele- gantia enarranda, perquam nobis placuit. Hujus auctorera se prodidit Antonius Backer, Litt. Hum. et Juris Stud. iu IUustri Atbenseo A ms telodam eit si. Quae praeter has quatuor nobis meraoratae sunt scriptiones, aliae aliis praestare nobis visae sunt, omnes studium auctoris volunta- temque nobis probarunt, nec tamen, judicio nostro, propositam quaestionera explicuerunt satis. Vos quoque simul escendatis, praestantis- $imi Clarisse ct Boot! Aureura, quod O R A T 1 0. 39 sors tibi , ornatissime C 1 a r i s s e ! destinavit , praemium , non tantum tibi ipsi, sed patri quoque, tui amantissinio , gratulamur. Pcrge hac Tia , quara ingressus es , ut tuls meritis paternas iraitere laudes et Leidensem Aca- demiara ornarc pergas. Te quoquc, orna- tissime B o o t ! illius Academiae ornaraentura esse, non tantura haec Charta probat, quam auri loco tibi trado , sed antea jara , in hac ipsa Academia , relati honores egregie do- cuerunt. Yos denique accedatis , ornatissirai v a n Belkum et Backer! Laudes vestras Ordo literarius judicio suo celebravit. Quocirca , licet victoriae pahuara alii vobis praeripue- rint , secundis taraen , quos haec instruraenta vobis praebent, suraraopere laetaraini hono- ribus. -^i- Videlis egregii juvenes! suas cuique, qui ingenii vires intendat, constare laudes. Agile idcirco, novum vobis denuo certaraen ape- rient praelegendae jara Quaestiones, a sin- gulis Ordinibus propositae. / ■ m Th. G. van LIDTH de JEUDE qUAESTIO THEOLOGICA. Laudetur et a vituperatione defendatur institutumj quo , in reformatis Patriae nostrae coetibus, doctrina Christiana, dU'^ ce Catechesi Palatina , exponitur. QUAESTIO lURIDICA. Exponatur et ad examen revocetur lo^ cus Codicis civilis de causa obligationis. qUAESTIO MEDICA. Quid disputaverunt veteres et recentio- res obstetricatores de placenta in utero incarcerata , ejusque origine et caussis ? Quaenam est ejus vera diagnosis? Quae tandem optima curandi ratlo? qUAESTIO LITERARIA. Flavii Josephi vita. Quatenus per vitae opportunitates ad conscribendam Histo- riam atque Antiquitatem Hebraicam ido-^ R A T I 0. 41 neus fuit? Quid pronunciandum de iisy quae hujus scriptoris auctoritati obstare dicuntur ? qUAESTIO BOTANICO-OECONOMICA. Quaeritur historia Solani tuberosi Linn. , hujusque plantae descriptio botanica, cul- turae modus et varius usus oeconomicus. qUAESTIO PHYSICA. Ex iis praecipue , quae nostro tempore de effectu luminis detecta sunt, dijudice- tur quaestio, utrum theoria emissionis an undulationis luminis verosimilior sit hor- benda. His igitur peractis, unum superest, ut Successori dignissimo Rectionis munus irt- que insignia tradara. Te igitur, Vir Clarissirac! Hermanne JoANNE RoYAARDs! cx Auguslisslmi Regis decreto, in proximum annum, Aca- 42 Th.G.v.LIDTHdeJEUDE ORATIO. demiae Piectorem renuncio et proclamo, Accedas ergo et jure tuo, quam tibi relin^ quo , occupes sedem. Salve Magnifice Rector! Gratissima tibi sint muneris tui officia, eoque tam feliciter fungere, ufc, post annum hunc Magistratum depositurus, te etiam Rectore, Academiam nostram laete floruisse, grato animo, profi- teri possis ! Ita faxit Deus Optimus Maximus! •mM.tfi .i A N N T A T A. (1) VidL Besluit van Z. M. den Koning vau den 2 Aug. d8d5. N". d4. Art. 25. 2°. (2) Parentes fuere Petrbs Simons, et Brigitta Cor- WELIA YAN DEH StaM. (3) In primo scilicet Carminum fasciculo, titulo': Gedichten van Adam SiMoifs, Amstelodami apud J. ten Brink, anno 1805. edito, plurima reperiun- tur, quae illo tempore facta, hanc sententiam probare possint. In hoc autem fasciculo etiam reperitur egre- gium carmen in praematuram mortem amici sui Anto- wii VAK BER Wooudt , cujus Pocmata postea demum Am- stelodami apud C. L. Schleyer anno 1829 edita sunt. (-4) Hujus loci amoenitatem egregie depinxit in car- raine, ejusdem nomine inscripto et Carpio suo dicato, quod in fasciculo modo memorato reperitur pag. 85. 44 ANNOTATA. (5) Quanta delectatione ibi degerit, egregio ipse carmine expressit, quod pago Thamen inscriptum est, et legitur in altero Carminum fasciculo, cui tilulus : Verstrooide Gedichten Tau Adam Simojys, edito Am- stelodami apud J. van der Hey, anno 1822. Et novimus omnes, quanta cum festinatione postea, dum nobiscum vivebat, quam primum Feriarum tempus ad- venisset, seraper ad Thamenses suos properaret, ubi ab officii munerisque laboribus quiescens corporis et ani- mi reficeret vires. (6) De Lof der Welsprekendheid , Amsterdam 1809, herdrukt in de Verstrooide Gedichten. J)e toaarde van den Mensch. Amsterdam 1814. AzE XjtJT D E R , Keizer aller Russen , in drt& Zan- gen , door Adam Simoks. 's Gravenhage , bij J. AI- lart 1815. Waar achter gevoegd is: ^- ^^ '** Ode aan mijne Landgenooten. > (7) De hoc argmnento legenda sunt, quae inve- niuntur in primo Carminum fasciculo , pag. 75. titulo : De Verlichting , aan J. H. van der Paim. (8) Redevoering van Adam SiMOnrs over den waren Dichter, gehouden den 25 Blaart 1816 enz. Utrecht, bij O.J. vanPaddenburg en J. van Schoonhoven. (9) In lucem prodiere sequentes ejus orationes ; Jlerinnoring aan het Tijdvak van Frederik Hepidrik , ANNOTATA. W bijzonder met betrekking tot de Nederduitsche Poizij ; eene voorlezing door Adam Simons. Vid. Mnemosyney door Mr. H. W. Tydeman en N. G. van Kamper. Dord- recht, 1820. IX. Stuk, 291 seqq. Over deii aanleg van Vondel en zijne Poezij met die van Cats en Hooft vergeleken; eene voorlezing van A. SiMONs. Vid. Mnemosyne , door H. W. en B.F. Tydeman. Dordrecht, 1822. I.Deel, pag. 153seqq. Het Kasteel van Antwerpen, door A. Simors. Te Utrecht, bij J. Altheer, 1831. (10) Hoojft's Nederlandsche Historien, met aantee- kehingen van de Hoogleeraren Siegenbeek, Simohs en VAN Capellen, 8 Deelen, 1820— -1824. (11) Plurimas, in Patria nostra, Societates Litera- rias in sociorum numerum illum recepisse, ejusque meritis debuisse plurimum, omnibus notum est. (12) TJti omnes, qui ejus familiaritate usi sunt, sincerum maxime et apertum amicum eum cognovere, ita mihi quoque, qui, dum Rectoris aut Graphiarii munere alternis vicibus fungebamur, arctioribus vin- culis cum eo conjungi coeperam, candida iUius et sincera amicitia patuit. (13) Virum consultissimum Petrbm Simons, qui, plu- ribus jam de Historia Patriae in lucem editis operi- bus, summam doctrinae laudem sibi comparavit, dig- i6 A N N T A T A. nissimum se Patris sui in hisce quoque literis Disci- pulum praelmisse, omnes consentiunt. Huic autem doctissimo viro publice, hoc opportunitate , gratias agimus , pro singulari benevoleutia , qua plurima , quibus in hac oratione, ad Patris vitam adumbran- dam, usi sumus, nobiscum communicavit. (1-4) Natu minimus filius, Gerardus Simoks, propter egregiam in rebus Physicis doctrinam, primo in hujus Academiae speculis Astronomicis Observatoris munere functus, postea ad ampliora stadia vocatus fuit. Hunc autem quanta caritate Pater complecteretur , fpsiua verba testantur, quae leguntur pag. -44 orationis, quam : De iinitatione JSaturae in omni arte sedulo adhibenda, cum Magistratura Academicum deponeret, publice habuit, d. 26. m. Martii, A. 1833. Praeter hanc autem orationem, quae ultima ab eo, cum omnium applausu, publice dicta fuit, etiaranunc raemoranda supersunt , quae variis temporibus in lu- cem prodiere, sequentia ejus opera : Het Huisselijk leven. Amsterdam 1823. Voorlezing over de Poezij, bijzonder in Nederland, te vinden in de: Voorlezingen , gehouden in het Lees-Museum te Utreeht, door J. Geel e?i A. Simons. Te Utrecht, bij J. Altheer, 1830. ANNOTATA. 47 Verzamelde Poezij van A, Simoks, Te Utrecht, bij J. Altheer, 1834. Plurima praeterea scripsit, quae edita aunt in Ephemeridibus, quarmn tituli: Vaderlandsche Bibliotheek, et: Boekzaal der Geleerde Wereld. Cujus posterioris in ordinem redigendae curam, post obitum Viri Cl. Y. VAN Haueisveld (inde ab anno 1812 — 1814) in Se susccperat. LAMBERTI DOEDES, did. fil. THEOL. CAMD. E VICO INGEN, COMMENTATIO, Q U A , RESPONDETUR A D QUAESTIONEM THEOLOGICAM, IN CERTAMINE LITERARIO ANNO MDCCCXXXni PROPOSITaM A PLURIMUM VENERANDO THEOLOGO- RUx\I ORDINE IN ACADEMU RHENO-TRAJECTINA: „ Disquiratur^ utrum e doctrind Ethices Christia' „ nae homim et Principi Christiano liceat , hel- y, lum gcrere, nec ne? Quodsi licitum existitne' „ tur^ inquiratur, qtiatenus de bello gerundo „ homimm sententias emendavcrii doctrina Re- „ ligionis Christiatiae P " QUAE,PARI PRAEMIO, QUO FRANCISCI JANI JACO- BI ALBERTI JUNIUS ad eandem quaestionem RESPONSIO, AESTIfllATA, SORTIBUS JaCTIS , NUmiCM REPORTAVIT AUREUM , D. XXI M. MAKTIl A. MDCCCXXXIV. PRAEFATIO. C^uaestio a vobis proposita , viri clarissimi , cuique studioso , qui et civitati nostrae hoc tem- pore bene cupit et , nulla impeditus re , patriae , nunc temporis periclitanti, vires suas, nec non vi- tam , consecraverit , magni momenti non esse non potest. — Omnibus patuit , ante triennium , vixdum vocem, qua noster Rex dilectissimus a civibus opem imploraverit armatam , auditam fuisse, quin omnes boni, quae possent, arma arriperent. Neque id temporis literarum studio- sorum plurimi , amore erga patriam commoti, de armis gerundis dubitarunt. Verum nonnul- li rem perpendentes , paulisper sane liaesirarunt, quod nescirent an bellum Christianis h'ceat, neque hac de re sibi satis persuasum haberent. Mihi adhuc in mentem veniunt quot disputationes inter A 2 ju- 4 PRAEFATIO. jiivenes atnicae. y, Quid, dicebant, num convenit „ bellari religionis Christianae indoli? Nonne nie- „ rito tot patres veteris ecclesiae aliique religionem ,^ nostram laudibus celebrassent summis , quippe „ bello interdicentem , an non injustius plurimi, „ qui philosoplii e.«>se gloriantur (i) eam , ac ^ si rem detestetur milltarem , repudiassent. " — Alii vcro: „ qui divina posset censeri quae „ religio civitatis civiumque singulorum saluti „ adversetur ? " Ita disputatum. Tandem ve- ro intelligentes , religionem Christianam minime spectare posse, ut civitatis salus pereat, et ni- si hoc tempore bellum gereretur, non longe ab- fore, ut civitas periret, arma Christianis haud recusanda putarunt; immo ducti amore animoque grato erga patriam , cui parentes , cognatos , ami- cos , educationera , academiam , magistros et quam phjrima debuerant , tum illi, atqueego, ciipide arma cepinnis. — Hincigitur, clarissimi viri, quaestione proposita j;avisus sum et magna cum animi volup- tate in ea tractanda versatus; ita et haec com- mciituiio enata, quara accipiatis cum benevolentia in- (l) Qliales fuerunt Tintlsl , Toland, ColUn ,Wiston, Shaf- tesbury , Troiichard , Jiayte , yoltaire , Roiisseati , Diderot aiiique. Quo*;um scrpia citavu' P e t r u s Verstap in Dis- put. Nullum iti Ethica Christinna praeceptum esse , quo et tinguli , reliti. — ViJ. opp. a curatoribus Lcgati Stolpiaoi edita dt iB#r»« dtnrina Cliriitieua , T. IV, p. p6. seqq. PRAEFATIO. s indulgentiaque , oro, precor. — Quae si Facultati maxime venerandae non plane displiceat , laetissi- mo ero animo, tum ob fructum, quem res tractata milii largita fuit , cum ob honorem summura , quo vestra comprobatio rae afiiceret. Priusquam autem pergam , liceat mihi pauca dice- re de responsionis argumento. — Responsio facile distribuitur in duas partes pro duabus quaestionis partibus. Ad primam partem : „ Disquiratur , ^/irnvOT e doctrina Ethices Christianae homini et Principi Christiano liceat, bellum gerere, nec ne?" re pro viribus considerata , affirmative quod dicitur , respon- dendum aestimavi. Ut alios autem et meae sen- tentiae assentientes haberem , et adversantes con- vincerem, minime supervacuum habui, postquani meam enunciassem sententiara , in alios , raaxime in eos, qui bellum ex religionis Christianae prae- ceptis ac indole illicitum habeant, meam defen- dere, atque ostendere , eorum sententias falsis niti argumentis. Qiiam refutationem a Facultatis siim- me venerandae consilio minime aiienam esse, col- lexi e ratione, qua quaestio sese habet, ut , als- quisitione instituta, non exstaret dubium. Quum alter^ quaestionis parte quaeritur : „Quud- si licitum existinetur, inquiratur, quatenus de bel- 1« 6 PRAEFATIO. lo gerundo hominum sententias emendaverint dac- trina Religionis Christianae? " hac ingressus sum via, qua exposuerim hominum sententias de bello gerundo, scilicet de causis , ob quas bella gerun ■ da, de bdli gerundi ratione ac de hello finiendo, In singulis hisce rationem habiii sententiarum , cum ^ quas gentes, antequam Christo nomen dede- rant, habuerlnt, tum quas his meliores docuerit Religio Christiana , tandem vero , quas amplexi sint populi Christiani, quippe quae meliores fue- rint pro cognitione religionis Christianae ac fide ei habita. VAKS P A R S P R I M J. DISQUIRITUR, UTRUM E DOCTRmA ETHICfiS CHRISTIANAE HOMINI ET PiHNCrPI CHRISTIANO LICEAT BELLUM GERERE, NEC NE. SECTIO PRIOR. IN QUA DEMONSTRARE CONATUR AUCTOR , HOMINI ET PRINCIPI CHRISTIANO NON OMNE BELLUM ILLICITUM ESSE. S- »• Quaestio exponitur. Saepius accidit, ut gens alia ab alid dissentiat, et in illa conditione neutra permanere velit. Decer- tandi genus tum est duplex , vel per disceptatio- nem, v. c. per judicia, vel per vim et arma. Genus hocce alterum bcllum dicitur. Bellari autera utrum liceat nec ne, ex Ethices principiis, dijudi- cari potest. Nam aguntur bella ab hominibus , qui ratio- t COMMENTATIO rationis sunt participes ac libertate gaudent morali. Quisque, qui haec consideret , facik eflicit, non armorum vi , sed ratione decertandum esse in re- bus , dc qnibus lis est , et idcirco bellare non uni- verse justum dici posse (i). Sic quispiam populus certe injuste agit , qui ducitur injustis causis bel- li gerundi, quippe qui armis petat illud, quod suum non sit , ad liaec motus , verbi gratia , vindicta, praedae profunda cupidine, regionis auc- toritatisque augendae atque araplificandae deside- rio. Nec minus injuste agit illa gens , quae, quamvis prima decertandi ratione uti licet, con- fugiat ad arma. Meum non est defendere quem- cunque bellum gerentem , tantummodo Christia- num , justis de causis bellantem. Hic profecto , omnibus humani generis sociis amore conjunctus, justitiam colit, nulli injuriam infert; itaque si unquam Christiano bellum liceat , tantummodo bellum gerere potest , quum extrinsecus vis , vel injuria, illata sir. Quaestio igitur proposita facile hac ratione defini- tur: utrum,quum aliagens ab alia discrepet et hanc illani- (i) Conff". omnino Cic. , dt Ojpc. I. ii. Grotius, dt jtire Belli ce pacis , Lib. II. c. 21. §. I— 5 , 8- Briefe uLer den Kritg, Berliu 1778. p. i— 11. Evvald, Oirlog en Vrede^ vers. belg. 1814. p.23, Inprimis vero Tzschirner, iiber deit Krieg, Ein philesophiicher yersueh. , Leipzig 1815. p. 5— a?» et Draseke, vier Lterredtntn evtr den Krifg , vers. bclg. 1R20. p. 6 — ;o. ■T H E O L G I C A. 9 illamve rein, quae est luijus gentis , sive clandesti- na opera, sive palam vi et armis,petat, homini, in hac civitate vitam agenti , et principi , qui huic civitati praeest , utrique Christiano, arma quippe talia, quibus hostes saepius occumbant, in istam gentem capere liceat , nec ne. Quae res mihi diju- dicanda est ex Ethices Chrisiianae doctrina (i). §.2. Non disertum de bcllo praeceptum a Christo , neque ab j^postolis , datum exsiat. Eorum agendi ra- tio non plane interdicere vidctur , ne bcl- lum gcrat Chrinianus (2). Christus in mundura venit ^mixdav tov kou conditurus, minirae regnum terrestre, quod om- nino (O Grotius, iion orania bella justa esse posse intelligens, quaestionem de bello ex indole Christianae doctrinae dijudi- candam hoc modo enunciat: An lellare iinquam justum cst. Vid. cjus Hbcr de 1. B. et P. Lib. 1. c. 2. et Tzschirner, Opusc. Acad. Lipsiae 1829. p. 128, Oraiioni hoc de argumen- to inscripsit: De belh Christianis non interdicto. - (2) NonnuIli,veterisCodicisauctoritate moti.bellumuniverse aDeononimprobarideniousirare voluerunt. „ Nam , dicebant e. g.', Deus ipse bella jussit." (Nura. XXV. 17, 18. XXXL 2,3. XXXIII. 5c— 56. Deutr. L 42. 111. 0. Jos. I. 6. Vlll. j, j2. IX. 6. X. a, S. I Sam. XXX. 7. Jud. 111. 9, io. VI. 34. XL ap. XV. 14.) Unde bellare , re per se considerata, lice» re effecerunt. Vid. Gerhardi, Loci Theolcgi , Genevae 1639- Tom. VL p. 8oi— 8ii. Male sutem id exinde colligi contendit Garve, /Ibhnndlung uber die f^erbindung der Mo- rttl lo C M M E N T A T I nino inter Judaeos palam confiteri debuit, falsa spe eorum regni, a Messia restituendi, ductos. Idcirco sese non armis defendi voluit Christus. E< SK , ait , TOU KOtJl^OU TOUTOU VjV >} ^OifflhSl» jj S[Jt,VI , 9/ u7ry,p£Txi av ol ifio) iiymit^ovTO , 7vx (Jt,vi 7rxpx^o6ci ToTf lou^xioii; (i). Ejus doctrina spectat praete- rea omniura gentium felicitatem et docet om- nes boraines amore sese invicem complecti (2). Haud miraberis igitur nullum disertum praeceptum a Jesu , vel ejus Apostolis , de bello esse datum. Attendas quoque plurimos civium , inter quos ver- satus fuit Jesus , non raro in novas res turbasque excicandas propensos fuisse. Ilie igitur pro sua sapientia sese commiscere rebus publicis noluit id- que omni modo evitavit (3). Praecepta tantum dedit, quibus belli semina diminuerentur, belli atrocitates decrescerent (4); atque nec Jesus, neque Apostoli diserte docerent , necesse fuit ea, quae ra' ral mit der Poliiik , p. 57. seq — Si vero ulla vis insit, mibi non exinde arguinenia proferenda sunt; nam tantura e doctrlna lithices Christianae mihi licet ratiocinari, minime e veteris Judaeorum civitatis theocratico regimine. Ci) job. xviir. 36. (2) Conf. Reinhard, Proeve over het plart, hetwelk dt Stiehtir des Christendomt tat heil ier ■wereld ontwierp. (queni librum e Gerraanica lingua in nostram vertit vir venerandus J. L, Wolterbeek, Atnst. 1816.) p. 28. seqq. 54. seqq. Cs) j'jb VI. 15. VIII. 11. coll. Luc. Xn. 13, 14. C4;. Conff. Reinbard, Proeve , p. 108. seqq. et Tzschi r- ner, «''cr } ciVTKTTyivxi Tw TTOVvip^ confcrat cum sectione 38, ubi ille improbatur, qui injnriis injurias reddat, confesiim intelligit hoc loco de i:Itione, TTipl Ty.q TifiUfixi;, a^i. ConfT. Gro t ius et Kuinoel ad h. 1. Ilisce de praeceptis hoc loco Eniraad» vcrtere opus est , nara non raro iis eSztis Jefettsio siii impugna- tur. conf. G r o t i u s , {!e J. B. et P, lib. c. 3. §. 3 , 6. Cr") Cf. et Rom. V. 6— n. (c.) (. ff. Brissonius, in Lexics Juris CFrancofurti 1587.) ad voces Jus naturale, Gr o tiws , ds J. B. et P,, lib. I. C. II § I— 4j Wolfii, Jus naturae, Pars I. §. 1104. et VIIl. §. f,',z—z6i, Pestelii, Jurispr. Natur., I. p. aCs, H e r- der, Briefe zur BefS- di-run^ des Hutnanitat , II. p. lip, (^Samnitl. JJ^erhe, Stutigart und Tubingen 10:7 — 1S50), Gar- ve, Abhani. p. !.;.. aliique. Cff. quoque C i c. , fra Milone ^ e. 4, n. De Oficiis , 1. c. 9, 10. De Republ. lU. 33. (ed. Orellii), Livius, XLII. 41, Quinct. VII. 11. aliique. THEOLOGICA. 17 est momenti, quara vita impugnatoris (i). Cuique vero civi Christiano licet perniciem a sese depelle- re, magistrat^s ope implorata (a), cui concessura est maleficum punire, nec non , urgente necessita- te, occidere (3). Ille innocens autem in illa rerum conditione ad magistratum sese conferre nequit ideo- que fit sui juris (4^ , atque ei idera licet , quod ma- gistratui. Ne autem quis dicat hanc rem repugnare praecepto: „ ames alterum , ut temetipsum;" nam- que alterum magis , quam semetipsum, amare eo non praecipitur , quod ille sane faceret , qui hos- ti , suae vitae periculo , parceret. Istius salutem Suae praeferendi praeceptum nunquam a Jesu aut Apo« CO Siint, qui objiciant, sggressori tempore, quo resipi?cat, opus esse, ideoque ei vitam relinqui oportere. His autem res- pondeo, ne alia afferam,, omnino oppugnatum quoque se- se talem existimare posse, qui repente vitam relinquere posset cum spe salutis aoternae; quapropter eorum objectio nihil valet. C^. Gxoi\\x%, de J. B- et P., Lib. I. c. III. §. 3. P. 3- Bohmeri, Jus Ecclcsiast., Tom. V. Lib. V. c. 3. §. 23. et Rein hard, Moral. IL p. 374. (2) Pauli exemplo, Acta XXIIL 23, 31, 32. — Apostolorum nonnulli, Christo non ignorante, sed rei conscio, iter fecisse videntur (Luc. XXIL 35, srt. ad quem locum vid. Grotius et KuinoeO gladiis armati , qiiod et alios Galihieos , e pntria Hierosolymam proficiscentes , ob vias , latronibus infectas ,facii- tasse, a Flavio Josepho, (^Antiq. Judaeor. XI. c. ic.) memoriae traditum est. Cs) Rom. XIII. 4. cf. Grotius, ad Matth. V, 40. pag. 190. etReinhard, Moral. II. p. 372. C4) Conf. Pestel, I. I. L p. 286. DOED. B i3 COMMENTATIO ApostoHs datuni est. Ita et Paulus (i) ^ Chris- tianis non postulavit Cxlinv , ut aliis hsaig fo- ret (2). Quodsi igitur quis vitam nostram aggre- ditur , quam nos , nisi vitd ei ereptd , conservare possimus , patet omnino licere , immo nostrum esse , ut nostram salutem curemus et vim vi repellamus, sive aggressor inermis evadai , sive , nisi ulla salutis expediendae nobis ratio sit, iste occum- bat. — Cum vero miles in bello adhibet ar- ma , quae hostibus mortem minentur , hisce ea- dem simt adhibenda. Nam vidimus, Christia- num sese ab illo , qui ei vitam bonaque , sine quibus vita non est vitalis , eripiat , tueri omnino licere, immo huic, necessitate urgente, vitam eripere. In illa rerum conditione saepius versatur Christianus, uti et in bello, Itaque non est, quod tum ei negemus subsidiorum usum , qui- bus solis, quamvis illa hostibus mortem instruant, vitam conservare possit (3). (i) 1 Cor. VIII. 13, 14. (2) Conf. Grotius, ad Mattli. V. 40. p. 189. ncc non S. P. de Keizer, Over de Geloofs- en ZcdeUer van Paulus in Opp. Socicatis llagoiine antii 1817. P- iz6 , 24S » 262. Vetus codex, qui: ne occidito, jubet, permisit tionnullis casibus de- fensionem sui armatam , vid. Exod. XXII. 1. Cs) Conf. omBino Draseke, 1. 1. p. 62. seqq. — Conf. Reinhard, Moral. l\. p. 128. ubi §. aco. afiit de argumen- to; Wie Collisiottt •fiille zu entscheiden seyen. §. 4. T H E L O G I C A. 19 Cognatorum , amicorum , ctvium, Religione Christiana obligamur , ut omnes homi- nes 5 uti nostros fratres , ab uno Deo creatos , qui et omnes peccavimus, unius ejusdemque autem salutis participes, uno Jesu Christo Jnterceden- te, evadere possunius, amore amplectamur, II- le amor in eo consistit, ut omnes felices cupia- mus , et , quoad ejus fieri possit , reddere (i) studeamus. Varia autem, praeter ejusdem naturae societatem , sunt vincula naturae humanae , neces» sitate atque libera hominum voluntate constitu- ta. Ita , quo majori consuetudine ac familiaritate alter cum altero fruatur, quo plura , e. g. religio- nem , mores , linguam , patriam , inter se aequalia habeant homines; eo magis accrescit caritas (2). Hinc alterum prae altero amamus, quod jam natu- ra duce agimus ; consideres v. c. infantem. Primum amat matrem et patrem , deinceps iis , qui ei ac- cedant, arridet, cum iis ludit; maxime vero sem- per 0) Fieri non potest,ut aliquis omnium hominum eandem cu- ram liabere possit e, g. alterius valetudinem, uti suam, curare. Nec minus potest eandem opem exteris afTerre , quam ijs , quos habet cognatos, quibusque quotidie utitur. — Conf. Reinii. , Mor. II. p. 58. n". 7. 111. p. 206. (2) Conf. omnino hac de re Plato, Jie Re^., V. p. 21. seq. (ed. Bipont.) B a 20 COMMENTATIO per parentes ; sensim paulatiraque plures caros sibi habet , quos autem minus cognoscit , profecto minime. Ita lapilla in fluvio dejecta plures diicit orbes ; qui longius vero distant, vix atque vix cer- nuntur. — Religio Christiana minime rem docet contrai iam ; minime enim docet , nobis eandem erga omnes benevolentiam esse habendam, Jesus ipse suam matrem amplexus est majort amore prae niultis (i), nonnullis discipulis arctius erat conjunctus , ita Petro , Jacobo et omnino Johanni (a) , nec non amicis , uti Marthae , Mariae , Lazaro (3) , aliis (4). Paulus improbat omnes dtxTopyou? et txCpiKdyixScvg , et Petrus monet Christianos , fV;- Xop^yyjiTOirs iv t^ hffs(2sic^ tviv cplKoihsXCpixv , h §e r'^ (pi>,oclsXCpicf, Tnv dyxTriiv (5). Quod ex varii^ vinculis oriuntur singularia officia , et nobis da- tum est praeceptum : ayoiTrufisv iv spyoi ; non ali- (0 joh. xrx. cs— :7. (a) E, g. Matth. XVII. 17. cll. Luc. X. 28. Matth. XXVI, 37.. cll. Marc. XIV. 73. Marc. V. 37- cU. Luc. VIII. 51. Joh.XlII. 25. XIX, 26. XX. 2. XXI. 7, 20. (3) Joh. I. II. II. 1—12. X. II— 16. conf. omnino De Kei- zer, Celoofs en Zetleleer van Johannes , vid. Opp» Secietatis Haganae 1812. ibique p, 115. (4) 2 Tim. III. 3. (5) 1 Petr. I. 5, 6. Vid. Omnino ad h, 1. E. Kist, De hoofdinhottd von de Zedeleer des Christondoms , II. p. 26. conf, praeterea Eph. I. 15. VI, 2—4. Coll. III. 14. \ Tim, V. 8. Tit. II. 9f 10. 1 Petr. V. 5, T H E O L G I C ^. 21 aliter fieri opbrtet (i), quin alteriiis saluteHi prae alterius curemus. Itaque parentum , cogna- torum, amicorum , civium , erga quos .praeterea ob plurima beneficia atque commoda , q-uae no- .bis ex eorum societate nascuntur, grato animo esse debemus , horum omnium salusiiobis imprimis promovenda, augenda, amplificanda, atque mala, quae hisce imminent, si possimus , cohibenda, de- pellenda, arcenda. Quos igitur cum hostis injuste adoriatur, eos tueri debemus ac defendere, et quum vita familiae, amicorum , civium nou con- servari possit , ni&i agressori vita eripiatur , non est quod dubites , quin eum interimere liceat. Qua quidem de re ut nobis persuasum sit , rem accuratius consideremus. Utrumque et hostem et amicum diligere jussus, debes utrique bene cn- pere; huic autem , cui pluribus vincuHs conjunc- tus es , cuique pluribus obligatus amoris officiis , prae altero, cui non tot vinculis tu conjun- geris , qui et praeterea non justitiam colit. Haec jam vidiraus. Itaque si hostera factis ad- juves , ut iste facilius amicum tuum vitil pri- ■ varet; officium deseris tuum. Illura enim relin- .quis , qui tibi prae hosti dih"gendus est. — Qni autem domi remaneat, ne putet munere fun- gi suo. JMinime fungitur. NuUo amore illum suum (0 I Jolu III. i8. coil. Philipp. II. 4. et Gal. V. i;b. ccnf. omnino Reinhartl, Proeve , p. 84. scqq. / 12 COMMENTATIO suum amicum amplecti exinde patet, quod amor factis ipsis , non verbis , iv 'ipy^ xxi «Ajj^f/ijj cerni- tur (O. Praeterea simulac ab liosti facinus com- mitti sinas , quamvis injuriae obsistere possis , hosti sane, quamvis animo non velis, majorem affers opem , quam alteri. Hunc igitur amicum mi- nus tum diligis, quam hostem injustura , atque offi- ciis erga amicum non satisfacis. Justitiara colere decet Christianum (2). Uterque in vitae discri- mine versatur , quorum iste injuria gaudet , hic vero innocens est. Quum igitur te jus- tum ac aequum praestare velis , non conatus in- justos, sed rem innocentis , adjuves. Debemus es- se cpi?.xyxSoi (3). Ita in hac rerum conditione te tuos cognatos ac cives defendere oportere , sponte intelhgis. Quae cum ita sint, facile efficiendum est, quid inbello agere Christianum decet, quum ejus cogna- ti , amici , cives , hostibus auctoribus , in vitae sint periculo. Nullus tum dubitat,quin vitamhorum ma- joris faciat, quam hostium,ac magis suos conservet, Talem igitur opera cognatis, amicis, civibus afFer- re debet , quali eos revera defendat. Quum igitur hos- (1) I joh. m. 18. (2) I Cor. XIII. 6. Ephes. V. 7—9' 2 Thess. III. 6, IS- — Reinhard, Moral. III. p. 53. 93« C3) 2 Tim. III. 3. De i|i/, ^vX^v (rou vTTsp ifioij 6y,(rsig ; df/,>jv , Xsya aol k. T. A. C^). Paulus sese gratum praebuit Priscillae et Aquillae, dmvsg , ait , vTrsp TJJg ^u%nq yi^ou tov sxvTuv Tpayjt^hov vTrsdyimv (3) , et Johannes , Christi exemplo proposito , xxi, inquit, i^f^s7g oCpsi^Ofisv vTTsp Tuv d^s^Cpiav Txg ^u^^g tiSsvxi (4). Om» nino in hisce dictis jam datur licentia , qua al» ter alterum , necessitate urgente , defendat ; sed lu- culentissime exinde coUigitur : capitis periculum adire, ut aliorum vitam tueamur, non illici- tum, summae vero caritatis esse specimen (5). Ita Christus dixit: auT;^ iaTiv >5 svToKn vi sfiij, im dyxTTCiTs «AAjjAoy? , KxSug viy 1x7:^7 x uf/^xg» Msl^ovx (i) Joh. X. 1 1. cll. sect. 15. conf. d e K e i z e r , 1. 1. p. 1 10. e: Th oluck, ad h. 1. C2) Joh. XIII. 37, 38. Rom. V. 7. cf. Tholuck, incomiu. ad utrumque locura. (3) Rom. XVI. 4. (4) I ]oh. III. 16. (5) Cff. J. Pap de Fagaras, Dissertatio dc eadem raa- teria, quam Crass. in disp. tractavit, (Vid. 0/j>. « C«r«ror>i«/ Stolpiani Legati de morum doctrina Christiana tdita, IV. p. 2S1.) et Clarisse, Bewijs uit de» aard der Zedeleer, Vid. Opp. S*c. Ilag. 1S13. p. 146. T H E O L G I C A. 25 rxuTVjg ayaTTt^v oy§£(? £%f/, "vx tU tviv ^vxhv auTOv 6y VTrep Tuv (piKuv xutou (l). S. 5« Civkatis ac principis. Ille forsitan qui seraet ipse , cognatos , amicos , cives in bello defendere licere concedit, dubiiishae- ret , utrum civitatem ac principem defendat ; haerere autem. non debet. Quod ut elucescat , rationem spectemus , qua civis Christianus sese habeat erga civitatem principemque. Homo quisque arctissirae solo natali adstringi so- let (2), ubi tot vokiptatibus fructus est: „ Quo- „ tiescunque ," ait C a m i 1 1 u s , „ patria in men- 5, tem veniret , haec omnia occurrebant , colles „ campique et Tiberis et assueta oculis regio , et „ hoc coelum , sub quo natus educatusque es- „ sem " (3). Haec omnia recordari dulce est solatium morituro illi exsuli , de quo Maro cecinit : — -— — Coelumque Adspicit tt dulccs reminiscitur Argos C3). Om- (i) Joh. XV. 12, 13. Vid. Grotius et Kuinoel ad h. 1. CfiF. de Keizer, in O^p. Soc. Hag. 1822. p. 110. et R e d d i n g i u s , qui candem rem , quara De Keizer, tracta- vit, p. Js8. (2) Livius, Uistor. V. 54. (S) Virgilius, Aett. X. vs. 782. a6 C O M M E N T A T I O Deus oranino pro sua benignitate ac sapientia ho« minibus talem sensum induit, quo loca et amoena et deserta , immo inhospitalia , cum voluptate ac con- tento animo inhabitent. Attamen religio Christia- na hunc sensum nobilitat augetque (i). In memo» riam revocare illa jubet omnem beneficiorum copiam , quam a civitate percipit homo. Jam a tenera aetate particeps evadit commodorum, quae leges, insti- tuta , reipublicae administratio afferunt. Ita quo magis singulorum jura in civitate Christiana defen- duntur , eo magis singulorum felicitas augetur. De- nique civitate prudenter ac bene gubernata, quis- que bonus tranquillam , securam , jucundam , quam potest, agit vitam. Haec et alia debet civis civitati ac principi, qui ei praeest eamque gubernat (2), Quisque igitur , qui Christo revera nomendedit, ci- vitati principique gratum sese praebet ac bene cupit. Non decet Christianos uxxpkttovi; esse (3). Chris- tianus quoque gaudet, non tantum semet ipsum, sed omnes cives , amicos , necessarios , quemque carissimum , quos complectitur patria, multis bo- nis , civitate ac principe auctoribus , maxime re- dun- (i) Pestel., 1. 1. II. p. 82?. Reinhard, Proeve , p. io8, 109. (2) Rom. XIII. 3. I Tira. II. 3. i Petr. II. 15—17. Pestel., 1. 1. I. p. 178. II' P- 869. (3) I Tira. II. 3. — Conf. Reinhard, Mor., IIl. p. 352. seqq. Digna, quae legantur de grato erga civitatem et princi- pem animo,exstant apud Senecam, de lienefieiis IV. 13—1:0. THEOLOGICA. 27 dundare; quibus rebus omnino animus gratus ac benevolus erga patriam valde augetur. Praeterea in- telligit ille , eo plura e civitate oriri posse commo- da , quo melior sit reipublicae ratio , ac magis regis jussis obediatur. Quae omnia et ejusmodi eum stimulant, ut, quidquid possit , civitatis salu- tem augeat , amplificet (i) atque conamina . boni principis adjuvet (2). Cum vero hostes clandestino consilio ac opera civitatis principisque salutem perdere , prosperam- que rerum conditionem variis modis perfringere student, ut sensim paulatiraque respublica in per- niciem ruat ; vel , cum hostes palam civitatem princi- pemque armis petunt , saeviunt in incolas , eorum neque vitae , neque rebus ad vitam necessariis , par- cunt, (1) Cff. iBprimis J. J. Hess, Predigsen iiber die Folks •iind rsiterlandsHeie , Zuiich I7g^. i et 2. Reinhir d, Moral , IV. p. 417. seq ecPestel. , 1, 1. II. 827. seqq. qui „ amor patriae, ait, est civis animus in civitatera amicus." (2) Oranino principi obediendura est (conf. Matth. XVII. 24—27. XXII. 17^21. Marc. XI'. 13—17. Luc. XX. 20—26. Joh. XVIII. II. Rom. XIII. 1. seqq. i Tim. IT. I, 2. I Petr. II. 13, 14,); certe autem Deo , raagis quam hominibus, Act. IV. 19. V. 29. — Quaestio: in qua- nam rerum conditione principi obedientia ueganda et in eum arma capienda, non mihi solvenda est. — Cff. hac de quaestione Grotius, de J. B. et P., I. c. IV. nec non Gronovius, in notis ad 1. 1. §, 7, 8. v. Hengel, Gesch. der Godsd. en Zedel. £esch,l,p, 272. etGarve, Fer' mischte Aufsdtze , II. p. 8ii seqq. 28 COMMENTATIO cunt , ita ut principi vires desint , quibus civitatis salutem curet ; tum quoque civis opem ferre , quam potest, minime recusabit, succurret patriae pericli- tanti et nihil de suis officiis detrahet. Imo railitiam non sequi idem aestimabit, ut , sipatriam deserat, et opem hostibus ferat ; iste enira, qui tum unicum auxi- liura , quippe armatum , detestatur , jure habetur ma- jorem afferre opem hostibus , quam civitati pericli- tanti ac principi. — Nunc forte quaeritur, num Christiano illi , qui erga patriam ac principem animo est grato ac benevolo , et ad diligendos om- nes humanae generis socios , sive amicos , sive inimicos , obligatus , num illi liceat tum arma capere. Difficultas autem tantumraodo specie ex- stat. Civitatem enim principemque , quibus pluri- mis vincuhs , propter innumera beneficia erga nos aHosque , nobis carissimos , collata , conjuncti sumus , relinquere , neque ab iis nocitura depellere ; con- tra vero conatus eorum , qui utrumque , de nobis bene meritum , injuriis afficere in pernicieraque detru- dere velint, silentio adjuvare ac sustentare; haud probari potest. Quisque Christianus , qui haec se- cum perpendat , atque praeterea in meraoriara revocet pluribus obstringi officiis ergaillos, qui illum suos- que beneficiis accumelent variis, quam erga istos, qui hos beneficos deprimant , ille revera sibi persua- debit : a Christiani civis officiis maxirae abhorrcre , quod in tanto periculo patriae ac principi opem neget, quod hostium salutem ac vitam praeferat salu- THEOLOGICA. 19 saloti civitatis suae , saluti principis ac eorum om- nium , quos amplectitur civitas. Talis autem animus non aegritudine ac pigriti^, sed factis ipsis debet esse conspicuus. Itaque arma capiat, quibus et hostibus mors afFeratur. Ille moribundus in cer- taminis campo recte ait: „ Dulce et decorum est pro patria mori, " Namque non ille, qui vindictae honorisque studio permotus , sed qui , conscius facti , cui sese obli- gatum intimo sentit animo , arma gerit, hujus mor- tis sapit dulcedinem ac honestatem (i). §. (5. Nec non aliarum civitatum, Quisque Christianus non tantumj regionis , qua vitam agit, incolas amore amplectitur, verum etiam omnes per totam terrarum orbem diligit. Animo sentit ille: • „ Homo sum , humani nihil a me alienum puto, " Omnes homines sine uUo discrimine diligere ju- be- (i) Cff. Tzschirner, S. d. K. p. 286. et Garve» Phi- losophische Anmerkungttt und AbhaniUungen zu Cicero''t Bu- ehtrn yon den Pfliehten, Anm. zu deat dritltn B, p. 155. sCqq. 1 8° COxMMENTATIO betur (i), et si revera Christianus dici potest, omnino diligit. Omnibus nationibus bene cupit et suae et exteris , atque , siraulac in ejus potesta- te sit , ac neque patria quid detriraenti exinde capiat , neque ipse aliis majoris moraenti of- ficiis fungi debeat (2) , omnes felices esse non tantum cupit, sed reddere quoque conatur. — Itaque aliarum civitatum salutera, quoad ille po- test, curat, auget, et multo magis hoc facit, si hae civitates de sua civitate, quoque de sese ac suis , bene meritae sunt ; maxime vero cum , aliam curando , civitatem suam adjuvet. — Quaecun- que Christianus agit, justissima quaeque eaque, caritate ductus , agat oportet. Hinc profecto amat juvatque innocentes prae injustis (3). Ita- que quamque civitatem , imraerito in periculo ver* santem, si potest, defendit ac tuetur, minus vero eam, quae injurias exstruit. Quando e. g. fera gens , silvis desertisque relictis , omnia sibi subji- cit , regionem aliam post aliam opprimit , nulla ditione aut praedi contenta, ubique vestigia in- cen- (0 Luc. X. 25— 37- cf. Reinhard, Morol, II. p. Swll, uti et Lactantius, Inst. Diy,, VI. 10. (2) Cf. Reinh., Mor. II. p. 201. seqq. • — Miilti Chris- tiaiiorum primis saeciilis amorem erga omnes mundi incolas repiignare amori erga patriara putarunt. Cf. Pontius, Diaconiis in vita Cypriani, c. 18. Vid. S t audli n , Gesch. iler Sittenlehre Jesa , III. p. 18. (3) I Cor. XIII. (5. conf. , quae suprap. li.hacderedictasunt. THEOLOGICA. 31 cendio atque caede contarainata reliquit , in ho- mines saevit, agros devastat, urbes cremat ac de- populatur , utri civitati opem afFeras , non du- bium est. Illos innocentes non defendere ac tue- ri, si possis nuUisque aliis officiis impedia» ris , minime convenit justitiae ac caritati. — En! hominem magnis ingenii dotibus praeditum, omni autem malitiae deditum, qui rerum po- titus, ut primum sese suo populo extulerit, jam- jam avidis adoritur alias gentes armis, populo- rum religionem , mores, leges, instituta, gentium foedera , literarum cultum mutat , corrumpit, perfringit , perdit, Quum adhuc pace gaudeas , attendas tamen, hanc molem, undique viribus coUectis , repente in patriam , uti flumen de rupe , proruturam. Ne dubites igitur, quin has gentes armis defendas , quibus tantum defendere possis in istos hostes. Nam supra jam vidimus , Christiano suam civitatem defendenti omnino licere, et rem contrariam maxime ab officiis abhorrere. — Alia re- putes , quaeso. Omnino licet, uti supra vidimus , illam civitatem sese in hostes istos armis defende- re ; cui igitur si opem afferas armatam , non tantum innocentes prae injustis defendis , sed rem quoquepro- moves haud illicitam. Itaque , nisi aliis officiis fungi debeas , his infirmis deesse valde dedecet ; dees re- vera , ut primum non arma capias ; quodsi non agas , dumpossis,etrelinquis rem innocentium etfaveshos- tium injustitiae ac improbati, saltem eadem ratio' ne 3» COMMENTATIO ne tractas probum ac injustum: num haec probas? Denique praeceptum : 'KxvTot. oh oax uv Uh^TSf "vx iroimiv v[/AV ct ccvSpuTroi , outu Koi vnaig ttoisTts oiiToli;^ te moneat, ut illam civitatem miseriis afflictam adjuves armis , qualem opem tu in eadem rerum conditione certe imploraturus esses gratoque animo accepturus (i). SEGMENTUM ALTERUM. AN UNQUAM PRINCIPI CHRISTIANO BELLUM GERERE LICET ? S. 7. Nonnulla N, T. loca ducunt , ut princtpibus jus belli concedatur. Apostolus Paulus Christianos, qui Romae ha- bitabant(2), monuit,ut sese a^ovulociq xjitspsxoufTm submissos praestarent ; neque enim ulli magis- tratus sum, nisi divinitils instituti, quibus qui re- CO Cff. omnino Fichte, nher den Btgriff. d. w. A'. , p. 73. et lectio 33. et Draseke, I. ]. p. 73. (2) Epist. ad Rora. XIII. 1—6. cf- Tit. II. i. et i Petr. II. 13. THEOLOGICA. 33 restiterit, culpae suae poenas daturus sit (1). Porro addit Apostolus : „ Si igitur mali quid com» „ miseris, metuendum tibi est, quod non frus- „ tra ille gestat gladium. Dei enim est minister „ ad scelestos severe puniendos " (2). Aposto- lus hoc loco spectare videtnr eos, qui civitatis quietem turbaverant (3). Has turbas scilicet Ju- daeo - Christiani hic et ilh*c concitaverant (4) , a quibus turbis faciendis deterrere conatur Paulus , quod magistratus, a Deo constitutus ob malefac- torum sceTera, non frustra gladium gestat. — Qui autem CpopiT yM^Mpxv , habet jus vitae ac nc- ^" CS)' Recte igitur ex hoc loco efficitur, ma- gistratui eos, qui turbas aliaque facinora in civi- tate faciant , si necessitas urget , capitis poenis plectendos esse (6). Cum igitur magistratus istos ju- (0 S°ct. 1. (2) Sect. 4. conf. J a s p i s in versione Latina. (s) Cff. Tholuck ad h. 1. et J aspis in nota a. (.4) Vidd. Flatt et Ruckert in introd. ad hanc capitis apocopen. Nec in Creta Christiani omnes sese obedientes praestiteraut (Tit. 3. 1 — 3.)» nequc^siatici. i Pet. II. 16. cll, sectionibus 13 — 15. Cf. Calvinus, ad h. 1. (S) Cff. Grotius, in ann. ad h. 1. Wolfius, in curis ■ad"fa."'li Btetschneider, /» Lexico ad vocem /Ma;ijiz/pa. Jaspis, in vs. latina. — Flatt, Tholuck, Ruckert, aliique ad h. 1. Cf. oinnino Act. XXIII. i!. >' (6) Cff. Piscator, in ann. ad h. I. Grotius, de 7. B. et P., lib. I. c. 2. 5. 7. 2. Mosheim, J. 1. Vll. p, aSp. Reinhard, Moral , III. p- 405. et Cras, 1. 1. p. 6s. DOED. C 34- C O M M E N T A T I maleficos jure plectit, omnino in eos jure ani- madversuius est , qui rempublicam in perniciem detrudere conantur , et multo magis gladium strin- gere ei licet in hostes , qui civitati ruinam pa- rent. Itaque si supplicia capitalia justitiae ac cle- mentiae non repugnare liabeantur, certo minus ita aestimandura est bellum , quo princeps vi neces- saria hostes repellat maleficos (i). Alio loco (2) Paulus jubet , ut preces a Chris- tianis efFundantur pro principibus et omnibus , qui magistratfls gerant , JW ijpsfiov m) ^ffuxtov /3/ci/ ^iJcyuf^v iv -Trdia^ au(Ts(oalif. xxi (refivoryiTi' Ex hocce dicto jus belli principi esse dandum non raro colligitnr (3). Putant enim , Christianos hoc loco moneri, ut preces effunderent pro tran- quilljl, ac quieti civium vitd , principibus curandd, et , quum igitur argumentum precum sit , ut cives , a principe defensi , quietam et tranquillam agant vitam , omnino pertinere ad ejus officia , quod se- dulo provideat , ut ab hostibus tuti et incoUimes vivant ejus cives, quod nonnunquam, nisi armorum vi , curare possit. Ita contendunt , non omne bel- lum (0 Cff. Grotius, /fe J. £. et P., l. I. c. 2. §. 7. 3. et Gronovius, ibid ad §. 7. 2. nec non Gerhardus, 1. 1. p, 811— 8i3- (:) I Tim. II. i., 2. (3) Vidd. Grotius, 1. I. $. r. i. Gerhardus, 1. 1. p. 799 — ^°^' Bullingerus, adyersus Anabaptistas, (Tiguri I5130.) p. 192. S«qq. .. j . •aaoa T H E O L G I C A. 35 lum principi interdictum esse posse (1). Monito tamen Paulino , accuratius considerato, tanta vis non insita videtur, quamquam non omnis desit. lUo tempore facile Christiani turbarum , quas Judaei excitare solebant , participes esse criminabantur (a). Ut autem haec minus cogitarent Romanorum ma- gistratus , preces omnino pro iis , quibus obe- diendum (3) , eiFundendae erant , quo facto veni- rent ek eV/yi/atr/v dXijSelx? (4) » ideoque Christia- nis faverent ac eos defenderent. Itaque monet Apos- tolus : „ pro ils precemini , quo facto tuti ab in- „ juria et persecutione vivatis , dummodo pie- „ tati ac honestati studeatis '* (5). Tantum igi- tur, quod nostro proposito prodesset, deduci po- test, probos ab injuria ac persecutione tutos de- bere esse. — Cujus igitur id consequens est: si magistratus eos defendere debeat a pravis ho- minibus, non aliter fieri posse, quin ille etiam eos defendat ab exteris hostibus. Haec CO 9« Orandum est , ut tuti vivamus a barbarorum iuvasio- ne et a latronibus." Ita Grotius, ad h. 1. , cui assentiunt Witsius, in Exereitatitnil/tis ad Orat. Demia.f p. 144. et Jsspis, in versione Latina ad h. ]. (2) Conf. Heyd enreich, ad h. I. (3) Rom. XIII. 1. (4) E contexta oratione tale fuisse precum consilium vide* tur. Conf. Flatt, ad h. 1. (5) Cff. d, van der Palm, in Bibl. ad h. I. atque Flatt. C a 36 C O mMENTATIO Haec loca igitur suadent, ut, bellum gcrere principi Christiano non licitum , minime habearaus. Res autem certius arguitur, cum officia principis Christiani ex ethices Christianae indole efficiamusj et, bellum gerere hisce nonnunquam non repug- nare , sed maxime convenire, demonstrare eone» mur. §. s. Princeps Christiams interdum officiis suis non satisfacere potest , nisi bellum gerat, Princeps, qui ad Ethices Christianae efFata ani- mum flectat, ille universae civitatis ac singulorum civium salutem auget juslrlque ratione amplificat, atque omnibus viribus , ut hanc efficiat , studet; omnia, civitati salutifera , religionem , literas , ar- tes, mercaturam, agriculturam , et, quae plura, curat ac fovet ; jura omnium defendit , et , quae noceant, depellit avertitque; bonos praemiis, ma- los poenis afficit; pacem et tranquillitatem ubique conservat , neque bellum appetit , nec ansam huic- ce praebet , nec minus foedera , quae cum alii^ gentibus pepigit, violat aut rumpit. Ubique ille cernitur pater patriae , non servorum dominus , et ejus populus est felix ac prosper. Tum coluntur (i) Rom. XHI. !— 4. I Petr. II. 13, 74. T H E O L O G I C A. 3.7 agri , vernant horti, pascuntiir laetae peciides., aedificantur villae, exstruuntur oppida, instauran- tiir collapsa , ornantur et augentur exstructa , cres- cunt opes , aluntur voluptates , vigent leges , flo- ret reipublicae disciplina, fervet religio, valet aequitas, pollet hunianitas , calent artes opificum., uberior est quaestus pauperuni, splendidior opu- lentia divitum , efflorescunt honestissimarum disci- plinarum studia , eruditur juventus , tranquillo fruuntur otio senes, bonis auspiciis nubunt vir- gines, florent boni, minus peccant mali (i). Quanta ut eificiantur bona , contendit princeps Chris- tiauus continuo (2). Quamvis haec officia exsequi debet rex Chris- tianus erga civitatem , cui praeest ; profecto ta- men, erga alias civitates officia sua negligere , mi- nime eum decet. Uti homo quisque omnes amare, omnibus bene cupere , omnium saluti, quantura in ejus potestate sit, studere debet; ita et princeps aliarum civitatem salutem adjuvare oportet. Uti autem homo Christianus eum , cui pluribus con- juncius est vinculis, prae reliquis felicem reddere niti- 0) ^i'3snius, ad bellum detestanduni adhibuit hanc po- puli, pace et rege Christiano gandentis ac felicis , descrip- tionem, quam autem huic viro debere lubenter agnosco, Conf. Adagia. Chil. IV. Ceur. I. ad „ beUum dulee inex- pertis. " (2) Conf, Ps, LXXII. — Vidd. Reinh., IVIor. II . §. 536. p. 389. seqq. et Pestel.,. 1. 1. II. p. 865. seqq. 38 C O M M E N T A T I O nititur; ita ille princeps maxime omnium gen- tes socias ac optimas qiiasque , veruntamen suam prae hisce curat. Praeterea vero, homo quis- que Christianus raalos de impietate fugienda mo- net, ac inimicorum odium in amicitiam mutare studet; nec minus princeps aliis gentibus injustis opem afFert, qua injustitiae ac odio indulgeant; sed multo magis, cum suae genti ab istis mala pa- rentur, monet eas, ne in malitiis suis perseve- rent (i). Quodsi autem nullo modo cogi possint, ne perniciem afFerint; num princeps Christianus sinet pessima quaeque ab hostibus perpetrari: armenta abigi, proteri segetes, trucidari agricolas; rapi virgines puerosque ; divelli liberos a paren- tium complexu; fana ac domos exspoliari; cae- dem , incendia fieri ; armis , cadaveribus , cruore atque luctu omnia compleri (2); — num haec et ejusmodl clam palamque perpetrari ille sinet ? Conveniet sane principi mala depellere ac ocissi- me civitati illam pacem, qua nil suae genti dul- cius aut salutarius , omni data operd, recupe- rare. Principis Christiani ofRciis, qui civitatis commoda curare , augere, amplificare debet, con- trarium est , quod haec perfringi , pessumdari , prosterni permittat; contrarium profecto illius offi- ciis, qui aliorum vitam conservare, producere, eos (i) Conf. Garve, AbhanJeluvg , p. 141, «eqq. (c) Ita Salustius, iu btll» Catal., c. 41. T H E O L O G 1 C A. m eos beare debet , quod his vitam adimi , abrumpi , vario cruciatu auferri sinat. Carior est principi Christiano salus sui populi , quam aliarum gen* tium , carior fidelium ac bonorum felicitas , qiiam flagitiosorum ac injustorum, carior denique vita civium , quam hostium. Conamina igitur princi- pis illius demonstrent id, quod intimo sentire ani' mo eum oportet. Itaque dum casus oritur, ut aliarum gentium conatds hostiles , nonnisi copiis et armis , arcere possit ; ad haec confugere nou ab ejus officiis alienum est. Contra vero , nisi armorum vi hostibus resistat, suo officio deest; quoniam tum hostes maleficos aeque ac suos cives innocentes , ne dicam prae iis , diligat. Forte quis dicat ,non esse, quod suos cives armis munire, ac eos mortem oppetere, jubere ei liceat. Respondeo tamen: princeps Christianus profecto non tot civium vitae periculura adire jubebit, quot in discrimine versati fuissent ; non tanta mala siiis civibus ipse afFeret , quanta ailata fuissent , si hostes isti libere egissent. llle et suos ad rem , his ipsis licitara, permovet, ad rem honestam in- citat, scilicet ad vitam ponendara pro fratribus, pro illis , quibuscum arctius conjuncti sint , quara cum hostibus istis injustis (i). A civibus ma- jora mala depellere, eos ad rem honestara permo- vere omnino decet principem , haec a religione Christiana jussum. CO Conferas ea, quaa suyra, §. 4 ct 5, dicta sunt. CON- 40 C M M E N T A T I O CONCLUSIO. Videamus ad finem hiijus sectionis , quid nos concludere possimus. Haud raro dicitur, hch larc malum necessarium esse , ideoque lioere. Aliam autem ingressi sumus viam. Quodsi ve- rum esset, nos fato inexorabili regeremur, ac toUeretur liberras nostra moraliso Verum contendi- mus bellarc idcirco homini ac principi Christiano non evitandum , neque his illicitum aestimandum esse , quod saepius , nisi armis captis , homo Christianus erga semetipsum , erga cognatos , ami- cos, cives , erga civitatem , principem , erga alios, atque princeps erga suam gentem sua officia plane negligeret, et uterque revera hostium injustorum rebus prospiceret : qualem agendi rationem nus- quam in doctrina Ethicea Christianae jussam re- perimus. Contra vero , illa nostrae obligationi , ab illa religione praescriptae , valde contraria est. Quidquid igitur huic morali necessitati adversetur , fugiendum. Ilinc illam animi mollitiem , clemen- tiam, mansuetudinem , ne dicam ignaviam . quibus, quominus officiis satisfaciamus , impediamur, quis- que fugiat Christianus (i). His dictis , minime omne bellum gerere licitum habemus. Huc non ducit disquisitio ; cum pateat, jus- (i) Conf. Pestel, I. I. II. p. 496, 499. T H E L O G I C A. 41 justuin esse tale bellum , quo jura ac bona vera , qua- lia reljgio , animi libertas , res ad vitam necessariae ac ejusmodi defendantur , quum , nisi armis captis , in officio raanere nequeamus (i). Itaque licere potest , bella gerere, et ea , quae vulgo audiunt defenso. ria (2), et aggressoria. Nam iiomines sibi invi- cem nocent, tum armis, cum alia rationc. Sae- pius clandestina operd liostes nobis majora affe- runt incommoda, quam armorura usu; quos co- natfts hostiles si neglexeris, salus populi periet. Quae.cura ita sint,gens, quaravis prima susceperit arnia , — quale bellura etiam aggressorium appellari solet , — revera sese defendere in pravaalterius mo- limina dici potest (3). Nonest meum, ut indicem , quodnam bellum gerere liceat. Satis conscat , justis de causis bellum gerere Cliristiano iiomini ac prin- cipi omnino licere ; quod ad nos^ram quaestionem explicandam sufficit. Consentiat ergo Cliristianusju- dae Machabeo, quijuvenes de bello , in Antiochura Epiphanem gerundo , hac monuit ratione : Tspi^^utj»' cde , Kou yivs^h slq vtohg ^uvoiToug , koCi ytvsffSs sroi' iioi elg Trpui tou Tro^sf^wxi iv To7g Uvsiri TOurotg , To7g £7ni7vv)jyf4,£votg eCp" -^fiSig e^xpai ^fixg , kx) tx «.' (1) Conf. omnino Dr dseke, I. 1. p. 70—73. (a) De voce defcnsorius conf, Brissonius, «« Lexico ad vocem bellum, (3) Conf. Pestel, I. p. 272. — Vidd. et Grotius,de J. B, et P, lib. II. c. I. §. I, 4. §. 8. Montesquieu, £x. trit des loix, I. 405. ct Fichte, 1. 1. p. i— 18. 42 COMMENTATIO &yix iifiuv» Oti KpsitTffov ^[axi; eiToSxveTv ev ra wo- ?iefiq}9 VI sTrihelv fVi roi xxnx tou Uvoug ^[lav xx) Tuv «.'yioiv. 'XI? 5i uv ^ Qehmji,» ev oCipxv^j outu SECTIO POSTERIOR. SENTENTIAM CONTRARIAM QUI SECUTI SUNT , FALSIS EAM PROBARUNT ARGUMENTIS. S- 9' Nonnnulli Christianorum bellum illicitum esse Codicis sacri auctoritate demonstrarc co» nati sunt, jVlulti Chrisnani, primis post C. N. saecu- lis , fervidiori pietatis studio admoti ac falsa virtutis specie decepti , praecepta religionis Chris- tianae ad severitatem , ab indole hujus religionis atque naturi humanfl abhorrentem , interpretati sunt. Hinc Stoicorum austeritatem commendarunt et vitam, quae longius ab hominum consuetudine vitae et communis ratione recedat,aestimarunt sanc- tiorem. Ita vita monachica, coelibatus et similia fa- ci- 0) Maccab. , lib. I. c. 3. S8 — 60 T H E O L O G I C A. 43 cile sensim paulatirnque exstiterunt (1). Ecclesiara omnibus perfectara numeris esse debere, non- nuUi sibi finxerunt , eam vokierunt condere, ac Sententiis de chiliasmo , qui dicitur , faverunt (2). Nec mirum igitur, quod bellum, his contrarium , detestati sint (3). Hanc sententiam scripturae sacrae effatis confirmare studuerunt. Prinius Cliris- tianorum , quem scio, qui ad bellum detestandum praeceptum : ne malo resistatis (4) , attulerit , fuit Justinus Martyr (5). Deinceps A t li e n a g o- r a s verba : si feriaris , ne rurstts ferias , ad literam interpretatus est (6). Origenes ob praeceptum : JNc Qccidito , bellum munusque militare illicitum aestimavitj quod vero Christianis negavit ,id Judaeis ac Paganis concessit (7) , et , ab his in Tyrannuni defendi eumque e civitatearmis ejici , minime condem- navit ille,(8) qui ita non sibl constare videtur. — C y- pr i- (i) Cff. Barbeirac, de la tuorale iles Pires de VEglise, prif. p. 18 et chap. 5 , aS, 40. etGieseler, K. C. I. p. 325. (2) Cf. Baumgarten Crusius, Dogmengeschichte , I. p. 180, 209. II. p. 1303. (3) Vid. Tzschirner, Opusc. Acad. , p, 129. (4") Matth. V. 39. (5) Vid. BiaU cum Thyphoue , C. 8. et Apol. 2. c. 7. (Q Leg. c, zo. cf. Staudlin, Geseh. der Sitteulehre, 11. p. SOI. (7) Advers. Cels. VII. 3. 9. (8) Adyers. Cels. I. i , 2. ad quem locum conff. Critici. — Vid. praeterea Advers. Cels. III, 5, 8. VIII. 10, 6, et Comm, in Mstth. XXVI. ubi bella diclt justa, „ E^Tore Shi." 44 COMMENTATIO p r i a n u s num omnem defensionem ac vim in laesiones injuriasque detestatus fuerit, non cerie definiri potest, Eum aiitem , qui nobis vitam eri- pere conatur, interimere sibi negasse videtur ob homicidium prohibitum(i). Vehementer oppugna- vit roilitiam Tertullianus. Testentur haec dic- ta: „ Licebit in gladio conversari, Domino pronun- „ tiante gladio periturum , qui gladio fuerit usus ? „ Et proelio operabitur filius pacis , cui ne litiga- „ re convenit? et vincula et carcerem et tormen- „ ta et supplicia administrabit, nec suarum ultor „ injuriarum? Et jam stationes aut aliis magis „ faciet, quam Christo ? — Et, quos interdiu exor- ,, cismis fugavit,noctibus defensabit, incumbens et ,, requiescens super pilum , quo perfossum est la- „ tus Christi; vexillum quoque portabit aemulum „ Christi? — Mortuuscremabitur ex disciplina cas- „ trensi Christianus , cui cremare non licuit , cui ,, Christus merita ignis indulsit (2) ?" E quo Ter- tul- (1) Epist. 56,60. conf. Staudlin,!. I. II. p, 368. InEpist, 2. „ homicidium , ait, cum admittunt singuli, crimen est; vir- „ tus vocatur, cura publice geritur. Impunitatem sceleribus „ acquirit non innocentiae ratio , sed saevitiae magnitudo." (2) Dc eorona militis , c. 2. In libro de patieiitia, c. 3. ille ne gravissimas quidem injurias arcendas concessit. Vid. etiam Advers. Marc. 4. Neque tamen semper sibi constare vi- detur; quod deducitur ex libris de cor mil. c. 11, ii.de Ido- latria 19. et Apolog. c. 27» 24. conf. Grotius de J, B, et P. Lib. I. c. 2. §.9, et Gerhardus, /. th. p. sig. THEOLOGICA. 45^ t u 1 1 i a n i loco , ne alia monumenta afFeram , patet., a- Christianis bellum eo tempore quoque prop- terea improbatum fnisse , quod , qui militiara face- rent, Deorum cultoribus misceri, et ad quosdam Gentium ritus e militari disciplinae lege observandos cogi soliti fuerunt (i). Inter plures morum magis- tros , primis post C. N. saeculis , dominata fuit senten- tia omnls militiae recusandae, Quo facto accidit, ut , qui , militiam secuti, hostes necassent , nonnunquam difBcilepoenitentiis satisfacerepotuerintCa). Quam- vis autem deinde, ut primum civitas et ecclesia arctiore vinculo conjunctae s!nt,et religio Christia- na publid facta juris , magis magisque odium in liellum decreverit (3_) ; nonnulli tamen severiores docuerunt mores. Lactantius, „ cur autem „ ait , belligeret , in cujus anirao pax cum homini- „ bus perpetua versetur ? - Morietur potius justus Vj quam occidet. — Sapientissimus est, qui mavult (0 Vid. Tert. d$ Idol. c. 19. et de Cer. mil. c. 11. cf. E u- sebius, in vita Const. I. 54. S ozom enus , /f. £. V. 17. G r 1 i u s , in ann. ad Matth. V. 40. p. 197. T y g e R o t h e,V«- vJoed en uitwcrking van het Christendem (versio a S. V d. H o c k edit. Trajecti apud W. van Yze r worst, iSor.") II. p. 252. tzschirner, Sber d. K., p. 24. Idcirco Judaei belJum Titarunt; Joseph. , ^nt. -Jud. XIV. "10, 12. 13. XVIIf. 3,5. (2) Vidd. Conc. Tolet. XVI. c. 4. Ancyr. c. 22, 23". Basilii Efp. Can. XLIII. 56, 57., quae loca citavit St3ud. li n , 1. 1. II. p. 427. (3) Cf. S t a u d I i n , I I. II, p. 22S. ^*) C O M M E N T A T I O „ perire, ne noceat (i)."Etiam Basilius Mag* nus bello interdixit; tantuni vero uTrsp o-acppoja- vi}g )cx) suirslSsixg certari concessit (2). Plures pa- trum non orane bellum improbarunt. Athana- S i u s ad patriam defendendam hortatur , idque sum» rais laudibus efFert (3). Ambrosius, „ forti- ,, tudo, ait, quae bello tuetur a barbaris patriara, „ vel domi defendit infirmos, vel a latronibus so- ,, cios, plena estjustitia (4).'* Ejusdem senten- tiae sine dubio fuerunt Hieronymus (5), Augustinus (6), Isidorus Pelusiota (7), ' Gre^ Ci) Inst. Div. V. 18. Cf. Stau.dlin,Cl. 1. III. p. 26—29.). qui ad liceram hunc locum vertit et interpretatur, Ex quo Tzschirner (,Opusc. Acad. p. 13 et uberd. S.p. 23) bellum a Lactantio improbatum fuisse colligit. Contrariam aucem sen- tenciam L actantio attribuerunt C eillier,A/>ologie Je lamo- rale des Pires , p. 170 et Buddaeus, in Isagogen, p. sfio. (2) Ejip. Can.L c. 13. IL c. 8, 13, 41. III. Can. ss. Euthy- mius bellum detestare videtur. Vid. ejus Caten. in Matth. c. XX VL (3) Vid. Epitt, ad Amunem , Tom. |. Part. II. p. 766. ed. Paris. ubi „ Jv voXsnolq, ait, uva.ipstv Toi/$ «vTiTaAou^ „ iCiu ivvo/ji,'bv xxi STTXivov a^iov." (4) De Offic. I. 27. conf. Be Offic, l, 28. , ubi vitam in rapto- rem defendi negat, ibid. 1. 35. et iii Comm, Luc. XII. Hoc loco ])acem cuique semper servandara esse suadet. Vid. de hujus sencentia omnino Staudlin, 1.1. Ill, p. 65. — Ambros. De Ofic, 1. 40. ac Sermo VIIL (5) Contra Pelag. II. 714. et Epist, ad Furiam I. 287. (6) De Civitute Dei , I. 21. IV. 15. XIX. 7. Epist, XLIV. II. ac XLVII. et Qtiaest. in Jos , 10. C?) Cf. Staudlin,!. I. IIL p. 259. — Isodori Epp. I.390. THEOLOGICA. 47 Gregorius Nazianzenus (i) aliique, et quaedan Synodi transfiigarum poenas et alia ejusmodi definiverunt(a). -EHaereticisManichaei bellum detestati fuerunt ; ideo Abraliamum. , Mosen, Josuara,Davidem aliosque viros probos impie- tatis damnarunt, et lianc quoque ob causam fidem negarunt veteri Foederi (3). Sacris repurgatis nonnulli' coetus secuti sunt veterum Cliristianorum sententiam , quorum memo- randisunt Anabaptistae, Mennonitae, So- ciniani, Quakeri. Et plurimi ad vetus ecclesiae provocarunt , et loca attulerunt e C. S. — Anab ap- tistae, qui jam Lutheri tempore exstiterant, neque se defendere , neque obtemperare magistratui , qui eorum operam in bello gerundo requirat , licere pu. ■ !:1tV . 9 :; CO Orat. invect. in Jutianum (Coloniae 1690.)!. p. 94—96. Ejusdem sententiae fuisse videtur Chrysostomus,«/« vita aionach. III. c. II. VII. (?}, quamvis maxime saevitias detesta- tur (Comtn. inMatth. V. et i Cor. XIII. ac Homilia inEnang. jfoh. II. de ttuptiis.') (2) E. g. Arelet, Can. 3. (3) Idcirco in eos egit A u g u s t i n u s in libro: in Famtum XXII. n. NonnBlli Christiani bellum propterea detestati sunt, quod' Jesu Christo nascente, terrarum. orbis pacatus, atque, Romae, belH pacisque gubernatricis , jani terapli fores clausae faerint! .Cf, Orosius, ady.Paganos,mi. c. 2 , et 3. Quorura senten-' tia , quae nitatur falsa bypothesi, non admittenda est. Quod demonstravit Johannes Maisson in Tractatu chronologi- co-historico de ^ani templo, Chritf nascentt, reterato , IU>terod. 1700. 48 COMMENTATIO piitarunt. Inter argumenta duxerunt M o s i s prae- ceptum : Ne occidito , Christi verba : Nc malo re- sistatis , et P e t r i exemplura , qui a Domino gladium in vagina recondere jussus sit. Hisce adjunxerunt Jesajae carmina (i),in quibus conditionem eccle- siae , qualis existere et in liac terradeberet , et posset , a proplieta descriptara purarunt (ji). Hi , chiliastae recentioris aevi , studiis ducti fanaticis, hic et illic in civitatibus turbas concitarunt , et (^atnXslxv roH 6£ou armorum vi , quorum usum , ad illam citissi- liie in terra constituendam , sibi concesserant , eri- gere conati sunt C3). Subito vero oppressi sunt , et nonnulli piorum , qui inter eos erant , sese conjunxerunt coetui , quem condidit in nostra pa- tria M e n n o S i m o n s. Huic jam ' antea quidam Anabaptistarum sese adjunxerant (4). Hicce atque ejus sectatores , Mennonitae, vitam piam sanc- tamque agere studuerunt, sed , quod bellura huic •?"(0 C. 2 et II. (2) Cff. Bullingerus, Aiven. Anab. iii praefat. et pag. J9, c6, 192—197. Brandt, Histnrie der ReformatiCy I. p. 104, atque Y p e y , Gesch. van de Christelijke Kerk in 4» iSde ecuw , IX. p. 75. nec non Gerhardus in i. th. [p, ,816.^-831 : ubi inter Anabaptistarum argumenta haec loca enumerancur: Matth. III. 29. V. aa. XXVI. 52. Joh. XIV. 27. Rom. XII. 5, i3, 19. I. Cor. VII. 15. XII. 12. 2 Cor. X. 4. Eph. VI. 15 , 17. Hebr. X. 30. Apoc. 1. 16. -hCs) Anno 1534, i335. (4) Vid. Schyn, Historie der Mennonieten , p. 155. et Uityoeriger Krkariii.. p, 50—134. Menno obiit anno 156.. THEOLOGICA. 49 minime convenire putabant, milittam improbarunt, eamque sententiam inprimis confirmarunt Christia- nae religionis Ethices praeceptis de amore erga omnes praestando (i). Itaque sese non defende- re, sed inermes praestare, pii probique habue- runt (a). Deinde , in multas partes discissi , diversis de bello sententiis faverunt. Plurimi bellum pla- ne improbarunt, et Christianum , quippe qui sese non conferat ad magistratum , ut hicce jus ejus defen* dat, acinjuriam avertat , summiextulerunt laude (3). Alii autem mitiorem propugnarunt sententiam (4), Aliibellum concesserunt defensorium (5). Eorum ta- men, quihodie nomine Teleio-Baptistaram supersunt, plurimi ofRcia facere militaria haud recusant , saltem in bello defensorio (6). Unitariorum plurimi fue- runt, qui et alias et has sententias Anabaptista- rum (i) E. g. Matth. V. 38— »45. et Rom. XII. i3 , 19. (2) CfT. Libellus.cui nomen, Oa(/e Flamingen, Gron. 1755. J. Beets, Eenige hbofdloeringen des geloofs der Mennonieten , Hoorn» I7<5s..p. 39—41« e* Walck, Neueste Religion- .Gefch. IX. p. 3U. (3) Hi Vlamingi veteres puriores dicebantur. Cf Walcli, I. 1. ViII. p. 343. :■. (4) Tales fuerunt,qni Conjuneti ffaterlandi , FrisH ac Fla- mingi, dicumur. Cff. Walch, 1, 1. VIII. 459 465,61 L. van Emilre, Historiseh berigt van aJ de Gezindheden in ons fa- derland, p. 134 sqq j . (5) Ita cogitarunt Teleio-Baptistae , qui Arminianorum par- tibtts favisse dicuntur. Walch, Vil. p. 469. ., (6) Cf Tzschirner, 0/. ylcad. p. 131, in nota. DOED. D 5S C M M E N T A T I O rum , quorum progenies non raro habentur , secuti sunt (i). Hi, qui etdeinceps Sociniani dicti sunt , in bello reprehendendum dixerunt, quod milites vim vi repellant, et hostibus interdum mortem afFerant; nam ex eorum sententid plane interdictum est homi- cidiura; amor erga hostes , Christianis commendatus , huic agendi rationi maxime repugnat ; et Christia- nis tantum coelestia, non terrestria, sunt sectanda. Ita ratiocinati sunt (a). Dein FaustusSocinus, e Transsylvania in Poloniam profectus , eos ab his- ce sententiis reducere conatus est , et plurimos reduxit (3). Quakeri, ecclesiam perfectam con» dituri , multorum veteris ecclesiae Christianorum sententias de bello secuti sunt (4). Quidam quo- que hostes Deo depellendos fore putarunt, dummo- do princeps, uti Hiskia, Josaphat, aliique uno in Deo, (i) Cf. Gerhardus, /. th. p. 822 (2) Ita Laelius Socinus in \\hs\\o\ EuangtUci Pktthi' nianis sese adjungere debent , et Smaltzius contra Frant' xium. disp.Vl. de rebus ciyilibust quos citavit Gerhardus, K th. p, 812. Loca e sacro codice, quae attulerunt, sunt: Gen. IX. 9. Matth. V. 44. Coloss. III 4. Hebr. XIII. 14. (3)Anno 1579. Vid. Catechismus Rakoviensis.CS. Sandius, Biblioth. Antitrin, p. 41, et Przipkovius, Vita Fausti Socini , p. 24. (4) Vid. Roberti Bercelaiji, Theohgiae vere Chrissia- tiao apologia , p. 262—265. Illi sententiani confirmare stueeut locis, Jes. ir. 4. LXV. 23. Micha IV. 3. Matth. X. 23. XXVI. 52. Joh. XVIII. afi. Rom. XIL 19. 2 Cor. X. 4. Gal. V. 24. Jac. IV I. i THEOLOGICA. 51 Deo,non adeo in armis, omnem fiduciam ac spem collocarent(0. Perlongum tempus hi Christiani, praesertim in Pensylvaniae regione , neque decesse- runt , neque deterreri potuerunt de sua sententia. Enimvero postrenio tempore, in bello inter America- nos et Anglos gesso , non pauci patriam defense- runtarmis, qui bellantes , reliqui autem pacifici, dicuntur (2). 'Praeter hosce coetiis nonnuUi Christiani senten- tiam de orani biello fugiendo amplexi sunt , quales fueruntValentinusWeigelius (3),Johan- nes Ferus C4)» Ludovicus Vives (5). CO Cf. van Emdre, I. I. p, 346 sqq. .u-.coij„ (2) Sc. Fighting Quakers et Free Quakers. Cf. Brissot de Warwille, Reise durch die Foreinigten Staaten von Nord- Amerika,, p. 412, 413. Hernhuthani magistratui legitimo omnino parent et ofBciis funguntur militaribus. Cf. Comes de Zinzendorf in Co»/«fm«e ad Sueciae regem ,anno 17^$ missa , in art. XVJ. Cff. Y p e y , Kerkel. Gefch. der i Hde Eeuw , ix! p. 173, et Walch, 1. 1. III. p. ,, 43. Nec antea Luthe- rus bellum detestatus est. Vidd. Confess. August. art. XVI. et Ejttsepistola de bellocontra rusticos. COpp. XTX. p. 272.) Ejus sententiade bello contra Turcas invenitur in Seckcndorff, Historia Lutheranismi , I. p. 177. II. 107. (s) In Expl. Euatig. Bominic. XXII. $ost trinit. p. 329. Cf. Gerhardus, /. th. p. 823. C4) Cff. R. Barcelayi, Apol. p. 262, ubi ejus sententia exponitur , et J. P e r i , Annales in Eccles. I V. et Cowm. in Matth. VII. et Luc. XXIi. Cs) Ita ille in IibelIo:rf« Veritate Fidei , Opp. V.. p. 4-1.2 ^ 443, et in Introductione ad Sapientiam , N«. 393. ibid. II. p. 86— vid. praetereaO//).!. 139,334, 370. 11. p. S5,344, 447. D a 5tt COMMENTATIO His minime amiiimerandus est Erasmus (i); qui profecto belli saevitias ac crudelitates condem- navit laudavitque pacem et concordiam (a); omne autera bellum minime injustum habuit „ bellum, ait, habeat et suas leges, non omnino damnan- „ dum , si justfl de causa suscipiatur (3)." liodicruo die exstiterunt /;; noitra patria , qui offi- cio fungi militari recusarunt. Hi praecepto, quo Deum prae omnibus , ac alterum , uti nosmet ipsum , delige- re jubemur , sententiam confirmant suam , nec non inter argumenta afferunt : r,e occidito , — Bemdicatis maJedicentibus , — Kecondas gladium in vagina , ac ejusmodi dicta (4). — In Russia exstitit quae- dara Fanaticorum Secta inter Cliristianos , quae et jusjurandum et bellum improbat. Haec secta dici- tur (0 Gerhardus (/. th. p. 8:3) et Tzschirner {Opnsc. Acaii. p. 131.), Erasmum bellum omne tletestatum fuisse, collexerunt ex ejus libello: Pacis Quereln untUque gentium ejectae ac prefligatae. Basilif.e m. Dec. 1517. (fipp- ^^'' P- 486). Erasmus autem , bella saevissima ,quot quantaque brevi ante tempore , immo a Papa,gesta erant,maxime indignans, hunc scripsit libellum, in quo autem Cp. 34» 37») m quodsi bellum inquit, vicari non potest, ita geratur" reliq. (2) Ejiis Adagia (Colon. 161D.; p. S94 — 8S9, ad prover- bium ,, iluUe bellum inexpertis" (3) Cff. Paraphr. iri Luc. III. et XXII. (4.) Vid. '^toffel MuIIer in liliello : De Wet van Gndlicf te hcblen hoven nl , en onze naasten als ons zelvcn, (Dordr. apud j. de Vos .) p. 7 et 15. — Hi iu vicis Polsbroek et Zii'»7/ii/rtc/ir praecipua habent domicllia. ,. THEOLOGICA.- 53 tiir nomme Duchoborizy (i). — In Americae septen. trionalii civitatibus , quas conjunctas audiiint , anno hujus saeculi decimo quinto , ac in Anglia paulo post societas (2) quaedara est conftituta, quae sahitare spectat consilium ubique pacem efficiendi perpetuara, Haec societas omnia bella , immo defensoria , condem- nat tollitque , adhibitis nonnuUis Novi Foederis lo- cis e. g. Angelorura dicto : Im yijg f/V^y^ , Jesu mo- nitis : Ne malo resistatis , — Diligatts inimicos , aliis- que ejusmodi effatis (3). §. 10. Kefutantur Christianorum sententiae , qui nostram sententiam Sacri Codicis auctoritate , ac in- dole religionis Christianae^ oppugnant. Plurima locorum , quae vulgo adhibere solent , nihil valere , quisque , paulo accuratius legens , sponte intelligitr^NonnuUa autera omnino eorum senten- tiam confirmare videntur. Quae classica loca , quantam vim habeaht, dijudicemus. I. Provocant ad jusfum , Noacho ejusque posteris de - ho. (1) Vid. Vater, Syuchronistische TabelJen, p- 99. (2) Peace - Socicty dicta. ;:a; w-j (S) Vid. libellus,cui titulus : Beschouwing der be^insiUn ^ waarop het voeren yan den oorlog is gegrond} uit het En- gelsch, (Zutpli. VV. C. Wansleben, 1^29.)^. 7, 12. 54 COMMENTATIO homicidio datum , atque ad Mosis praeceptum (i). Quod attinet ad illud jussum , Noacho datum , consi- detanda sunt inprimis tempora,quaediluvio anteces- serant,ubi alius alium impune trucidare solitus fue- rat. Quod licet datum esset , vel sic tamen laudatur Abrahamus , qui postea belium gesserit (2). — Praecepto Mosaico omnino interdicitur homicidum , minime vero quaecuuque caedes ; legislator tantum- modo caedem destinatara ac privatam , quae in inno« centem perpetratur , spectavit. Nam neque supplicia capitalia sustulit (3) , neque eum , qui in furem sese armis defendat , ac maleficum interficiat , poenis dignumaestimavit(4) ,neque bellando interdixit (5). Itaque his jussis minime bellum interdictum fuis- se , neque caedem , quae vulgo iu bello fit , con- demnatam intelligimus. II. Plurimi sententiam de bello , Christianis non interdicto , impugnant argumento , quod dedu- cunt ex nonnullisl ocis vaticiniorum (6) , in quibus vates V. c. de gladiis in ligones ,de lanceis in falces contusis jloquitur. Hisce locis cecinerunt vatcs., tan- quam poetae, quorum dicta non ad literam acci- pien- (0 Gen. VIII. 5, 6. Exod. XX. 13. coll. Matth, V. 21. (a) Gen. XIV. 14, 19, 20. C3) Exod. XXI. 14. seqq. Nuni. XXXV. 16. (4) Exod. XXII. 2. (5) V. c. Num. XXI. 23. seqq. XXXI. 6. (6) E. g, Jes. II. 4. Xf. 6 , 9. LXV. as. Joel. 111. 10. Mich. IV. 1—4. , :T H E O L O G I C A. 55 -ienda sunt, ubi imagines singulae non premeu- Jae, sedexhisce, secum invicem comparatis , genera- iis notio quaerenda , quae cum omnibus conve- niat (i). Hi finxerunt auream illam aetatem , qua pax rcgnatura foret perpetua (2) , et cecinerunt rerum conditionem , qua omnes per totum terrarum orbem gentes ad Cliristum veniant, ei submissos sese praebeant , acejus praeceptis perfecte obediant , Et profecto , ut primum omnes sine ullo discrimi- ne perfecii essent Christiani, nusquamforetbellum : nam bella, immo justa, exinjuri^, ab alteropopulo allatA , oriuntur. Sed, ubinam terrarum conspiciium est,uti fingunt poetae , quod quisque tutus et securus (sub vite ac oliva) habitare dici posset (3)? Quodsi igitur neque omnes homines Christi nomen professi sint,necminus veram fidera habeantei, nequeubivis quisque vitam agat securam ac incoluraem ; haec va- ti- 'CO Cff. Seiler, Bijbelsche UitlegJtunde , (ed. Cl. Herin- gia),§. 161. p. 193. §. 210. p. 282. et Pareau, lustit. Int, Vet. Test. , p. 506. (2) Cf. Rosenmullerus, ad h. J. Ille meinorat ad Jcs. XI. i.plurimosinterpretesputasse, avatejesaija per sobolem Da- vidis 2L\it Hisliiam ,a\itZeruba!/elem ,inum. Aliihunc locum tan- tumreferunt ad Judaeorumregionem. CVid. Cl. van Hengel, Geschiedenis der zedelijke en godsdienstige Beschaviitg , I. p. 371, sqq.) Si huic interpretandae rationi conscntiendum esset, vaticinia minirae unquam ad Christianos pertinere posfent. Cf. Pareau, 1. 1. p. soi. O) Micb. IV. 3 , 4« 56 COMMENTATIO ticinia ad nostra tempora non referenda sunt (i), Quapropter haec loca sententiam nostram non oppugnant. III. Solent adversarii sententiam conP.rmare dictis, quae inveniuntur Matth. V. 34 — 42. Videamus. igitur hisce de locis. Plurimi Judaeorutn , tempore Jesu Christi , quasque injurias , immo levissimas, compensare solebant (2) : Apostolos multae perse- cutiones variaeque raanerent , quibus , si resiste- terent, sese in majora dejicerent mala; nam illo tempore paganorum judices minime rem illorum curarent , et reiigionis propagatio raagnum exinde , quod resisterent, caperet decrementuni , contraria vero agendi ratio maxime prodesset. Itaque haec praecepta inprimis Judaeis , qui Jesu tempore vixeruut , ac Apostolis data sunt (3). Praeterea intelligendum est , haec omnia dictione gnomicfl juberi , quae dictio minime ad vivum est resecan» da. Illa praecepta, si verbotenus accipiantur, saepius res plane absurdas nos docerent. Sic e pre- (i) Religione Christiana nonbellura comprirai posse jamdixit Jesus, Matth. X. 3,1, 35. CfT. Gerhardus, /. th. p, 818. Tzschirner,0/. Acad. p, 135, et CTO\.i\xs,de J. B, et P. lib. I. c. 2, §. 8. I. (2) Male intcrpretati sunt nonnulla loca eaque niraium pres- serunt e.g, Exod, XXI, 24. Lev. XXIV. 19, 20. Deut. XIX. I 9. a!»Cff. Cl. II e ri ng a, ferklariag der Sergrede van Jezutf etTholuck, der Bergpredigt Christi. (.3) Cir. Seiler - 1. 1. p. 390. Cl. Heringa,!, I, etFIatt, Mor. ubj ejus Eitil. T H E O L O G I C A. 57 praecepto : jt4-^ avTiurijvxi t5 Tov^^pi?;, colligi posset , ar- maletalia, quaepueri arripiant, iisnoneripienda esse. Ne igitur quaecunque verbotenus premas(4). Quod- si teneamus , patet , Christum hoc loco dehortatum fuisse auditores , ne vindictae indulgerent privatae. Christus verbis : yjKoua-xra-o^ovTOi; respicit ad jus ta- lionis, quod ab Israelitis exerceri , nisi ex judicis decreto, licuit C5). Illo autera tempore anonnullis doc- toribus cuique privato concessum fuerat. Quodatti» net ad verba : «^-«aajjv , nomen ■jrov^pog significath. 1. ah-/.KJ (6), et avTi7r^vc!,i idem , quod fjl^n, cujus significatio tum est: vim vl opponcre ^ cum : inju- riae ifjjuriam retribuere (7); verba: aiccyova rivi crpicpsiv , continent proverbialiter dictum , et signifi- cant : patienier ferre (8) ; ad aTps^pov subaudiendum est (4) CfF. Seiler, 1. 1. p. 172, 193 et Tholnck, 1. 1. p. 166 seqq. (5) Cfi. Deut. XIX. ai. (6) Ita versio septuagenaria vertit vocem J^B^T (Exod. II. 13.) per uS t x u V et C- Sani. IV. 11.) per tt v yj po t;. Itaque utraqiiJ vox graeca hoc loco ideni significat. Cff. ]>ret schnei- der, ;■» Lex. ad vocem: Trovvipoq atque Coccejus et VViner, /« Le.v. ad vocem y^"). ' T (7) Cff. C o c c e j u s et W i n e r , /n Lex. ad h. v. ncc non IVlichaelis, in Supflem. ad Lex. tlebr. p. 784 seqq. (8) Ita occurrit haec loquendi furmuia Thren. 111. 30, ubi verba '1^^ ^HIJD'? jH) perparallelisraurahis J'314'] n3l.n3 respon- dent, et hoc dictuminterpretantur. Cf. et S ei ler, 1. 1. p. 195. Vid. omuino Cocce jus, in Comm. ad h, l.] 5S COMMENTATIO est (jt,x\)Cov (0» et conjunctio ciXKx praecedemi (iJi plane oppositum est (2). Res ipsa ad vitam priva- tam , ad hominem privatum pertinet , quod impri- mis colligitur ex exemplis , sect. 40 — 42 , allatis. Sensus igitur huc redit. „ Ne par pari referas ; imo potiusillatas injurias patienter referas, quam cogites privata de vindicta. " Porro praecipit Christus de injuriis, quae invita communi fieri solent. Primum praeceptum : kxi r^:-ty.xT)ov maxime convenit primis Cliristianorumtemporibus, quorumjura judices gen- tilium C3) rarius defenderent, dum magis religionis suae sociis , quam Christianis , faverent. Haec patien- tia ac mansuetudo , quae verbis : xx) oaTig-^ijo (4) et KBi) Tov - «TToiJTpciCp^g commendatur , omnino magis prodessent, quam ultio. Monitum autem: tc5 ai- touvt) o-£ Si^jy non esse urgendura, colligitur tum ex rationibus allatis , cum ex aliis locis , ubi e. g. rei familiaris curam agendam esse docetur (5). His- (i) CfF. Glassii. Phil. Sacr. p. 4.18, et Winer, Gravf matik. des N. T. Sprach- Idioms 3., ed. p. Ipr. (a) Vid. Winer, Gramm. p. 731 in nota. «3') Verbum Xfivstr^cii sigoificat contendere , litigare, iti jtts vocare. Vidd. Bretschneider, in Lex. et Cl. He- ringa, an h. l. (4) Dictio: oariq Se ecyya.fsiffet , spectat ad Persarum mo- res qai a rcgis cursoribus ad currendum vel ferendum quid cogi solebant. Cf. omnino Wolfius, in Cttris aii h. 1. Itaquedictum: acii oarti; — lCo tantummodo exempli instar considerandura est. fs) 1 Tim. V. 8. — AdtotamhujusMatthaeicapitispericopen cfT. THEOLOGICA. 59 Hisce verbis ita interpretatis , minime belliim abro- ^tur, verum improbatur ultio ac vindicta pri- Tata, animique mansueiudo commendatur. Et om- Bino quemque Chrisiianum et militem dedecet ul- tio; justitia ac lenitas maxime decent, et injuriae minime in bello justo ulciscendae sunt, neque bel- la ipsa ideo gerunda , ut liostibus eadem mala , quae nobis attukrint, afFerentur. IV. Nostrae sententiae adversarii aliudafverunt ar- gumentum ductum ex Matth. V. 43, 44. Cura autem recte observatur, qualis araor hic docetur, minime eorum sententiam hoc loco confirmari intelligimus. Jesus auditoribus in mentem revocat praeceptum , quod Moses de popularibus — nam ita vox ■^r^^^iriot; h. 1. est accipienda — diligendis dederat (i), sed inale ab Judaeorum illius temporis docioribus in- terpretatum est, ex quo efFecerint: „ [/Aijvirjsiq Tov ixSpdv. " Huic malae interpretationi Jesus op- ponit monitum , quod sectione 44. legitur , et dis* cipulis utilissimum foret , qui lenitate ac clemen- tiil benevolentijlque erga inimicos magnum praesta- rent usum doctrinae religionis propagationi. Enim- vero, quamvis nos jubemur, ut injurias illatas mi- cS". Grotius, Wolfius(in CarjV),Kuinoel etcl. Herin- ga,adh.l. NostramsententiaraconfirmantGerhardus,in l.th. p. 829., Grotius, de J. B. et P., lib. 1. c. I(. §. 8. a— 8. , Reinhard, Moral , II. p. 373., Tzschirner, Op. Ac, p. 134« , aliique. CO tevit. XIX. 17, 18. 6o C O M M E N T A T I O niinime ulciscamur, multo magis inimicis benefi- ciamus, ac pro iis supplicemus; non autem obli- gamur ad iUos majori benevolentia ac amore am- plectendos , quam nostros amicos ; raulto minus mandavit Christus , raalis inimicorum conatibus esse succurrendum suiTulciendumque, Ilis omnino succurrit ille, qui nialelicum, quoad potest, non prohibeat. Quid? Num ille , qui ne impediat qui- dem , quominus inimicus raale agat, inimtcum dili' gere est dicendus (i)? O crudelitas parcens (a) •* V. Quod ad Matth. XXVI 52. (3) attinet , Jesus pro suil sapientid ac justitiil monuit, ut Petrus gladium reconderet. In magistratds ministros Pe» trus, animi fervore abreptus, gladium detexerat, atque intempestivo tempore defendere conatus fiie- rat Jesum , cujus regnum non talibus armis erat tuendum (4). Ab hac defensione nuUa saUis spec- tanda ei erat; contra vero ipse justas dare debuisset poe- CO Vdd. omaino cl. Heringa, I. 1. ad 1. 1. atque Kist, Zedel. des Clirtstendems in eenige Leerredetten, II. p. 62. Cff. Grotiiis ct Kuinoel, ad 1. I. nec nou Grotius, de J. B. et P., Lib. II. c. 2. ?. 3, 9—13. (;) Haec verba inveniuntur apud Augustinum, \n Epist. LIV. ttzA Moced. — Thol uck.I.l.p. 325. ait: „ eine beilige Liebe des Christen bleibt aber immer Liebe, auch wo sie strafeud erscheint. " (3) Cff. Sect. 53, 54. Marc. XIV. 47. Luc. XXH. 51, 52. ubi inteUigenda sunt vcrba : sars euq rouTOU , et Job.XViU. 10, II. (4) Jok. XVin. 55b, 26. THEOLOGICA. 6i poenas a magistratu. Recte addidit Jesiis : y, qiiis- „ que, qui gladium stringit , gladio interibit." Quod proverbialiter dictum est (i), et discrimini con- yenit, in quo Petrus forsitan, nisi Malchi vul» nere a Domino nostro sanato, versatus fuis- set (2). Illiid proverbium re comprobari solet, uti e, g. in proeliis Cs)- ..VI. Quae de amore docentur i Cor. XIII. 7. (^ ayiXTrij') TrtivTiX uTrofiivei , bello repugnare non- nulli putant. „ Nam isti , dicunt , qui bellum ge- runt , minime omnia tohrant. " Quando hunc locum conferamus cura Pauli dicto (4): •Kaw» \iTTOi/.kvai hx TOvg anXsKTobi; ■> "voi xxi ccvto) <7aTyip)»q. Tvxooffi K. T. A. patet, sensus illius loci huc re- dire : Nihil est Christiano tam molestum , quod non luhenter tolerare is vellet ; quibus toleratis fratrum dihctissimorum aeternae sahiti posset pro- de»se. Et revera sapienter id monuit Apostolus Co» rinlhios , qui aliis injurias retulisse magis , quam ipsi aliorum causa eas tolerasse videntur (5). ' CO Cff. Wolfius, Grotius et Kuinoel, adh. I. (2) CfF. Grotius, de J,- B. et P., Lib. I, c. 2. §. 3. 7. €t Gerhardus, in l. th. p 829. (3) Cf. cl. V a n d e r P a 1 m , in notis ad Matth. XXVI. 5%. C4) 2 Tim. II. 9. coll. Rom. V. 3 , 4. i Tira. VI. 11. i Cor. ly. 9. 2 Cor. Vi. 4. Cs) Cf. I Cor. IV. passim. Vid. omnino Pareau, /« Com- ment.de 1 Cor. XIH. , ad h. 1. p. 262. seq. Alii autem secuti sunt aliam scnieiuiam , quae minus faveat sententiae contrariae. Cff. Bre t- 6a COMMENTATIO Itaque hoc loco nondocemur, nostrorum salutem, sive terrestrem , sive aeternam , hostium causa ne» gligere ac omittere, sed monemur, ut fratrum causd nostram salutem parvi faciamus. Ita miles Christianus probe quaeque dirissima patitur , ut de- fendat innocentes (i). Haec loca igitur , quae inprimis ad bellura omne detestandura afferri solent , rite interpretata , minime nos hujus sententiae convincere possunt; reliqua autem nihil demonstrare , cuique sponte su3 patet, Contraria sententia propterea tot sacrae scripturae locis confirmari solita fuit, quod recta interpretatio , ad Codicem S.rite inteIligendumtamnecessaria,non adhibita fuerit (2). In literis sacris interpretandis, nostrae sententiae adversarii maxime neglexerunt: muha doccri in S, C. , guae non propric , scd tro- picc dicta (3) , quac propter allegorias non ad litcram intcrpretanda sunt (4) ; multa , quibus univcrse et simpliciter res quidem reprchcndantur ^ quaeque tamcn aut cjusmodi sunt^ ut non ipsae res , verum abusus tantum ac vitia , iis vulgo ad* hae- BTetschneider, i« Lca,-. ad v. ixofievu^ Grotius,Flatt, alii, (i) Cf. Pareau, p. 216, 117. (2) Cf. omnino Cras, in disp. laud., p, 17—67. pissim, (3) Cf. Ernesti, Inst. Ititerpr. N. F, P. I. §. i. c. 2. §. 2. seq. Sect. II. c. 4. (4) Cf. Ernesti, 1, I. P. I. S, I. c. i. §. 9. Sect. U.c. §. 4. I o. seqq. I THEOLOGIGA. 63 haercmia^ interdicantur , aut varias ob causas certa cum definitione intelUgendae sunt , quales v. c. sunt res , quae ad certa tempora ac personas re- fcrri debent (i). Alia autem causa, ob quam adversarii tot sa- crae scripturae efFatis sententiam suani probare stu- duerunt, est ea, quod indoli religionis Christianae omne bellum repugnare arbitrati sint. „ Bella, ajunt, ab injuriis originem ducunt; ubi bella oriuntur, ibi amor deest; ille, qui dissidiis ac hominum caedibus gaudet , Deum tamen homines. que amare gloriatur, mendax est. Quisque pro- fecto, humani generis amantissimus , horrore affici- tur gelidoque tremore, ut primum belli saevitias sibi ponat ob oculos. In certamine immanis cer- nitur crudelitas ipsa ac vindicta ; nullus amor aut clementia; nullibi jus. Ubivis perfossi vulneri- bus; sanguine facto campus natat; gemitus ac la- mentatio ad aethera scandunt; circumtonat bellona; morte cadunt subita. Eheu eorum , qui cecide- ruiit, cognatos, liberorum parentes, marum uxo- rtbi juvenum puellasl tot carissima capita spe falluntur, luctuque implentur ac moerore! Mon- strum sane horrendum ingens est bellum , cujus parens est ipsum peccatum. " Ita loquuntur. Hi Vero, qui, saepius animo ab omni rixa alieno, le- (0 Cir. Ernrsti, 1. 1. P. I. s, I. c. 2. §. 16. seqq. S€ct. I!. c. j. §. la.jcqq. et Seiler, I. 1. 5. 282. p. 589. segq. 64 C M M E.N T A T I leni ac placido , et haud ignavo diicri , rera rite , quaeso, perpendant distinguantque, quae distin- guenda. Non bellum onine defendimus , tantum- modo Clinstianum , justis de causls bellum geren- tem ; multo niinus rationem belli gerundi qualem- cunque, aut orania cujusvis militis gesta. Profecto damus, nisi ulla injuria fieret, nuUum afFore bel» lum ; illum autem , qui injuviam afFert,non eundem aeque judicent , ac eura , qui arcet. Sese aliosque ab injuriis tutos reddere armorum ope, nisi aliun- de salutem exspectes, tantumraodo probavimus. Verum enimvero negamus, nuUum amorem in bel- lo posse adesse. Certe iste , qui belli primarius auctor est, amore caret; contra vero ejus adver- sarius Christianus , araore aliorura , eorumque innocentium conimotus , suam vitam ob fratres parvi facit , arma invitus capit eaque gerit , non ob caedera perpetrandam , verum ob maleficos de« pellendds, quos ut primum inermes reddiderit ac ^uos incolumes ' .otituerit , lubenter iis vitam con- cedit, eosq..^ , nonnisi necessitate urgente mpra* li (i), interficit, ut ab iis tueretur eos, quos magis , quam illos injustos diligere, haud, vetitum est a religionc Christiana. Quod autem attinet ad illos pravos animi aftectils, miles revera Christianus fugit istos raotus , et nemo sapiens rem ipsam damnat propter ciqMditates , quibus non- njl- Cl) Vid. supra p, 40. THEOLOGICA. 6$ nuUi , nondum Christi praeceptis obedientes , ad rem illam ducuntur , neque propter scelera ac ma- la, quae hinc bellum comitantur (i). §. II. Auctoritas veteris ecclesiae in nostrd re nulla est. Plurimi eorum , quos supra audivimus , provo- cant ad trium primorum seculorum Christianos, ex quorum sententia bellum quodvis interdictum esset (2). Enimvero huic argumento nuw vis inest. Nonnullae animadversiones ad hanc rem demonstrandam sufficiunt, I. Ethices Christianae doctrina non nisi e Sacri Codicis fonte deduci potest. — Contrariam autem sententiam , locis male interpretatis , aut re non rite distincta , confirmatam , a patribus jam supra vidi- tnus (3). II. Horum plurimi virtutem, quae sublimior di- citur, amarunt, et, quid magnificentius videtur, maxime sectati sunt (4}. III. Patres non semper sibimet ipsi constite- runt. Ci) Cff. DrSseke, rweei*Lcerre5 COMMENTATIO humani generis dicitur , ut victoriam ,aVespasia- n de ^/>rojo/)'fw« reportatam , merito celebraret, ter millia Judacorum feris in spectaculis obje- cit (i). „ Homo , sacra res, inquit Seneca (2)» „ homo jam per lusum ac jocura occiditur. " Po- pulum , cujus tota indoles his et aliis rebus ad cae- dem composita fuerit, quara maxime eum ad bel- landum inflammaverit caedis cupiditas! BELLI AMOR ET GLORIA. Inter omnes animi motus , hi certe haud minime gentes ad bellandum incitarunt. Pluribus placet easdem sibi parare luudes , quibus summis elati sunt ab antiquis I leroes ,uti Ninus, Sesostris, Cambyses, Xerxes, Alexander, Cae- sar, Attila (3); quodsane minus feris gentibus proprium esse solet, quas vindictaet sanguis inpri- mis exstimulant. Simulac autem gentes ferae acces- serint aliquatenus ad societatera, bellicae laudis in iis cernitur cupido , et haud minimeapudpopulos , cuitu , qui dicitur , expolitos , quamvis ab huma- ni- (i) Cf. Flav. Joseph,, de Bcnojud., VII. 12. Traja- nus, curn triumphum , Dacid domita, egisset, decera gladiato- rura millia in arenam deduxit. Dio Cass. XLVIII. 15. (») Jn Epist. 95. • Cs) Cft". Reinhard, Proeve, p. ao(j. et MSller, L 1. p. 352. T H E O L G I C A. 97 nitate certe alienos (i). Virtus bellica apud barbaras gentes non raro unica virtus habita est. — Apud Scythas quotannis magnum poculum vino impletum est, e quo tantum illis, qui hostes profligaverant , bibere licuit ; quo facto ille prae ceteris beatus judicabatur, qui multos in bello interfecerat hostes (a). Germamrum vita omnis in re niilitari constitit (3); qui nthil^ neque pw blicae , neque privatae rei, nisi armati,gesserunt : nec arare terram iis tam facile persuaseris , quam vulnera mereri (4). Arma sumere primus fuit ju« Ventutis honor. — Fortissimus quisque ferreum onnulum , ignominiosum id genti , ait T a c i t u s,,; veluti vinculum gestavit ^ donec in bello se hostis caede absolvisset (5). Tanto belli amore concitati sunt, ut siiper sexaginta millia, non armis telis- que Romanis , sed , quod iis magnificentius , oblecr tationi ocuhsque ceciderint (6) ; tanta gloriaecupi- ditate sunt inflammati , ut bellorum infamiam laqueo fi- O) Cff. Iselin, I. 027. Ilerder, Briefe zur Beford. ier Humatt., II. p. 172. etPestelii, funJ. Jurisp. Nat.W.^Zo. (ji) Herodetus, IV. 62. Talismos invaluit n^udParthos tt Alanos. Cf. Ammianus Marcellinus, Hist. XXIII. 6. XXXI. 2. (3) Caesar, ^/e .B. G. , VI. 21. (4) Sunt verba Taciti, de mor. Gtrm. c. 13, 14. - Cs) Tac. 1. I. c. 13. 31. (6) Tac. I. I. c. 33. ubi addit, „ maneat, quaesa, duret- que gentibus , si non amor nostri , at certe o^ium.^ui, " QuaiB inhumana voxl ip; DO£D. G 98 COMMENTATIO finierint (i). Plurimi deciis habiierunt bello in- terfici, dedecus vero morbo aut senectute mo- ri (2). Populorum fere oranium antiquae Euro- pae leges magnam partem rem spectarunt milita- rem , cui valde incubuerunt. Tales fuerunt leges Gothorum^ Vandalorum^ Hunnorum (3), Apud nonnullos populos antea mos fuit , ut ille tantura , qui regi suo hostis interfecti caput tra- didisset , uxorem duceret (4). — Idem hoc obtinuit apud Graecos et Romanos , quibus raagnificum et gloriosum prae ceteris fuit bellum : illi d e M a r t e ipso 7viq «psTy.g nomen duxerunt , hi fortitudinem bellicam inprimis appellarunt virtutem (5). Nu- mae instituta de Fccialibus fere nullam habuerunt vim. Ubi enim belli amor major esse potuit quam apud Romanos , quorum J a n i templum per multa saecula , bis vel ter paucos dies , fuerit occlusum ? OPUM AC DOMINII CUPIDITAS. Populi cultiores, qui antiquo aevo ob humani- tatem celebrantur, maxime divitiis contrahendis ac po- (i) Caesar, /^e B. G. VI. c. 13. et Tac. I. I. c. 4. (2) l:a et Hunni, vid. Robertson, 11. p. a. (3) Cff. Amm. Marcell. XXVIII. c. 2. Robertson, I. p. 4. 113« J18. et Becker, VII. p.44. (4) Strabo, XV. p. 837. (5) Iselin, VII. p. 136. T H E L O G I C A. 99 potestati , armorum vi , augendae indulserunt. His cupiditatibus incensi fuerunt Babylones ^ ylssyrii, Persae , sed non hi tantum ; verum etiam Graecia bellis, ob summam rerum potestatem (vjysiAuvixv) gestis, dilacerata est ; Macedones Graecique, duce Alexandro, ad Indiam usque militarunt, eoque mortuo copiarum praefecti de imperio bella gesse- runt plurima, et Romani, qui totum terrarum orbem ditione tenere voluerunt , cum omnibus fere populis de dominio saepius dimicarunt. Hac dominandi libidine Romani commoti, urbes et nationes suo imperio subegerunt, e quibus bona divitiasque rapuerunt. — Quo facto illi totius terrarum orbis raptores et latrones facti sunt , et eorum res gestae , quae memoriae traditae sunt, fere versantur in populis debellatis, regibus prostratis , urbibus vastatis , provinciis in ditionera redactis, imperii finibus nefario modo prolatis (i). At quum deinceps populos consideremus , qui pos- tero tempore maxime memorantur , primum vide- mus eos, praed^ inflammatos, dein vero opibus quidem , magis magisque autem dominio concitatos fuisse ad arma suscipienda. AUi populi pigrum , quin imo et iners , habuerunt sudore^cquirere, quae.possent sanguine sibi pa- •ct! . ■'. ra- (1) Cic, Parad, IV. C. 2. e» SaH. , d» ttlh Catil. c. 10—13. G a ioo C O M M E N T A T i O rare (i). ///«, sylvis paludibusque relictis, magna armorum vi regiones affines invasere , et , ubivis cae» de incendiisque factis , secum duxerunt magnam captivorum praedaeque copiam. Saepius tantum isti rapiendo victum quaesivere, et in regiones de« vastatas liabitatum decessere, e quibus facilius alias depopulari possent. Potit^ ita ali^, aliam armis petierunt ; nam validiorum omnia esse putarunt. Hac ratione descenderunt in diversas Europae re« giones Gothi , Hunni , Vandali , Saxones , Norman- m, aliique, ut sedes praedamque quaererent. Pro- ruerunt in provincias Romani imperii , et cum Ro- manis , aeque ac inter se , de dominio dimicarunt. ~ Quo accidit, ut expugnaverint £uropae , nec non ^/r/V«^ septentrionalis , magnara partem. Sic quinto et sexto saeculo gentes nonnisi praedatum ac depo- pulatum bellarunt (2). ■■,-;r.i •■r Hae fuerunt praecipuae de belli gerundi causis. sententiae , quae inter gentes , nondum Christianas , reperiebantur , quas , maxime a religione Christia* na, apud eas domitas ac fraenatas jam adverta- raus. (i) Cff. Tac, ile mcr, Gcrm, c. 14. IIis$, IV. c 73. ct Florus, Il.i. ^ ^.,-,'s,., CO^tS". T. Rcithei L p. ssT,'^ ^'86 , 3<.o. «t Hrrker, Ideiin iV. p. 149. ac Brief» zu Mef, d. Uum. II. p. 175. .ei—oi T H E O L O G 1 C A. loi %» 2. . Religionis Christianae doctrina homines melioribus imbuit sententiis de belli gerundi causis» Quisque, qui ad summum hujus doctrinae cou- silium , quod verbis P a u 1 i n i s : fVe^ivjj »5 %«/j<5 rou Geox) ^ ffooT^ptog Trxffiv oivQpdiirotg , 7rxi^svov<7oCf vi[J!,a,g , "v» oipvvj(TaiAevoi tIjv affi^Ssixv kx) Txg KOs-fiiKxg iTTi- Sufilxg , (TuCppovciig kx) ^iKxlag kx) £V7s^iog t^^(rw[/,sv iv 70) vvv aluvi (i), continetur , attendat , jam in- telligit illud alienum esse a probandis pravis ani« mi motibus ac cupiditatibus , ab eoque nullum bel- lum, hisce accensum, juberi posse, Ut autem rem melius intelligamus , breviter nobis inquirendum est in praecipua religionis dogmata ac praecepta. Ex illa doctrina profitentur Christiani , Deum esse unum, summe perfectum , ab omni vitio immunem , non tantum unius gentis , sed omnium quoque gentium Deum , non tantum creatorem ac fauto- rem hujus illiusve hominis , sed omnium hominum patrem benignissimum , totius raundi per J. C, unicum suura ac amatura filiura , amantissiraura , TTOvyipo^g Kx) ayxSoig, tiKxioig kx) aBiKoig raaxime pro- (i) Tit. II. II, 12. loa COMMENTATIO propitium (i). Haec doctrina Deos varios, va» riorum gentium tutelares, secum invicem pugnan- tes , humani sanguinis avidos eoque effuso gau- dentes, atque homines suo jussu ac exemplo ad bella quaecunque permoventes, agnosci non sinit; haec doctrina non distrahit gentes , sed conjungit arctissime. Secundum illam doctrinam agnoscunt, homines omnes f| hog aifiXTOi; enatos esse , omnes vinculo conjunctos fraterno, egregiis instructos facultatibus , yivog uTrxpzovTsg tou hov; agnoscunt semet ipsi ^ivov^ xk) TTixpsTrihf^oug sttI tjJ^ 7^? , non huic vitae ter- restri destinatos , sed vitae aeternae , cujus ratio pendeat a vita , hac in terra bene maleve act^ (a). Profecto quisque , huic doctrinae consentiens ani» mo , omnia aversatur, quae suos fratres laedant iisque noceant; ille rectius vitam ac bona hujus terrae aestimat omniaque , quae aeternae felicitati nos reddunt ineptos, declinat; quapropter amemo- ratis bellandi causis maximopere abhorret, Porro huic doctrinae addicti , profitentur , homines omnes peccando deliquisse , et hinc aeterna indignos esse beatitudine ; veruntamen , intercedente uno sospi- tatore ac domino, Jesu Christo, amissam felicita- tem , tanquam gratuitum Dei beneficium , fidei ope, « re- (1) Matth. V. 45. Joh. III. i(J. XVII. 3. Act. XIV. 15. XVII. 18. (a) Act. XVII. 2(», 29. Hebr. XI. 14. \ T H E O L O G I C A. ip^ recuperare posse(i). Nulla profecto validior est ad odium etvindictam, exaliorum laesionibus etinjiiriis accensam , exstinguendam , ad animum liostilem erga alios , qui , uti nosmetipsi , peccatores sunt , mitem et mansuetum reddendum , ita ut ad ignoscendum , imo hostibus, faciles reddamur. I De Christo , Cohservatore , locutussum. Quidau- tem dicam de vi hiijus exempli? Ille , qui , ipse Dei filius novoyevliq ac «y^jr^jTO?, S$ uv ciTravyoiiriAX tjj? So^jf? Kou XKpaKTvjp rm CiTroarToc^sag avTOu , sxutov ixi' vuffs , nostrum causft pauper evasit , et nobis servi- tum venit; ille mitissimo ac placidissimo animo erga omnes, amicos aeque ac adversarios ; ille, qui , vTTiixoog Deo , ac motus amore erga peccatores , acerbissiraos ab hostibus cruciattis perpessus, at- que a Patre suo horum scelerum supplicatus fuit veniam ; ille , Christianis exemplar propositus (O , iinumquemque a nimia opura ac dominii cupi- ditate, a caedis aviditate , ab odio et vindicta , quibus in bellandum abrumperetur , avocat. Praecepta moralia, quae hos anirai raotus per- fringant domentque , adsunt in nostrae religionis doctrind pUira. Deum prae reliquis diligere ur- geraur, a quo amore, ne alia afferam , abhorret maxime odium erga nostrae naturae socios. 'Exv Tig (i) Rom. III. 23, 24. 1 Cor. VIII. 6. aCor. V. 14. i Tira II. 4—6. (a) Mauh. XX. aS. Joh. XiU. IS. Philipp. II. 5— S. Hebr.Lj 104 C O M M E N T A T I T/4 slTrin' ait Johannes (i), oti otyxxoi tov $sh Kxi Tov lyJSeh^ov auTOu ,u.i(j-^ » 4'^ua-Ti^g iaTlv. — Deum venerari , et , quidquid agamus , in ejus honorem illud agere jubemur (2), ideoque bella , ab hoc consllio aliena , gerere non licet. — Deo demissi esse ab eoque veniam petere debemus , quam petere non licet iis , qui odio et vindicta erga homines , in sesecommittentes, inflammentur, iisque non condo- nent(3). — In Deo fiducia coUocanda est , verum non illis , qui ejus raandara de amore repudiant. — Nec minus amor, reverentia, fiducia (4), quibus erga nostrum dominum , Jesum Christum , ob- stringimur , hominum animos ad ejus mandata observanda excitat, declinatque eos ab omni cu- piditate , hisce contrarid (5). Nostrae religionis doctrina maxirae apta est ho- minem movendo , ut semetipse rite aestimet et amet. Ea docemur de naturae nostrae dignitate, de virium et facultatum nostrum praestantia, de finibus , quibus destinati suraus , ita ut (Tu(ifi6p0oi tMi; shovog Tou vlou tou $£oZ ejusque dh^cpo), iro- mo vioi Toxi hov ac Sslx'; xoiyco,: ■■\. §• 3- Emendatae sententiae inter gentes Christianas» Hae quidem pravae animi cupiditates , quas supra vidimus saepius gentibus fuisse inter belli causas, sensim paulatimque salutari doctrina,jam considera- ta , compressae sunt, ita ut bella, ex istis fontibus orta , apud gentes Christianas in dies in contemtu esse coeperint. Quae ut dilicidius pateant , pri- mum exponere conabor, ipsum bellari inter popu- los, qui fidem Christo habent, hujus doctrinae ope (0 Cff.Erasmus, in Institutitne Prineipis Christiani tC, II. (Opp. Omn. Lugd. Bat. 1703. II. p. 607.), Grotius, ia Ann. adMatth. V. p. 198. et Fenclon, quetu cltavit. Uer- d e r , Aarattta » !• p. lS« TH EOL GI C A. III ope, decrevisse , ac deinceps, eos de causis , ob quas bella gerunda sunt , sententias meliores amplexos esse. Si quis pravos animi afFectus a religione Chris-. tiana domari intelligit , jam exinde efBcit , quemque populum , quo magis Christi praeceptis obediat , eO majori odio cmnes inimicitias , desidia ac bella ha- biturum, paulatim de hisce discessurum ac rarius bella gessurum esse, uti jam a nonnullis Chris- tianis factum videt, verbi caus^, ab incolis reipii- blicae Paraguagensis, media ingressis vifl Sparta- ms inter et Pensylvatjos, et tantum rei militari propterea studentibus , quod summa coacti neces. sitate sese e. g. in Portugallos defendere debe. rent (1). Verum enim vero alia sunt testimonia, e qui- bus uberius patet bella, numero pauciora auctore Christianareligione,gessa esse. Historia Europaearum gentium certiores nos facit , postremis temporibus beU lorum numerum diminutum esse. Neque populus , ut primum Christo nomen; dederit , tam raro pace ga- visus est , uti Romani, qui tanto temporis spatio ,ab urbecondita ad Vespasian um usque J a n i , tem- plum vix sexties , idque brevissime, clauserunt (a). Profecto feliciora /;^//^<; fuerunt , rege Theodori- co , tempora. Gothi Christi nomen dederant , et tri- ginta tres annos nullus atmorum clangor ibi audi- tus .Mf;: ...CO Cf., Cha teaubriaiid, 1. 1. II. 191, 19,, (a) Cf. Stuart, 1. I. XVII.''p. 285. iia C O M M E N T A T l tus est (i). Quisque, qui attendit bella, per breve tempus ruinam Imperii Komani Occidentalis antigressa eamque secuta , intelliget , tum gentes continuis colluctatas fuisse bellis , quacunque re- gione immo et inter diversas tribus ac familias belli ignem exarsisse , et ne dubitabit quidem , quin posteriori aetate Europae orbis sese pacatio- rem ofFerat (2). Multum sane huic beatiori conditioni contulit reli- gionostra. Nonprovocoad Attilam Alaricuiri- ve , qui Pontifici Romano , ne Romam peterent , morem gesserunt , aut alia exempla ejusmodi ; totam Europaearum gentium rationem videmus religione Christiana mutatara , illarum feritatem perdomitam , hominumque animos humanitate et mansuetudine magis magisque imbutos. Haud negari potest , ex illo tempore , ubi religio- nis nostrae cognitio inter gentes propagata sit, lias revera mitiores ac cultiores maxime religionis ope, mihi redditas esse. Exemplum mihi afFerat tempus Rollonis, primi Normandiae ducis , ac tamquam Christiani nomine Roberti cog- noti ; de Normannorum feritate ac crudelitate tes» tantur eorum incursiones in varias Europae re- .;: .,.: r • -:'-: gio. (i) Cf. S a r t o r i u s , Dle Regierung der Ostgothen , (Hamb. 18 II.) p. 34- (2) Cf. Cl, van Hengel, Gefchiedenis der zedel, en god- dicHst, Beschavittg, I. p. 430. THEOLOGICA. 113 giones ; non multo , postquam Christi nomen con- fessi sint, quieti habitant suas sedes, agros co- lunt , legibus obediunt pacique student. Et quam- vis non omnes gentes tam subito domitae sint, tamen vis nostrae religionis liaud neganda est. -- Monachi magnam operam dederunt , et sane effecerunt, ut incultiores Europae gentes septentrionem versus sylvas exscindere, agrosque eorum exemplo colere coeperint , quamvis antea non nisi militiam saperent. Posterovero tempore multae quidem veteris gentiura conditionis reliquiae superfuerunt; veruntamen Chris» tianae doctrinae vis conspicua fuit. Apud nonnul- los populos iis solummodo viris , qui hostis interfec- ti caput tradidissent regi suo , uxorem ducere licuit. Mos,huic quidem similis sed lenior, viguit medio aevo. Eques amatae suae offert non caput , sed signa tantum aliorum equitum , a quibus , non in bel- lo , sed in torneamentis , modo victor , non homici- da , discessisset. En hos equites ! quibus virtuti- buscommoti ! Amor eos incitat. Innocentiam et cas- titatem defendunt. Sic gentes religionis ope domitae , stc civitates constitutae sunt , et bellari non decres- cere non potuit. Profecto Expeditiones sacrae orbera Europaeum multum mutarunt ; veruntamen num hic inauditus ardor regionis sacrae armis defendendae ac- census est nostra religione ; num hic ardor Europae in commodum conversus ; num haec mutatio ita religio- ni Christianae, quamvis depravatae, tribuenda est , atque ipsa civitatum conditionem cmendavit bellan- DO£D. H do- 114 C O M M E N T A T I O doque restitit? ex illa mntata civitatum ratione, ne alia afFeram , ortum ducunt copiae, mercede conductae, quae publice aluntur. Haec sane institutio multum contulit ad bellum fugiendum. — Hac in re Hie- rarchiae noti suae denegandae sunt laudes. Cum medio aevo Barones principesque bellando indulge- re coepissent , Clerici sese belli amori opposuerunt , in duellia , bella privata similiaque , monitorum consi- liorumque ope , egerunt. - Sic in Gallia Episcopi ex synodorum decretis denuntiarunt, Baronibus aliisque, nisi simukates deponerent, saltem nuU la sibi invicem bella inferre licere inde a Satur- ni die, vesperae scilicet nonfl hora , usque ad diei Lunaemeridianamhoram primam. Deincepshoc tem- poris spatium constitutum fuit a Mercurii diei vespera adLunae diei matutinum tempus. In aliis regionibus alii fuerunt dies , quibus simukatum causd armo- rum usus prohibitus fuit Interdicti poend. Hoc salutare institutum Treuga^ sive Dei Pax , dictum est (i). — Praeterea vero, cuique leges atten- denti , quas genies Europaeae , postquam Christo nomen dederunt, tulerunt , vis salutaris religio- nis Christianae in oculos incurrit, Haud raro lex (0 Cff. Moller, 1. 1. 289, et Staudlin, I. 1. IV. p ii(J, SI3» *07« — Hincmarus, libellum quendam Carolo Cal- vo tradidit, quo eum ad bella tantummodo justa agenda adhor- tatus fuit. — Vid. ejus Opf. Omn. Parisiis 1645. Vol. If. p. 1— «28. ' T H E O L O G I C A. 1,5 lex Mosaica magna ex parte, aut hoc illudve ejus praeceptum, reperitur in earum initio. Haud ra- roin iislegislatoresgentes venerariac diligere Deum jusserunt, nec non justitiam ac amorem erga reli- quos colere , et paci studere , et leges ipsas momentis , e religione Clrristiana ductis, Suffulserunt (i). — Quae sane allata testimonia nobis , ni fallor, satis persuadeant de magna religionis Cliristianae cfficacia ad hominum , immo et legislatorum ac principum , animos mitigandos ,atqueitaad belli studium maxime diminuendum (2). Non tantum autera bellari ipsum decrevit, sed sententiae , supra memoratae , de belli gerundi causis maxime emandatae sunt; ut ne longius rem expo- namus, hac in re praecipue hodiernum aevum con- siderabimus. Cum hominura doctorura ac juriscon- sultorum effata audiamus, frustra quaerimus plu- res,qui aurespraebeant Machiavelli monito, ut quaeque bella^quae ciyitatis commoda augeam^jure geri possim (3). Contra vero plurimi tantum illa arma habent justa, quae defemoria dicuntur, et, omnibus ad pacem conservandam frustra tentatis , ad 0) Cf. Canciani, Barbarorum hges antiquae , Tom. I. P. 106, 119, 139. II. p. 9,,{o, lao, 269, 3<5o. III.p. 6;,i74, 38S. IV. p. 12, 13, 246, 300, (2) Cff. Robertson, I.I.p. 4, 113 , ns. IJ. p. lai-.,^?. et Becker, 1. I. VII.p. 44. (S) Cff. Herdcr, Brief, . 1. l. ji. p. ,3.5 gt Pestelii, F»nit II. p, ?I3— 515. H 2 ii6 C O M M E N T A T I ad pacem recuperandam necessaria sunt (i). BeU la , quae ob suasorias causas geruntur , ferina esse dieunt ac praedonura (2). Itaque tantum, si res urgeat , pro religione , pro libertate (3) , pro pa- tria , pro rebus ad vitam summe necessariis , pro sociorum , pro omnium bonorum salute , dimican* dura aestimant (4). Neque inter viros doctos defue- runt, qui, Machiavello plane oppositi, om- ne bellum illicitum dixerint ; quod e principiis purae Ethices deducendum putarunt. Hi vero, il- CO Ita Grotius, portt , p. 182, 183. SEC- laa COMMENTATIO SECTIO SECUNDA. DE RATIONE BELLI CERUNDI. S- 4. Discrimen antiquum jus belH inter et hodiernum, C^uando jus belli , quod inprimis antiqui Eu- ropae incolae , nondum religionem Christianam pro- fessi , sequi soliti fuerunt , spectamus , patet illos non tantum omnia, quibus finem sibi propositum consequi, aut ullo modo hostium copiis nocere possent , sibi concessisse ; verum etiam , quaecunque in hostes agere vellent. Eorum mens , quamvis pravi bonique conscia, vitiis valde obscurata fuit, et cupiditas saepius iis pro lege stetit. Praeterea, quem necare iis honestura fuit, eum spoliandi violandique veniam sibi dederunt. Quo factura est, ut jus belli aestimarint infinitum , nullisque limitibus circumscriptum (i). Hinc justam habue- runt omnem crudelitatera , atrocitatem , immani- tatem , neque dubitarunt, quin omnia , ut sibi placerent , perpetrarent in captivos , devictos , in- (l) Cff. Grotius, I. 1. III. c. 4., Briefe u. d. K.,\i. 59—45. et Smeltzing, 1. 1. III. p, 127. ( T H E O L O G I C A. la^ 3 i innocentes, infantes, foeminas; quin eorum bona et opes devastarent , eorum regiones raperent et dominia. Quod jus belli eo immanius cernitur,- quo magis eos contaminarunt animi motus et ad» petitus pravi nefandique. Hoc jure usi fuerunt non tantum Scyihae , GotAi , Hunni , Vandali , alii« que; verum etiara Graeci et Romani. Ita quo- que Xenophon, v6y(,oq , ait (i) , h Traaiv a.v* ipUTTOig ai^iot; iariv , — tuv 'iXovTcov ehai tx xP^' fiocr» , et P i a t o : ttccvt» ^e tx tSov vixu[jt,ivav oiyoi&a rav vixuvTuv yiyvea&Ki (a). Romanorura liistori- cus Livius, immanes militum crudelitates me- moriae prodens, saepius confirmat , eos jure bclli haec fecisse (3). Ipse Cicero, de Julii Cae- saris clementia loquens: „ jure, inquit (4), omnes victi occidissemus ," et quamvis Cicero, Caesarem blandiens , haec dixerit , sensus tamen inest : victos victoribus esse jure necandos. Ille alio loco : „ non esse , ait , contra naturam , spoliare eum , quem honestum est necare " (5). Talia profitebantur antiqui Ethnici. Postquara vero Europae gentes Chris- ti nomen professae sunt (6) , sensim paulatimque ista in Cl) In Cyropaed. VII. C. 7. Ca) De Leg. I. p. 626. 13. (3) Hist., XXI. 13. XXVI. 3- XXVUI. 23. XXXI. 40. Ita et Caesar, de £. C, I. 36. Cf. omnino Grotius. di J. B. et P. , lib. III. c. 4. f. s. et c. 6. §.;. C4) Orat. pro Mareello , c. 4, Cs) De Offie., III. 6. Cf.^Orat. pr» Dejoturo , c. 5. C6) Cf. oronino Reinhard, Praeye , p. 209. scqq. ia4 COMMENTATIO in contemtu habere , istam belli Si^pioSiiT» non longius sibi concedere , sed cam abjicere, et animos ad amorem componere muttiura coeperunt. Si- bi deinceps leges statuerunt, quae doctrinae Chrls» tianae indoli magis conveniant, et pacta pepige- runt ad belli mala mitiganda. Sic apud gentes Europae Christianas eosque populos, qui earum rationem secuti sunt, valet minime illud jus belli infinitum. Contra vero , hodierno tempore populi cultiores liac in re consentiunt: omnia , quae, guamvis non necessaria , belli mala augeant , relinquenda esse ; imo , quaecunque non ad justum finem consequendum neccssaric postulentur, ea sum- mo prohibenda studio (i). Hujus ingentes conversionis causa praecipua est magna , quam habuit religio Christiana in gentes Europaeas , efficacitas. Quod quo magis agnosca- mus , paulo longius rem exponamus , necesse est. Atrocissime egerunt ethnici bella» Orbis antiquus nobis exhibet varios populos , Hebraeos^ Babylones^ Assyrios ^ Aegyptios^Persas , et alios , quorum bella fuerunt crudelissima; in- primis vero ad nostrum propositum pertinent po- pu- (i) Vid. schraeltzing, 1. 1. III» p. 126— 129, T H E L O G I C A. 125 puli, qui olim Europam habitarunt, et quorum posteri hodieque has terras incolunt. Ita sese nobis ofFerunt Graeci Romanique, Horum sane nulli sese commendant, cum attendamus, eos, bellum gessu- ros , interdum Diis homines sacrificasse (1). Im- manes saevitiae ab Homero memorantur. Aga- memnon, caedis avidissimus, reprehendit Me- nelaum, dicens: • . . . . (iviV ovTtvx yxJTspi (Ji.yjTVjp Koupov UvTx <1' Sallustius, itt bello Catal. c. 52. (a) In Epist. 91. (3) Vd. Stuart, 1.1. V. 163. — Cff. Livius, XXVI.c. ifi. et C i c. pro lege agraria , II. c. 32 ct 33. — De Romanorum more erga captivos cf. Grotius, de J. 3. et P., II. c. 4. §. 10. c. s. §, I. et de decimatione Liv. II. c. 59. etSuet. , in Aug. c. 14. (4) Vd. T. Rothe, II. p. 245. I. p. 161. 174, 175. (5) Vd. Fl. Josephus, 1« £eU. Jud. IIJ. 11. Cf. St7i. iq8 C O M M E N T A T I O Plurimae gentes , quae praeter illas antiquo aevo Europam habitarunt , et , quo tempore Romana- rum imperium occidentale ad occasum vergeret, et postea , Europae regiones turbantes incursionibus, in rebus , quas gesserunt , ab omni humanitate fuerunt alienae. Scjthae captivorum sanguinem biberunt e hostium, jam antea occisorum, craniis, atque e cute , devictis detracto , confecerunt lora , frenis adjungenda. Quid! quod humanum fundere sanguinem assueti , nisi hostibus , tum suis alie- nisque corporibus inter epulas ferrum infixerunt , ut tantuinmodo sanguinem viderent efFusum (,\), Galli , cum Romam occupassent , saevitias per- petrarunt inauditas in senes innocentesque , quod jus repetierunt ab armis (2). Germani vero, teste Tacito, in mediis copiis secum ducunt familias, propinquitates pignoraque, utfoeminarum ululatus et infantium vagaius ploratusque ad certamina eos hortentur , et ipsae hortamina cibosque pugnan- tibus gestent. Hostibus moribundis, e. g. Vari, tris- Stuart, 1. 1. P- 25S. 273. qui Cp« 274O memorat in oppug- nanda urbe cecidisse 1,100,000 Jndaeos. Omnes infra deci- mum scptimum w.wwmjudaeos vendi jussitTitus. Cf. Flav. Jose ph. , 1. 1. VI. (1) Cf. T. Rothe, II. p. 20:. ' (n) Cff. Herod. IV. 62—66. et Ammian. IMarcell., XXVIII. 4. — Barbaras gentes devictorum sanguinem bibere et carnem comedcre solere animadvertic Iselin, 1. I. I. p, 220. nota 2. THEOLOGICA. tip tristissima morte defuncti, tempore, aliis oculos , aliis manas amputant. Germanorum aliquis, lin- guam hostis militantis recisam in manu tenens, ore suto „ tandem , vipera ! inquit , sibilare desiste. " Mulieres,victoriae reportatae testes,illius reperiun- tur maximae laudatrices. Ad matres conjugesque vulnerati sese conferunt, nec illae numerare aut exigere plagas pavent, hi autem , a vulneribus pau- lisper refecti , arbores nemoraque sancta ornant m. terfectorum capitibus (i). Hon-emus sane , cum consideramus populos , qui deinceps in Europam descenderunt. ~ GotAi ^ Hunni^ Fandali, ducibus A tt ilis et G enserl* cis, irrumpunt. Omne, quod virile, trucidant; neque infanti , nec matri , aut puellae , parcunt; pro^ fana sacraque delent. Qui nunc latrocinio aufu- git, jamjam occumbit ; neque barbarus desistit, nisi caede defessus. Beatus ille, qui occumbat: nam cruciatus , exquisiti dolores, fames pestife. rique morbi , manent superstites. Regiones fruc- tiferae urbesque celeberrimae in descrta mutantur et hic illicve, oppidis excisis , rarus inter ruinas leperitur homo esuriens (a). Qi-ot bella gessa sunt O) Cff. Florus, ;il. 5. IV. ji. Caesnr. de M.'a Gnlli. '», I. 51. IV. 14. et Tacitus, de maribus Germ., c. 7. De Vari cohortibus cf. Stuart, ]. I. XIV. p. 384-3' 6.' " CO Talis inprimis fuitRuropaei orMt condito, inde a Theo- 'losii Magni tnorte (a. 395) usque ad Albuinura, Uu,. b^rdiae Regem (a.srO. - Historicis isrorunj >ctaporura desunt »OED. I j„3. I30 C O M M E N T A T I O sunt intemecina ! In praelio apud Catdaunum (a. 451.) occubuere trecenta millia Hiinnorum (i)* Burgundi, Mcdiolani (z. 539.) saevientes , toti» dem incolas interfecerunt (2). Nullus Jlemanno' rum C3) rediit e pugna, quam fecit ccntra eos Narses (a. 553.)» inque uno certamine totus Vandalorum exercitus interiit. Multae Barbaro- rum invasiones in imperium Romaniim per longura tempus quotannis constiterunt bis centura millibus incolaram (4). IUo tempore amoenae villue et regiones, in nemora et paludes mutatae, feris et lupis abundarunt (5), Vaudali^ pcstquara Hispa- niam dcvastarant , fere nihilo ibi relicto , nisi ca- daveribus et inopiA , sese contulerunt in Africam^ ubi ita saevierunt, ut tempore Belisarii cuique, per aliquos dies proficiscenti , nullus obvius fac- tus pJane verba, quibus illa crudelia raemori.ic tradercnt. Cff". om- aino Robertson, 1. p. 15—17. atque Iselin, 1. 1. I. p. 223, 254. Dc Slavorum crudelitate cf. Procopius, de £, Goih. (lasiliae 1531.)' P- 39o' Ciy CflT. Robertson, 1. I. !I. p. 13. T. Rothe sutem (1. !. II. p. 33C.) memorat: interfectos csse 300,000 vel 4oo,coo, ct liecker, (1. 1. V. p. 267O JSo,ooo; — Jorda- 11 e s vero (ile Rebus Gsticis c. 6l. OC.") ;iS,coo homine. (2) Eecker, VI. p. 70. (3) Ib. I. 1. VI. p. 78. (..«') Cff. R o b e r t s o n , II. p. i:. et B e c k e r , VI. p. 65 > "3. (S) ^npriniis saec. VIH et IX. — CfF. Robertson, II. p. :.; , • ;. ncc non Aluratori, ^ntiytiit Ital., Vol. II. p. 149. 155. ct beclier, VI. p. E. I THEOLOGICA. ,3« tus sit incola. Illi, duce Genserico, trajecti Romam , urbem per quatuordecini dies noctesque spoliati sunt (i). Quid deinceps egerunt Saxoms aliique? in ter- ris, quas petebant, saepius omnes fere incolae armis ceciderunr. Unde, verbi causa , \xi Anglia^ nonnisi in Wallls regione montosa , paucissimi in- colarum saevitiae Saxonum aufugcrunt. Tantum at- tendas eos populos in bello non tantum captivos aut devictos, sed consanguineos etiam , suis Diis sacri- ficasse. Hiinm heroiim interfectorum manibus lios- tes obtulisse , et Russi antiqui captivos Diis immo- lasse memorantur ; verum in scptentrionali Euro- paRex, cui nomen Dag (sec. V.), filium suum Diis mactavit, ut bellum prospere ageret. Et postea, saeculo insequenti, Upsa/iaereK Ane haud dubitavit, quin suura traderet filium; imo (saec. X.) rex Erich Sagersol fecit Odino vo- tum, sese filium suum , si Stirbionsm vinceret , fore immolaturum. Profecto hinc facile eiTici potest, quales isti erga hostes sese praestite- rint (2). E talibus gentibus , conjunctis cum antiquis Graecis , Romanis^ Scythis , Germanis ^ aliis, Cl) Cf. Procopius, Hitt. ^fric, c. i8. Vidd, Robert- »on, II. p. 7_p. Bccker, V. p. 270. H erd er ,/./.^-» IV. P. 120. (2) CfT. Robertson, U. p. 5. Bccker, V. asi,as3.' VII. p. 60. VIII. y. 44. I a IJ2 C O M M E N T A T I O aliis , sensini paulatimque exstiteriint hodiernae £:/- ropae gentes (i). Desinamus tandem in istis immanibus hominibus , qui postero tempore in Asia dominati sunt, atque il- linc interdum Europam invasere, inter quos foedissi- mafueruntmonstra: Ge ngis ejusque filius,Octat (saec. XIII.), qui secum duxerunt quindecies cen« tum millia militum (2); Bajazet, qui , (a. 1396. m. Sept. d. 28.) victor e proelio contra Sigismundum cum discessisset , postridie in certarainis campo rwr. 561. (3') (Jeck er, IX. p. 55. 59. ci. «' T. Rothe, 1 . p. 580. (,4) Hammer, Ctich. ittOsmaa, ReUliet , I. p. 2^5. — R o- thc. THEOLOGICA. 133 bella . neque temporibus Expeditionum sacrarum , neque Napol^ontis, quae ista adaequare pos- sint. Belli gerundi ratio , a Ckristianae religionis doctrind probata. Cum homo , qui ad normam religionis nostrae yitam agit , semper ac ubivis sese Christo minis- trum praestare debet; euin nequeaetatum , nec tenj- porura vitaeque varietas, ut sua neghgeret officia, monere par est. Propterea ille , ad bellum gerundura justitia ac caritate perraotus, in ipso etiam bello suae religionis praescriptis fidelissimus manet. Deura veneratur, et hostium creatoremac fautorem, et vic- toriae auctorera ac raoderatorem , atque sese amore obstrictum intimo sentit animo erga suae naturae socios omnes , nec rainus erga eos , qui nullo ara • plectuntur araore ipsum. e^:/ yxp, ait Jesus, uycx.Tryi^virs rovg aycnTrwvTX? vf4,xg , rlva fii^dbv spc^rs ; Hoc raonitura et alia , nec non exemplura Christi, Conservatoris ac doraini sui , eum ab omni vindicta et ihe, (]. 1 II. p. S83.) contendit: si Europie incolae nondtim religionis Christianae doctrina einendati cultiqiie fuissent , Gen- gin Tirauremque, aeque ac anteaAttilam Genseri- curaquc.in Europae regiones penetratnros fuisse. Cf. oift- nino Montesq. Etprit det Loix, 1. 111. cbi. U. 134 COMMENTATIO et crudelitate revocat , eumque lenem , mansiie- tum, misericordem ac placabilera reddit. Maxime vero jussum : quid tibi factum velis , fac et alte- ri ^ secum ipse reputat , ex quo cogitat saepissi- me : quid ego vulneratus , aut devictus si essem, ab liostibus railn factura vellera? Profecto quis- que Cliristianus , haec et talia in memoriam re- vocans , nunquara de suo ofRcio dubius l:aeret. Caritas, quae latius, quam leges juraque, patet, eum docet, qualia sint oIRcia obeunda (i). — - Quae cum ita sint, belli ratio, quam Iilc adura- brabimus , maxime indoli religionis nostrae convenit. Regionis princeps , sive ipse sit railitura dux, — nam eum, rei militaris peritum , suos cives in belli pericula dimittere , ipsum verodomi tuto vivere , nisi salus populi id sibi vindicet , non decet ; — i/vedo- mi remaneat, quodcunquein ejus est potestate, cu- rat, ut milites sui nulla re necessaria , neque ali- mento vescimentoque , neque stipendio careant ; cu- rat , ut belli atrocitates, acmiseriae, quam maxime diminuantur; curat, ut ipsihostes, non solum inermes , sed etiam armigcri , sive devicti, sive captivi vulneratique, humanius tractentur. Tum ille (i) Cf. hujus Comm. , Part. li. §. a. — Exod. XXIII. 4, 5. Proverb. XVI. 7. XXIV. 17-19. XXV. 21, 22. Matth. V.43-48 l.ue. VI, 57-36. Rom. XII. i8-ai. i Thess. V. 15. I Petr. II. 20-23« HI. 9. — Jam Gentiles commendarunt amorem erga hostes. Cf. Grotius, de veritalt retigionit Chritlitina* , Ub. IV. '._. ji, noja j. THEOLOGICA. «35 nie populum suum praeit ad Dei templa. Cives eum sequuntur et lubenter principis conatCis iUos summopere adjuvant. Dux militum principis illius mandatis obedii , et jussu monitisque , nec non exemplo ac tenerri- mfl erga suos milites cur^ , tendit , ut neque hi hostes ipsos, neque hostes, petulantia ac copiarum laesionibus incitati, hos immanius tractent, Ille parat arma , quae necessaria sunt, et gentium pactis, quae violare eum dedecet, concessa, quo- rum peritissimos esse suos summd studet indus- tri^. Nec vindicta, aut pravae gloriae cupido, sed militum ac patriae salus et pacis cicissime resti- tucndae spes , animo ejus addunt stimulos. Talis dux militum egestatem ac periciila commiseretur, omniumque malorum est ipse socius. In praeliis, minimo certat sanguine et suorum , et hosrium ; ubique prudenter agit ac consulto. Non tantum militum sangiiini , quoad ejus fieri potest, parcit, non tantum , ne bona iis desint terrestria, curat ille praefectus Christianus , sed etiam nobiliorem militis partem , quae, orani cladi superstes , hos- tium armis efFugit, haud negligit; animum puta, cui variis consulit modis. Hunc in finem cuivis libellos , militari usui aptos , distribuit , neque mi- lites religionis institutione destituit , contra vero , ut in castris adsint verbi divini interpretes, pro- spicit. A religionis doctrina ipse petit , etscit mili- tibus petenda esse summa ad fortitudinera momeQ,- 1% 13^ COMMENTATIO ta (i), Sunt profecto dux et miles , qui Christi prae- cepcis obediunt, omnium fortissirai (d). Deum in cerraniine adesse, qui cujusvis vitam aut conser- vet , auc finiat, qui globulos dirigat hostiles, quo nolente, ne una quidem crinis de capitis comis laedatur, credunt. Horum iiterque illi providae curae confidit, et, animo fractus , sese confestim erigit; nam apud Numen est perfugium saUitisque praesidium. Ab Illo tantum victoriae auctore talem belli efi^ectum , qui humano generi prosit , petit (3). Horum utrumque non amplius mortis metus vexat , neqne eorum vires frangit. Uterque hanc terres- trem (1) Noniiulla exeinpla in notis ad li §. affero , e quibus pateat, officia mUiraria, quae exponcre coepi , revera et praestari pos- ge , eipraestitaesse. — Sic a reliKione nostra petiit nosterRu- icrus solatium , quem libelluni: Karel Drelingcourt, ftrtroostin!; der getoovigc ziele, tcgen dt verschriklijkhe- ien des dnodts i aestate anni 1673 ter perlegisse, memoriae tra- dit Urandt in het leven van d» Ruiter , (/imst. 16^7.) P. 8(^5. Qi) v ilitum onininm Christir.nos csse fortissimos negarunr Machiavelli (^Dissert. Polit. L. II. 2.), Rousseau (ivo7roiovg» Supra jam vidimus , bellum tantum idcirco et civibus et principi agendum esse, ut pacem recuperent , et ab hostibus injustissese sua- que defendant. Itaque homo, religionis Christianae principiis ductus, pacem et civitatis salutem pa- randam conservandamque sibi armis susceptis pro- ponit : simulac vero armis elFecerit , ut hostis ipsius jura agnoscat, justaeque ipsius voluntati obediat , ut ipse pacem aequam ac tutam facere possit; tum non invitus , sed lubens a bello desistit Christia- nus. Has sententias Christianae gentes sensim fove- runt. Pacem bello praeferre coeperunt, interne- cina exercere odia, et potius se invicem quasi discerpere , quam auxilio adjuvare et amiciti^ am- plecti , haud araplius cupiunt. Nihil pace sanc- tius ac salutarius aestimant, eam multis nego- tiis potiorem omni celebrant sermone, ejus de* siderio flagrant fere omnes. Jam quisque, qui si- bi cladem ac luctum , quae e bellis nascuntur; qui homines bella gerentes , immane in mutua praecor- dia saevientes ; qui , illas densas acies , rabidura militum ac vulneratorum clamorem , qui florentis- si- T H E O L O G I C A. 163 simas copias brevi tempore in parvam cohortem eamque afflictam conversas; qui cadaverum stra- gem, agros vastatos ac depopulatos; qui jacturam et luctum uxorum , parentum , puellarum , denique omnes praeliorum miserias ob oculos ponit , ille mag- nopere subitam belli finera toto ex animo optat. Quo desiderio , quamvis , eheu , saepe apud hunc illumve principem , raro sane apud cives incert^ commodorum spe debilitatum ; maxima tamen Chris- tianorura pars et principum et jurisperitorum et philosophorum tenetur. Gloriam vere regiam esse judicant in civibus beandis ac in dissidiis com- ponendis. Singuli etiam cives , nisi omnes , sal- tem plurimi , bello finem ponere cupiunt , ut quam primum pacera aequam ac tutam inire liceat (1). Saepius autera , quod jam monere coepi , spes commodorum principibus , quamvis Christianis , suasit , ut longius bellum protraheretur , quam res ipsa urgeret. Quapropter v. c. utraraque pacem Monasteriemem et Westphalicam longius frustra ex- spectarunt gentes (a) ; Franci enira sibi plura cora» pa- 0) Vdd. Augtistinus, Epist. 189. Ernsmus, Pacit querela ttParaphr. ad Luc.c.lll. Grotius, dc ^. JS. et P. III. c. 15. §. I. J. A. Turretini, Ora:ianes Acad. Orat. XI, fetum pro pace , p. 327. Montesquieu, 1. I. Liv. I. ch. s. Lriefe u. d. K, p. 74. seqq. 1 s e 1 i n , 1. 1. VIII. p. 324. Garve, 1. 1. p. 154. Draseke, 1. 1. p. 5S. Ewald, 1. I. p. 67. seqq. Schra eltzing, 1. 1. p. 340. (a) Cff. P u 1 1 e r , Gtist des fyestphaiischen Friedeni , p. la, ct Woltman, Cesthichte des fTestfh. Fricd., p. iC— 82. L 2 i64 COMMENTATIO parare commoda studebant , et O x e n s t i e r n a , licet Gustavus bellum ad libertatem vindicandam ges- sisset , damnura , Succiae regno allatum, justo plus compensare volebat. Ob eandera rem (a. 1673.) -^^7 . gliae rex cum ordinibus Hollandiae inire pacem re- cusavit, quamvis ab his liac de re monitus, ut sanguini parceretur humano (i). Quid morata est pax Ultrajectina P Num legati Bataviae et maxime Austriae idcirco Anglis obstiterunt , quod sibi raa- jora colligere commoda sperarunt (2)? Enimvero populi , qui puriorem amplexi sunt religionem , raro , ne dicam nunquara , tamdiu bella gesserunt , donec hic aliusve populus in servitutem deductus aut deletus sit. Ista vel maxime gesta sunt a gentibus , quae in errores delapsae erant majores. Ista Equites Teutonici egerunt in Borussios^ His' pani in Atnericanos. Haec dicta sufficiant. Cuivis secum reputanti , quae hac paragrapho diximus, satis patebit, gen- tes , nec non principes , de belli finiendi tempore melioribiis esse irabutos sententiis (3). ()) Cf. r.randt, 1. 1. p. 851 (2) Cf. Becker, XIV. p. 150, 133, 158, 159. (3) Cf, Robertson, II. p. i, 176, 178. S. lo. T H E O L O G I C A. 165 10. Di ratione , qua bella finienda sunt. Hac de"re"profecto sententiae meliores exstant inter Christianos. Haud necesse est , ut plura de Ethnicis memorem. Feri ac barbari (i) populi fere nihil de justa pace facienda sciverunt. Cul- tiores vero , Graeci (2) et Romam, omnino in- terdum bellis finem imposuerunt ; sed ratio , qua victores erga incolas regionesque devictas sese praestiterunt , ab omni caritate plerumque abhor- ruit. — Perpetuam legem esse dixit Xenophon, ut in regionibus captis eorum , qui eas ceperint , sint corpora et omnes facukates. Jure igi- tur Mycenii ab Argis , Olyntfiii a P h i 1 i p p fuissent venditi (.3). Sic etiam Romanorum vo- iun- I. 1. H, p. 232. Ca) Paucos tantum excipias , v. c. Timoleontem, de quo Td. Nepos, vit. Timol. c. 3, 4>. et Plutarchus, yit. Timol. c. 36. (3) Cf. ejus Cyrop. VII. — Crudelius aliae antiqui aevi - gentes egerunt : M i n o s inimane tributum imposuit Athtnien' sibusy et interdum pactum initum cst, ut victns vicrori quo- tannis magnum nobilissimarum puellarura nuraerum, tanquam tiibutum daret. — Cff. Grotius, I. 1. c. IX. §. 6. T. R.o- tbe, 1. 1. I. p. 127. Ucck er , I. I. I. p. iZZ. i66 COMMENTATIO luntas definivit pacis conditiones (i); bona e dc victis regionibus contracta sunt, incolae earum vexati et in servitutem redacti. Conspicias modo triumphum, quem egit Pompejus; currus auro argentoque onusti , et servi , ex undeviginti popu- lis eorumque principibus coUecti , eum sequeban- tur (a). Sic bellum finitur, et regiones ipsae sibi dominos accipiunt proconsules et quaestores , at- que gaudent, nisi crudeliora eos maneant, Nam bello cum Perseo finito , senatus excercitui,. cujus cupiditatem praeda Macedonica nondum expleverat, praedam Epiri urbium , quae ad Persea defecerant , tradidit , et uno die septuaginta urbes direptae sunt incautique incolae servitutis vinculis constricti (3). Hunc bellorum finem detestatur religionis Chris- tianae doctrina. „ Quod tibi vis , ut fiat, facias ct alteri," praecipit illa* Si quis ad ejus efFata suum componat animum , caritatem ac justitiam veneratur colitque, non victori^ abutitur, neque ul- (0 Cf. T. Rothe, 1. 1. I. p. 226. (a) Cf. Stuart, 1. 1. X. p. 170. Pretium opum et divitia* rum, quibus currOs Scipionis, de Carthagiite triumphan- tis , onusti erant , fuit florenorum 134,000,000. Idem Scipio antea vendidcrat 25,000 mulieres et 30,000 ma- rcs, quod illum belli jure fecisse ipsa agnovit Hasdruba- lis uxor. Cf. Stuart, 1. I. VII. p. 260, 261, 265. De Sylla, bello finito, in Roraanos saeviente, testatus cst Cae- tar in oratione, quae exttat apudSallust, Btll.Catil, c.51. (3) Cf. Livius, XLV. 34» THEOLOGICA. 167 ulcisci cupit, nec animum prodit implacabilem, Sibi tantum postulat, quae aut Iiostilis populus eripuit,aut, quamvisidjustum esset ,non concede- re voluit , tantum igitur eaquae suaecivitatiscivium- que saluti necessaria sunt. Profecto non ea postu- lat, quorum defectus liostibus ipsis interitura af- ferat aut paret, In gentium devictarum milites civesque, quos victor tenet captivos, se praestat mitem ac misericordem ; eos tractat , prouti ipse in captivitate ab iis vellet tractari; profecto eos non in servitutem abducit. Verum , bello finito , non tantum in devictos sese officiis jnultis sentit ob- strictum ; sed etiam in milites illos , qui eum ab liostibus defenderunt ac reportarunt victoriam. Et milites , sive incolumes sive vulnerati aut detruncati , et militura, maxime eorum , qui in proeliis obie« runt, familiae superstites, viduae ac infantes , sunt omnes Christiano curae cordique. Dignos praemiis ornat et veneratur, egenos alit et susten- tat. Verum enimvero Deo persolvit gratias , quas debet, Ejusque beneficia suis enarrat posteris (i). Christiani hodie non tantum humanius de pace facienda sentiunt, sed etiam humanius eam ineunt. Sic victores et victi ad certum locum conveniunt (a). Tum agitur de iis, quae sibi invicem concedenda et O) Cff. Garve, Abh. p. 154. et Reinharcl, Mor. III. S» 376. p. 53« $• 388. p. 96. §. aS9. p. 99. §. 302. (a) Schmeltzine» 1. 1. III. p. 341—346. m C M M E N T A T I O. et reddenda sunc. Religio, libertas, vita, leges, imperiuni devictis relinqui solent ct captivi utrin- que redduntur incolumes (i); de inimicitiis ac dissidiis , quae antea fuerunt , ne diutius quidem cogitari volunt(2); pax et amicitia restituuntur(3), atque damna , quae innocentes incolae passi sunt , quoad ejus fieri possit, resarciuntur (4); quisque u- (O Cf, Grotius, I. I. lib. lii. c. 4. j§. 12. Schrael* tzing, 1. 1. III. p. 333. litt. c. Schmalz, Euroji, FSlktr' Recht , p, 263. Constantinus Magnus adhuc captivos regulos cum feris eertare jussir. Cf, J. Rothe, 11. p. 407. Gothi autem devictis avitam reliquerunt religionem , Pepinu» Longobardis regiminis formam , Carolus Magnus leges et instituta. Cf. Gr t i us , 1. 1. lib. lU. c 15, §. 24, 6, 9, 13, c. 16. §. 4, (s) Idcirco foedera, jam autea pacta, confirmari solent. Vd. Schmeltz ing,I.l. p, 167. Idcirco amnestia , quaedicitur , fere in omuibus paeis pactis annuntiatur. Cff. pacta, quae reges Brittaniae y Frar.ciae et liispaniat y a. 1673, Pcrisiis (D e Martens, Rec. I. p. 33.); quae eodem anno, Reges Hun- griat et Bohtmiae in Castello Hubertsburg (], 1. I. p. <5i. art. 4.), ec deinceps in oppiUo Tesschen a, 1779. pepigeruni (I. I. II. p. 3.art, 2,) — Pace rf^tstphaiie/t dilficillime pacta, Imperator Germauiae oblivioneni omnibus concessara vix agnos- cere voluit, quam Euangclici continuo postularunt, Catholi' ti verorejecerunt. Tandemautemeamconcesserunt, Cf. Wolt- man, I, I, I. p. 164. sqq. (3) Cir. Kluber, I. 1, II. §. 326. et S chmalr., I, J. p. i 16, (4) Jam Otirogothi liaec fcccrunt, Cff, Sirtorius, 1. i f. 71. T H E O L O G I C A. 169 utriusque salutem ac commoda augere (i) , atque socios, sive Christianos , sive nondum Christi no- men profitentes, moribus imbuere humanioribus co- natur (2^. Talia docet . hodie populos Europaeos jus gentium (3), NuUum pactum , bello finito, apparuit cxop- tatius, quam illud, quod tres Europae prin- cipes Rusiiae, Borussiae et Austriae , bello ges- to, in quo illi eorumque socii dimicarunt pro Europae libertate, inierunt Parisiis (a. 1815. m. Sept, d. 26.). Singuli videlicet sese sancte obstrinxerunt ad Christi doctrinam tanquam vitae normam strenue sequendam. Sese invicem tan- quam fratres amare voluerunt , in pace vivere perpetud , et| non longius inimicitiis odioque , ve- runi justitia et caritate duci , cum in rebus do- mesticis , tum in faciendis foederibus (4). Pluri- mi principes huic pacto deinceps accosserunt (5). Quae (i^ Hoc consilio articulus primus pacti Westyhalici con- scriptus est. Cf. Woltman, 1. 1. Anhang p. i et 74. (a) Sic Batavi cum Maroccis a. 1777. pacem inierunt (De Martens, Rec. I. p. 624.), Russi cum Turds a. 1792. (1.1. V. p. 68. art. I.) atque Angli Batavique cumAlgsrensium civitate a. 1816. (Kluber, Aete des iriner- Coiigresfl. p. 8.) (3) Cff. K 1 u b e r , S c h m a 1 z. , et S c h m e 1 1 z i n g in 1. 1. (4) Pactum ipsuni inveniri potest in Orat. laud. clarissimi V. Voorst, not^ *. vd. etiam Schmeltzing,]. 1. 111. p. 373. notd 4. p. 374- nota 7. (5) Principum nomina, qui hulc pacto accesserunt, ennme* lat cl. van Voorst, I. 1. nota 13. 170 C M M E N T A T I O. Quae cum ita sint , lubenter agnoscimus , de belli finiendi et tempore et ratione sententias hu- maniores amplexos esse Christianos , qualem con- versionem religionis Christianae efficacitati tribui- raus. — Pravas enim animi cupiditates , quibus Ethni- ci , irao cultissimi , bella gesserunt internecina , a religione nostril maxime compressas, jam su- pra intelleximus. Hisce domitis, gentes belli fi- nem non difFerunt , verum festinant , ac magis consulunt aequitati , humanitati , caritati (i). Ra- tio bellandi ipsa crudelior, qud haud raro bello- rum exitus fuit tristissimus , religionis Christia- nae ope prodiit humanior, et ita bellorum finis mitior evasit. — Forte muratae civitatum condi- tioni, atque artis militaris perfectioni tribuis il- lara ; attendas quaeso , hanc artis perfectionem ex illa mutata conditione sensira ortam , hanc vero e meliori vitae cultu , ad quem religionis nostrae confessio gentes educavit Europaeas. — Itaque me- liores de utraque re sententias sensim paulatim- que ac universe a nostra religione effectas esse , non est , quod pluribus moneam (2). (i) Cf. Heyne, I. I. p. 472. (a) Humaniorcm belli finiendi rationem Montesquiviuj huic gentium emendatrici jam tribuit. Vd, ille 1. 1. Livr. III. ch. S6. et XXIV. ch. 3. S* IX' T H E L G I C A. 171 §. II- ^ Pax aeterna. Pacem amant perpetuam fere omnes homines cul- tiores , ut primum , susceptis armis , fiigam illius , artium atque scientiarum rerumque omnium bona- rum almae matris ac altricis experti sunr ; licet ani- mi motus quoddam temporis spatium impediant , quominus homo existimet pacem, licet efRciat, ut paci succedat bellum ; verum enimvero siraulac bello omnis jacet salus ac sordet, quisque usu edoctus tristissimo , eam requirit (i). Pacis stu- dium , humanae naturae inditum , omnibus populis , societatis vinculo conjunctis,haudab('uit , et ipsi in foederibus pangendis pacem summis extulerunt laudi- bus. Imo populi , belliamantissimi, Romaniscilicet, in foederibus verba ,,ut pax piaperpetua sit"adhi- bere soliti fuerunt (2). Impie autem saepissime ab iis pactamfuisse,jure possuraus dicere(3), quippe quae subdola fuit devictisque gentibus interitum struens, Hominum bona indoles sicrecta viadeclina- re CO Cf. Schmalz, I. I. p. afio. (a) Cf. Brissonius, de formulis Populi Romani^ lib. IV. Cip. 49- Cs) Vd. §. praeced. i7a C O M M E N T A T I O re ac depravan coepit , ut potiLisodioacbellis,quam mutuo aciori acpaci incumbant, ut pacem ,quam piam aeternamque pronuntiant , belli consilio faciant. Ab his difFerunt ea, quae nostra religio lau- dat docetque ; summum ejusconsilium est, omnibus bellis in aeternum talem finem ponendi , quae om- nibus saluberrima sit hominibus. Mutuo amore vult eosconjungere ,quo commendando et efficiendosuum exsequitur consilium (i). Gentes , illius cognitioneimbutae, moresjamexue- runt ferinos , ipsae mites ac pacificae evaserunt. Hic illic inveniuntur docti , qui pacem optent perpetuam , qui morum doctrinam , quae pacem ac araorem maxi- mecommendet, optimam pronuntient (a), qui va- rias excogitarint vias ad eam conficiendam (3). — Principes ipsi sibifingere videntur pacem aeternam , et omnia , quae eam efficiant , tentare. Testes no« bis sunt plura pactorum , quibus aeternam oblivio- nem , aeternam promlttant amicitiam eamque non impiam subdolamve , sed veram ac aequam , cujus indicia reperias in pactis , utrique, et victori et devicto , salutaribus (4). — Cives autem universe a (i) Cf. Ewald, I. I. p. 69—76. (a) Hoc judicium criam fert Kluber. 1. !. II. p. 506. (3) Vd. supra Part. I. §. iz. (4) Vdd. S chmel tzing, 1. 1. 111. p. srs, et Klubcr, 1. p. 234- Conferas pacta pacis , inter Brittanniae , Franeiae et Uisponiat reges , a. 1763. initae. (D e Martens, Rec. 1. p. 34. art. I.). pacis eoruni aano io Castello Haberttburg cc THEOLOGICA. 173 a bello abhorrent et pacem aeternam , nisi inter fa- milias , saltem inter varias civitates adesse amant. Eodem igitur jure ac antea,concludimus : reli- ligionem Christianam , quae altrix pacis est perpe- tuae , maxime dispersisse semina , e quibus jam germinentur palmae , quarum folia nisi homo ipse ea decerpat , nunquam marcescent , sub quorum fron- dem tum pax illa descendet , quae adhuc in caeli sphae- ris versatur, raro autem supra hunc orbem alas sol- vit suas. Deus faxit, ut pax illa aeterna magis ac raagis gentibus accedat. COMMENTATIONIS CONCLUSIO. Itaque finem responsioni ad quaestionem impono. Demonstrare conatus sum, a religionis Christianae doc- et a. 1779. in oppido Tessehen confectae (1.1. I. p. 62, art. i. et p. 71. art. i. II. p. 3. art. i.) Conferas quoque pactum, quod inierunt .rf«y/r/je imperatoret Turciae princeps , a. 1791. (I. I. V. ,p. 20. art. I.) et Russi ac Turcia a. 1792. Q. 1. V. p. 63. art. i.); prae omnibus autem inspicias foederis sancti acta. (Kluber, 1.1. I. p. 232. nota «.)-- Jam antea talem pa- cem proposuit sibi pactura Wcstphalicum. Cf. W o 1 1 m a n , ^b- hang. p. 1 , 74. art. I — III. — Utinam gentes hane sententiam factis semper confirmassent. A. 1654. JVestmunstcri inter Ati^liam et liollandiam pax facta erat , in cujus conditionibus, Artic. I. et 11. , de perpetua amicitia ac concordia actum est. Dcinceps autcm bella crudeliter gesta sunt, et pax iterum Bre- Atm a. 1667. et ITcstmunsieri a. 1674. sanciretur necesse fuit. 174 COMMENTATIO doctrina liomini et principi Cliristiano arma'con- cedi ; quippe quae , nisi aliunde auxilium exspec- tent , cognatorum , amicorum , civium , principum aliorumque bonornm saluti vacillanti certam afFe- rant opem , arma tantum , quae homines , amore erga bonos ducti , suscipiant. Demonstrare cona- tiis sum, meliores sententias de bello gerundo, maxime efFectrice illd , quae mutuum docet amorera , exstitisse et de bellorum caufis et de belli gerundi ratione nec non de bellis finiendis ; religionem illam , nou uno ictu aut impetu , hominum sententias emen- dasse, sed sensim paulatimque hominum animos reddidisse mites ac mansuetos ; non singulorum , qui Christiani appellantur , sed universe, docto- rum et rudium , principura ac subditorum , ac pro aetatis ratione , pro religionis illius cognitione ac re- veneratione varia. — Quibus rebus expositis, mihi ipsi me non satisfecisse toto ex animo confiteor, qiiapropter meum opusculum etiam atque etiam sub- misse Theologorum Facultati summe venerandae judicandum trado. Oualccimque autem sit racum opusculura , tu Ehices Christianaedoctrina , quam praeclaraes , quaenon ve- tas arma civitatum saluti necessaria ; sed insignis, Reli- gio Christiana ! est tua vis , quae , tam vehementiores animimotus compescere potueris , ethomines humar- niora de bello gerundo docere. Dei , qui humanum genuste, raoribus emendandis aptissimil, donavit , bonitas ac sapientia in tali rcrum conversione elu- ces- THEOLOGICA. «75 cescunt. Efficacitas tua , in horainum de bello gerundo sententias saluberrima , quoque certissimum estargu- mentum , te a Deo esseprofectam. Utinara nonnisidi- lectio nos adarma vocet , dilectione ea gerantur , dilec- tione deponantur. Utinam omnes populi agnoscant factisque demonstrent vera esse Grotii (i)verba: E dikctione - nata sunt - pia bella. (i) Vid. ejus libe» II. J* J. 9> »c P..C. 2. $. S, 10. 'r CONSPECTUS COMMENTATIONIS. PRAEFATIO pag. 3' P A R S P R l M A, DisQumrrtR, utrum e doctrina ethices CHRISTIAXJAE HOMINI ET PRINCIPI CHRISTIANO LICEAT BELLUM GERERE, NEC NE. SECTIO PRIOR. IN QUA D£MONSTRARE CONATUR AUCTOR , HOMINI ET PRINCIPT CHRISTIANO NON OMNE BELLUM ILLICITUM ESSE. \» I. Quaestio exponitur pag. 7 ^. 2. Non disertum de bello praeceptum a Christo , neque ab Apostolis , datum DOED. M eX' 178 CONSPECTUS COMMENTATIONIS. exstat. Eorum agendi ratio mn plane interdicere videtur, nc bellum gerat Christianus pag. 9 SEGMENTUM PRIMUM. AN UNQUAM HOMINI CHRISTIANO BELLUM GERERE LICET? 5. 3. Homo Christianus sui defensor armo' tus — 13 §. 4. Cognatorum , amicorum , civium. . — 19 §. 5. Civitatis ac principis — 25 §. 6. Nec non aliarum civitatum, . . . — - 29 SEGMENTUM ALTERUM. AN UNQUAM PRINCIPI CHRISTIANO BELLUM GERERE LICET? §. 7. Nonnulla N, T. loca ducunt , ut prin- cipihus jus belli concedatur. . . — 32 §. 8. Princeps Christiamis interdum oficiis siiis non satisfacerc potest ^ nisi beU lum gerat. — 36 CONCLUSIO — 40 SEC- CONSPECTUS COMMENTATIONIS. 179 SECTIO POSTERIOR. SENTENTIAM CONTRARIAM QUI SECUTI SUNT , FALSIS EAM PROBARUNT ARGUMENTIS. $, 9. NonnulH Christlanorum bellum HH' citum esse Codicis jacri auctoritate demonstrarc conati sunt. ... — 42 §. 10. Refutantur Christianorum sententiae , qui nostram seutentiam , sacri Codi- cis auctoritate acindole religionis Christinae, oppughant, , . . . — 53 §. II. Auctoritas veteris Ecclesiae in nostra re nulla est -~ 65 S. 12. Sunt, gui ponant , bellum , pace aeter- na confecta, tolli posse. ... — 6y %, 13. Qui pacem sperant aeternam , finem minime consequi posstint, . . • — 74 §. 14. Provida Dei cura in bello admitten» do defenditur — 78 PARS i8o CONSPECTUS COMMENTATIONIS. P A R S A L T E R ji. QUATENUS DE BELLO GERUNDO HOMINDM SENTENTIAS EMENDAVERIT DOCTRINA RELIGIONIS CHRISTIANAE? PRAEMONENDA — 84 SECTIO PRIMA. DE CAUSIS BELLI GERUNDI. §. I. Exponitur , qiiibusnam inprimis causii ductac gentes , antcquam Christi no- men professae fuerunt, bella ges- serunt. , — 90 Religio gentium — — Odium et vindicta — pa Caedis aviditas —-94 Belli amor et gloria — ^6 Opum ac dominii cupiditas — 98 §. a, Religionis Christianae doctrina ho- mities mclioribus imbuit sententiis dc bclli gerundi causis. . . . — loi S. 3- CONSPECTUS COMMENTATIONIS. i8i Si 3. Emendatae sententiae inter gentes Christianas., no SECTIO SECUNDA. DE RATIONE BELLI GERUNDI. $. 4« Discrimen antiquumjus belli inter et hodiernum , . ij^ %• 5. Atrocissime egerunt ethnici bella. . 124 S. 6. Belli gerundi ratio , a Christianae religionis doctrind laudata. . , 133 §. 7. Populi Christiani crudelem bellandi rationem relinquunt I3p S« 8. Qtto puriorem reUgionis cognitionem ampkxi sunt populi, eo humanior est eorum helli gerundi ratio. . . 150 SECTIO TERTIA. DE BELLO FINIENDO. 9. Dc tempore belli finiendi. . . . -_ 153 §. 10. i82 CONSPECTUS COMMENTATIONIS. §. lo, Dc ratione, qua bella finicnda sunt, — 165 §. II. Pax aeterna — 171 COMMENTATIONIS CONCLUSIO. . . . — 173 L.DOEDESD.r. COMMENTATIO THEOLOCICA DR BELLO. L.DOEDESD. F. COMMENTATIO THEOLOGIC& OE nELLO. FR ANCISCI JANI JACOBI ALBERTI JUISIUS , LUGDUNO-BATAVI. LITT. HUM. ET THEOL. IN ACADEM. LUGDUNO- BATAVA CANDIDATI. COMMENTATIO, QU A RESPONDETUR A D QUAESTIONEM THEOLOGICAM, IN CERTAMINE LITERARIO ANNO MDCCCXXXm PROPOSITaM A. PLURIMUM VENERANDO THEOLOGO- RUM ORDINE IN ACADEMIA RHENO-TRAJECTINA: ^ Disquiratur ^ utrum e doctrind Ethiccs Christia- „ nae homini et Principi Christiano liceat^ bel- „ lutn gcrere , nec ne? Quodsi licitutn existime- - y, tur , inquiratur^ quatenus de bello gerundo y, hominum sententias emendaverit doctrina Rt^ „ ligionis Christianae P " QUAE PRAEMIUM REPORTAVIt. D. XXI M. MAUTII A. M0CCCXXX1V. h "'CONSPECTUS COMIVIENTATIONIS. Introductio Pag» i — 15 §. 1. De indoh et comillo reUgionis Chris- tianae • pag* i §, 2. Hinc Christiano , pritna fronte , beUutn gcrere haud Ucitutn videtur. . . 5 §. 3. XJndc factum , ut muhi Christiani bcl- lum lion Ucitum dixerint. . • 8 §. 4. Quaestionis propositae momentum , uti- Utas ^ suavitas. , . . .11 §. 5. jQ,«/V censendum de iis , ^//^^ de utra- que quaestionis parte a viris doctis scripta sunt ^* >vO PjIKS CONSPECTUS. P A R S P K I M A, QUA DISQUIRITUR , UTRUM E DOCTRINA ETHICESCHRISTIANAE HOMINI ET PRIN- CIl'I CHRISTIAKO LICEAT BELLUM GE- RERC AN MINUS Pag. i6->tM CAPUT PRIMUM. EX EO , QUOD BELLUM INEVITABILE ESSK DEMONSTRATUR , AUGURANDUM , ETHI- CF.S CHRISTIANAE DOCTRINAM NON POSSE NON BEI.LUM LICITUM PRONUNCIARE. p. I(5~37 §. I. lutroitus l6 §. 2. Belliem inevitabilc esse videtur ex ipsa Physica mundi conditionc, . . 19 S. 3. Bellum inevitabile est ob hodiernam ge- neris hutnani dtpravatam conditio- nem. 23 S. 4. Bcllum inevitabiJe esse sequitur ex po- pulorum indole et ingenio. . . a5 §. 5. Bellum evitari non posse haud temere statuitur ex frustra adhibitis co- natibus illorum, qui pacem voluc' runt perpetuam 28 %, 6. CONCLUSIO. 35 CA- CONSPECTUS. C A P V T A LT E KU M. QUO PROBATUR EX ETHICES CHRISTIANAE DOCTRINA PRINCIPI ET HOMiNI CHRIS- TIANO BELLUM GERERE LICITUM ES- SE pag. 37 121 SECTIO PRIOR. EXPONUNTUR ARGUMENTA , QUIBUS EX ETHICES CHRISTIANAE DOCTRINA PRIN- CJPl ET HOMINI CHRISTIANO BELLUM GERERE LICITUM ESSE PROBATUR. pag. 37 — 70 %, 1. Quomodo disquisitio, utrum c doctriiia Ethices Christianae homini et Prin- eipi Christiano licitum sit bellum gerere an mimis , instituenda sit. . 37 S. 2. Argunientum prinium pro bclli licentia petitur ex eo , quod gravissimum Civitatis consilium , quale ex Ethi- ces Christianae doctrina esse debet ^ obtineri nequeat , nisi , ubi aliter fieri nequit , populi jura vi vindicare liceat 43 S« 3- Argumentum secundum , quo probatur Principi et cuivis homini Cliristiano licitum esse bellum gerere, petitur ex CONSPECTUS. tx oficiorum itidolc ^ quae utrique erga societatem civila}! praestanda incumbunt. . . • • pag«5J §. 4. Allata argnmenta urgentur co ^ quod ex Ethices Christianae doctrina lici- tum sit vim vi repellerc. , , 64 SECTIO ALTERA. SENTENTIAE EORUM, QUI BELLUM GERE- R£ HOMINI CHRISTIANO HAUO LICITUM ESSE PaXANT , AD ETHICES CHRISTIANAE DOCTRINAM EXIGUNTUR ET REFUTAN- TUR pag. 70 — lai §. I. Adversariorum mens et ratiocinandi ratio proponuntur. . , , «7* §. 2. Inquisitio historica, quomodo homines ad opinionem de bello , Christiano homini haud Uciio ^ pervenerint. . 75 §. 3. Quid de hominibus , qui bellum gerere Christiano homini haud Ucitum ccn- sent , judicandum sit. ... 79 $. 4. Duae observationes generaliores de sen- tcntia eorum , qui ex Ethices Chris- tianae doctrina beltandi veniam non concedi putent. . . . .81 §, 5. De locis minoris momenti ^ quae ex Ve* te CONSPECTUS. teris Foedcris libris ad suatn senten^ tiam confirmandam afferunt. . pag. 83 S. 6. Loca minoris momenti , e Novi Foederis libris allata 89 %, 7. Loca majoris momenti , e Novi Foederis libris 98 |. 8. Argumcnta e Sacro Codice petita , quae praeter supra allata comprobent , Christiano homini bellvm licitum esse. 1 1 1 §.9. Appendicis loco ., quaedam de bellorum commodis adsperguntur, . .114 CONCLUSIO GENERALIS II9 P A KS A L T E R A, QUa INQUIRITUR , QUATENUS DE BEL- LO GERUNDO HOMINUM SENTENTIAS EMENDAVERIT RELIGIONIS CHRISTIA- NAE DOCTRINA pag. 131—219 NONNULLA PRAEMONENTUR. . . .124 CAPUTPRIMUM. QUO DEMONSTRATUR , RELIGIONIS CHRIS- TIANAE DOCTRINAM, EAMQUE UNICE , VALERE AD HOMINUM DE BELLO GERUNDO SENTENTIAS EMENDANDAS. . pag. 124-I58 CONSPECTUS CAPITIS. , , . . I24 §. I. Qjifd !it hominum de bello gerundo sen- seft' CONSPECTUS. sententias emendare et quid id effl- cere valeat pag. ia5 S a. Quf apud populoi , non Chrhtianos , omnia eo tendebant , ut homines , ex perversis , quas docerentur fovere , sente/itiis , bella non possent non ex' citare , eademque et malis ducti principiis et atrocissime gcrere. . 130 S. 3. De Religionis Christiatiae doctrina ad hominum de bello gerundo sententias emendandas aptissima, . . • 144 5. 4. Qjjalis a ReligionisChristianas doctrina in hominum de bello gerundo senten- tias emendaiio speranda sit. . . 151 C A P U T S E C U N D U M. QUO RELIGIONIS CHRISTIANAE DOCTRINA HOMINUM DK BELLO CERUNDO SENTEN- TIAS EMENDASSE ET QUATENUS PROBA- TUR. ..... pag. 159— aap SECTIOPRIOR. QUA RATIONE RELIGIONIS CHRISTIANAE DOCTRINA, HOMINUM SENTENTIIS EMEN- DANDIS, VIAM SIBI STRAVERIT , UT BEL- LA ESSF.NT NUMERO PAUCIORA EADEM- QUE EX MELIORIBUS PRINCIPIIS MITIUS- QUE GERERENTUR. . . pag. 159-185 SRCTIONIS CONSPECTUS. . . . . I58 s. CONSPECTUS. f. I. Religionis Christianae doctrina tales inter homines excitavit senttntias ^ quae, quocl ad bellum gcrundum at' tinet , salutarem vim exserucre. pag. i6i §. 2. Ex eo , qnod Religionis Christianae ^ doctrina hominum sententias emen- daverit , populi conjuncti sunt , quae populorum conjunctio non potult non in bellum beneficam vim habere, . 167 %. 3. Rcligionis Christianae doctrind imperii formae ita mutatae sunt , ut et hae non possent non beneficam in bella vim habere 175 §. 4. Religionis Christianae doctrina , kgibus et institutis emendandis ^ hominum de bello gerundo sententias emendavit. 180 S» 5« Q^^'^ ^^ disputatis sequatur. . .184 SECTIO POSTERIOR. 1 DEFINITUR. ET HISTORIA COMPROBATUR , QUATENUS RELIGIONIS CHRISTIANAE DOC- TRINA HOMINUM DE BELLO GERUNDO SENTENTIAS EMENDAVERIT. . pag. 185-229 CONSPECTUS SECTIONIS. .... 185 S. 1. Quatenus Religionis Christianae doc- trina hominum sententias de bello suscipiendo emendaverit. . . .189 CONSPECTUS. 1. Bclla non sunt tot numero. . . pag. 189 a. Non levi de causa suscipiuntur» , , 193 3. Contra voluntatem populorum. . , 196 4. Si bella eyitari nequeant , populi , mC' lioribus rationibus ducti sese ad bella accingunt eademque gerunt. . 199 %. 2. Qjiatcnus hominum de bello gerundo sententiarum emendatio cernitur in ipso bello. . . - . • ao4 Homines minus nec datd operd sunt crudeles , quod inprimis post victoriam reportatam injure belli aliisque cernitur. . . • • 405 Qiiae non singula deinceps sed sinnil probaniur %. 3. Quid de iis, quae disputatis vulgo objici solent , statuendum sit, . .221 fiPiLOGUs, . ..... sap IN- INTRODUCTIO. De indole et comilio religionis Christianae» U bi ad religionis Cbristianae indolem et consi- liutn attendas, facile in oculos incurrit, hanc esse religionem , quae , unice amorem spirans ,~ sectatores , amoris ejusque integerrimi principio ductos , ad summam perfectionem moralem tenderfi jubeat (i). Ipse (i) Etiarasi non ii simus , qui putemus Jesum vel Apostolos de in-^ 6.\Xiiiii principium Ethices statuisse , taraen cum ex indole Ethices Christianae , tum ex arcta omnium oiEciorum conjunctione sequl putamusomnemEthicenChristianam inhocuno effato couspirare: TiXsioi effiiTiSi a^rTTsp h jrar^p u/tiwv iv to7? ol^ayotq riXstSij iffTt. Matth. V, 48. coll. Luc V. 36. Ephes. IV. 24. Coloss. III. 10. I Petr. I. is , 16. III. 9. I Joh. III. 3. Ratio aurem, qui homines ita petfecti evadunt, est avtor erga Deum et jiroximumf ut erga se ipsum. Luc. X. C7. coll. Match. XXII. 37—39. Marc. XII, 30 sqq, A 2 INTRODUCTIO. Ipse Deus, non, ut legum suarum severus vin- dex austerque judex , sed tanquara pater benignis- simus perfectissimumque amoris exemplar, proponi solet. Naturae Divinae unice propria est jj ^7«- TJ) CO» omniaque ipsius opera et praecepta ex amore ducta et in eodem fundata sunt. Jesus Christus , summum illud perfectionis moralis exemplar, quo Numen supreraum veluti ad horai- nem reducitur et hominis moralis natura ad divinam excitatur, dum in terris esset, perfectissimi illius amoris iraaginem retulit sensibusque exposuit. — Divinus hicce legatus homines ad Divini araoris normam agere jussit (a). Hinc araor erga Deum et proximum in Ethices Christianae doctrina om- nium sistit priraarium praeceptura , cui Jesus Chris- tus (i) i Joan.IV. 16. Nasquatn tale effatnm deDei proprietatibns reperitur; habct hoc Joannis eflatum i&agnam et peculiaretn vim. Vidctur cnim hac una charitaiis notione omnem Dci per- fectionem moralem indicare voluisse. Qi) Omniura religionis Christianae mindatorum snmmum est ofScium charitacis; nullum saepius commentlatur, nullius ma- gis aperte ob.eqi ium requiritur. Sine il!a nerao in discipu- lorum consortium recipi poterat. Joan.XIII.sqq. Apostoli qua- vis p3gina ad charitatem fraternam incitant. Rom. XII. lo. Xlir. i. 9. 10. iCor. XIV. I. Ephes.IV.ii. 15. V. 2. Hebr.XIfl. i. iTim. VI. II. i.. Petr. II. 17. 21. i Joh. III. 16. 17. iS. IV.7. C. II. 11. Hac Cbristiani ab aiiis dtgnoscuntur ; comraune sis- tit itla oniiiium vinculum; quapropter illud praeceptum/cTre^/* est dicendum. Jac. II. 8. CoII. 1. 17. iTivSsfffzoi; Ttj^ reXsiOTfiTog. Coloss. III. la. INTRODUCTIO. 3 tus omnem suam morum doctrinam superstruxit ; quod ubivis in Ethice Ciiristiana dominatur, sin- gulisque placitis et praeceptis colorem tribuit ; adeo ut virtusChristiana nihilaliud sit, nisi amoris exer- citium , et omnis perfectio moralis,.e Jesu Christi doctrina , in amore cernatur (i). — > Hoc amoris principium simplicitate sese comraendat, ab om- nibus ratione sensuque morali praeditis naturis in- telligitur, et earum naturae convenit. Eo ductus homo Christianus Deum non Legislatorem tantum , verum simul patrem considerat, et Jesum Christum habet doctorem , qui sibi in imitationem est pro- positus ; ut sic ad exemplar Diviniinl , quod in N. F. libris amore et sanctitate conspicuum propo- nitur (2) , sese componat , et Jesu Christi vesti- giis insistens , eodem. modo, quantum hoc penes hominem est, sertiat, cogitet, judicet, loquatur et agat ; ut ita unice veri , boni , justi et aequi sen- su ductus, ea provideat et praestet, quae universo generi humano, civitati civili et singulis liomi- nibus quara maxime prosint. ; tlic demum ex vero ^a,(TiX£iaq rou Ssov sociis adscribi potest (3), Talis religionis doctrinaj quae (O Reinhard, ChristeUjke Zedekvndi , Tom. III. J. 174. (a) Cfr. Reinhard^ Chr. Zedek., Tom. I. §. 80. (3) Cfrr. quae de notione ^ntrtXsiai; tov ^sov scripsit clar. N. C. Kist, in Disputatiore, Oyfr de Christelijke Kerk op aar- dct inSociet. TeileraTom. XXXI. pag. 16. — item H. Mun- A 2 '»"g- 4 INTRODUCTIO. quae cunctos amore fraterno complecti jubet, jusri et aequi scnsiim alit , et erga oranes , ipsos etiam hostiliter animatcs, amoris et humanitatis officia praestare inculcat , non potest non esse rehgio pacis , ejusque magistra , quinet ad concordiam ducere (i). Unusquisque enim, cuicunque tandem civitati nomen dederit, si Christiani nomine dignus esse velit, ita perfecte rationem excolat necesse est, ut haec , omnibus pravis animi afFectibus missis , divinae voluntatis instar interpretis , id , quod aequura et justura sit , cum singulis civibus, tum universis popuhs, decernat, velit , tueatur et vin- dicet. Ut ipse nuUis pravis ducitur consiliis et nihil ab aliis metuit , ita vicissim ab unoquoque id jure exspectat, ut amoris et justitiae praecepta er- ga se exsequatur. Ubi poteslate prae aliis vakt, officii sensn ductus , non tantum infirmiori , si jure hoc ilhidve huic competit, lubens cedet, sed et indefesso studio huic jus vindicare conabitur, ubi ab aliis injurift affectum videt. Nihil sane a regno , in quo omnes ita sentire et agere jubentur, ah'enius esse potest, quam li- tes. — llic enim rationis rite excultae est, quld justum et aequum sit, pronunciare , vi et gladio lon- tinghe, Geschied, der Meiischheid, Tom, IX. pag. 174— !S6. iDprimis pag. 1S4. Ci) Legatur Tzschirner, in Opusculis Academ, quae edi- dit J. F. Winzer, Lipsiae 1819. pag. 128 sq. INTRODUCTIO. 5 longe remotis; nisi forte quis eo stultitiae proce- dat, ut putet, pugna et gladio melius definiri pos. se , quid justum sit et aequum , quam ratione rite exculta. Quodsi forte lites exortae sint , cuivls juri cedere incumbit (i). ?. Hinc Christiano , prima fronte , belliim gererc haud licitum videtur, Quae cum a singulis suis sectatoritus postulet Religio Ciiristiana , nihil illi , prima fronte , magis contrarium videri potest , quam bellum , quo gen- tes jus sive opinatum , sive verum , vi ct armis sibi vindicare student (2). Quid enim ab iis , quae modo exposuiraus , alie- nius excogitari possit , quam si liomines , ratione et sensu morali Instructi , amore sui invicem obstricci , eoque consilio creati , ut promovenda pace perfectio- nera moralem sectentur, bella movent, sive exter- na , (0 Cfr. J. H. B. Draeseke, l^ier Leerredenen over den Krijg, belg. vers. , Groning. i8ao. i Leerr. pag. ii. sqq. (2) Videiur haec definitio omnium simplicissima. Crotius, de Jure belli ac pacis , Lib. L Cap. L §. i, aliam dedit : sta- tus per vim certantium , qud talcs sunt. Tzscliirner, Mehtr dleKriegf pag. 5. Die gewaltthatige wechselseitige Bt» fehdung entzwyeter Velktr der feindlicher Parthytn zetrisse- ner Staateni alii alitcr. 6 INTRODUCTIO. na, sive interna, briitoriimque more inter se vi et arrnis concertant ! Quodsi enim respicias caiisas , unde bella oriuntur , ad unam omnes in peccato quaerendae , in migratis ab alterutra parte justi,aequietamoris legibus , quales Ethices Chris- tianae doctrina praescribit. Ut igitur Ethice Chris- tiana non potest non bellorum causas improbare, ita multo magis ipsum bellum (i). — Quippecum rei ratio, tum historia tescantur , homines , in bello versantes , haud raro magnam certe partem , omnem fere morum dimittere hunestatem , innocentiam , pu- dicitiam, quin rem sacrara flocci pendere , et effre- natissima libidine incommoda , quae patiuntur, et commoda, quibus destituuntur , compensare velle. Haud pauci nulla aha crimina norunt , quam quae verberibus et nece sunt luenda ; non tantum ipsi mihtantes omni degenerant sensu morali, verum illarum quoque regionum incolae, in quibus castra posuere. Vim tyrannos aeque ac servos, animos pertinaces aeque ac imbelles formare , cuivis , ani- mi (i) Recte cecinit jara Ovidius, de jirte Amandi Lib. III. Candiiia pax koinines, trux decet ira feras, Pa.v optima rerum, Legsniur eiiam quae, suo more, iectorem in stuporem ra- picns 5 ceeinit M i 1 1 o n u s , Parad. Lost, , Lib. IL vs. 49(5—505. schame to vien ! etc. destrnction wait. INTRODUCTIO. 7 mi hiimani depravati gnaro, in confesso est. Hinc , ut Lucanus (1) jaiii cecinit : Nulla fides ., pietasque viris^ qui castra sequuntur , . Venalesque manus , ibi fas , uhi maxima merces. Qui, quaeso, religio Christiana licitum pronuncia- ret bellum , monstrum illud horrendum , quo ur- bes incenduntur, agri vastantur, fruges diruuntur, incolae omnibus privati, seminudi, inopia labo- rantes , nec habentes unde victum quaerant , in silvis dispalari coguntur! quo alter akerum cru- deliter vulneribus configit, vexat, ipsi morienti il- ludit , eumque haud raro sine solatio ulUve curft diu cum morte luctatum , saevissime at lente tamen raortem oppetere sinit! quo populorum salus postponitur , omnia tributa , solitis etiam raajora , militibus , armis , arcibus impenduntur , ecclesiae in militum aedificia commutantur , scholae in noso- comia, et monumenta dirui et libri comburi solent; verbo, omnia, quae alias populo excolendo in- serviunt , impediuntur. Bellura dico , quo finito saepius , cum Fortuna belli semper ancipili in loco esi , injustus bellator victor decedit, homines castra. secuti ad vitam civilem haud facile redire qaeunt , rapina quippe et caede delectari soliti (2) ! Qui- bus (O Lib. II. (fi) Demalis, quae bella seciim fenint , legg. J.L. Ewa!d, Oorlog in vrede uit het standpunt van dcn Christcn lieschouwd . pag. 8 INTRODUCTIO. bus omnibus adeo Jesu Christi consilium homi- nes ad perfectionem moralem ducendi plane im- peditur; ut haec reputans cum antiquioribus Men- nonitis fere exclamaveris : „ Mirum est homincs , „ ad imaginem Dei conditos , potuisse adeo dege" „ ntrare, ut potius referant imaginem et naturam „ leonum rugientium, tigridum dilaniantium ^ lu- „ porum devorantium et ursorum saevientium , „ quam creaturarum ratione et intellectu praedi' „ tarum; imo majori etiam admiratione dignum y, est , horrendum hoc monstrum , ex orco erum- „ pens ^ non tantum locum invenisse , sed ab iis „ foveri potuisse , qui se discipulos pacifici nostri y, magistri jfesu Christi profitentur , et kxt' e^oxviV „ principes pacis volunt nominari (i). s. o» Hts de causis multi Christiani bellum non licir tum esse dixerunt Christi sectatoribus, Quum negari nequeat bellura , in se spectatum , malum esse , et prima fronte Ethices Christianae doctrinae contrarium videatur, facile est intellec- tu pag. 9—17. J. H. B. Draeseke, Leerr., pag. 33. sqq. A. Elink Sterk, Philantropische gedachten over den oorlog , et inprimis H. G. Tzschirner, nebtr den Krieg^ pag, 6. $^q. (0 i'« Schyn, Historia Mennonitaram , pag. 58, 59. INTRODUCTIO. 9 tii, qui plures, ut ex Ethlces Christianae, ita e philosophiae moralis decretis (1), beiluui illicitum pronunciarint (2). (0 Cfr. Tzschirner, ueber den Krieg, pag. i. sqq. (2) Quamdiu Religio Christiana, anteConstantinum Magnu^n , nondumpublica religioesset constituta , multi Christianipiietmi. litiam et bellum sibi intertcrdictum habuissc videntur; raaxime illi , quitheoreticam ,(idealembarbare dicunt) vitam agere et spiritua- lc certamen ccrtare studentes (cfr. iieande r fDenkwurdigkei^ ten, Tom. I. p. 090 et 419) et quibus, Ethnicorum cultum, in Romanorum castris dum versarentur , sequi jussis , persua- sum erat, saepe se injusta de causa alios debellare (cfr. iMosheim, Zedel. Tom. VII. p. 247 sqq.). Quod tamen de omnibus Christianis, uti nonnullis placuit, dicendum non est. Plures enim bello inteifuisse constat, (cfr. G roti us 1. 1. c. 2. dejuie b. ac p.'), Nec rigeues ,>ec T ertu Ilianus, neque alii, qui in bellum invehuntur, (.et ad quoriim tesilmonia pro- vocari solet) sibi semper constant; quin bellorum justas esse posse causas afBrraant. (vid. Grotiuin I. I. qui dignissimus est, qui hic legatur). Tam gravia a summo Grotio afferuntur argu- menta, ut Tz schirnero vix accedere ausim , qui in sripris: Fall 4tt Heidenthums , p. 233, ncber den Krieg ,p. 12 et in Opuse^ Acad. p. 130, statuisse videtur, omnes Christianos bellum sibi interdiccum opiuatos fuisse. Patrum Ecclesiae loca, quibus bellum illicitum esse censent, sunt TertuIIiani, de Patien- tia et in Apologetico , Cap. 27. maxime de Corona militis, Cap. I. 2, II. Cypriani, Epist. 2. Origenis, . Cew/ra Celsum, Lib. IV. Cap. 82. p. 564 Lib. V. Cap. 33. p. 602. edit. Ruaei. Post seculum , IV. Lactantii, Instit. Div. Lib. V. Cap. 18. (quo de loco legatur Staiidlin, Geschichte dtr Sittenlehre Jesu , Band. 111. p. 26—29) Basilii Mag- nii, Epist. Canon , Canon 13. Deinde Sociniani, Mcnnonitae, Quakeri,. iViystici itcm bel- lum lo INTRODUCTIO. Tales a Christianismi inde incLinabulis ad nostra , quae vivimus , tempora reperti sunt , qui Deo potius (sic loqui amant), quam hominibus obe- dientiam praestari oportere opinati , bellum gerere sibi haud licitum esse censerent , et, militiae etsi adscripti , arma capere recusarent. liim illicituiii putarunt. Leg. Grotius, de Jure belli ae pa- tis, Lib. I. Cap. a. Arnold,»» vera ejji^ie primorum Chris- tlanorum. P. IIL Cap. S. Staiidlin, Geschichte der Sitten- Jehre Jesu, Band IL p. iZi. iii. 2-0. IV. 16. Walch, Ein- Jeitung in die Rcligions Streitigkeiten auszer der Euangelisch- Lutherische Kirche. Th. IV. p. 597. y^i. et 804. De Menno» nitis, Schyn, Historia Menntinitarum, p. 60—65. Kort on- derwijs des Chtist. geloofs naar do bejijdenissen der Doops- gezinden , p. 159. Bullineer, advirsus Anahaptistas , Lib. VI. 192—197. De Quakeris, Robert Barklay, in TheoJo- giac vere Christianae Apologia, p. 463. Brissot, Neue Reise durch die vereinigten Staaten von Nord-Ameriea , Th. II. p. 175. De Socinianis, Ger h a rd, io 14 I N T Pv O D U C T I o- meiita ex effato aliquo , quo diserte bellum gerendi licentiam doceri putabant , petita , ad rem confi- ciendam in medium proferrent ; unde non poterant non ab historico - grammatica inrerpretatione , unice vera , aberrare et ad contortam sese convertere (i). Quod ad aUeram quaestionis partem , multi qui- dem,!ique egregie, eximiam vim Religionis Chris- tianae inhumanitatem et salutem civilem , exmelio- ribus , quas homines ex illius doctrina conceperant , sententiis , exposuerunt ; quod vero ad bellum , quantum equidera novi , nemo hucusque de indus- tria et accurate inquisivit (a). Li- (!) Huc praeter Gerhardutn in Locis Tbeol. Tom. XIII. relatum volo, hac parte nirais cediihim, Grotiiim; qui opere cif. Lib. I. Cap. 2. duodecim attulit arguraenta, quibus bellum ex Etliices Chr. doctrina licitum essc probare conatur. E nos- tra sententia probandi vimbabent tantum argumenta III, IV, VI, VHI; alicujus momenti sunt I, XI, et XII. In reliquis id taa- mm ostendit, ex Ethices Chr. doctrina licere magistratus mu- nera obire, iisque incumbere, ubi alia jus vindicandi non su- perest ratio, vi uti ad iiialeficos cives compescendos et pu- niendos;per centesimara quidem inde consequentiam sequitur, non vero directe , Christianis licitum esse bellum gerere. (i) Libris huc spcctantibus usi sumus : Tyge Rothe, Uit' tvcrking vati het Christendotn op den taestand der volken van EuTopa. II. iSIuntiughe, Tviec Vcrhandelingen oyer den invlocd van dtn Christslijken godsdienst op het volksgeluk, Porteus, De gelukkigc uitwcrkselen van ket Christcndom op de beiangeiis dir menschea. Tittman, Over dsn invloed van ket Christendom op de tmrvikkeliag yan het titensthelijk gc- tlacht I N T Pv O D U C T I 0. 15 Licei: haec me ita absterrerent , ut de incepto opere fere desisterem , tamen mecum reputans jiidicesajuve- ne non opus exspectare omnibus numeris absolutum et perfectum , verum ipsos conatus laudare solere, in eo pergereconstitui ; iisque , quae ab aliis monita sunt , in usum meum conversis , alid via , edque ut opinor , novi incessi. Quamvis probe intelli- gam me argumentum , pro ejus gravitate , non satis digne exponere posse et victoriam in certamine vix sperare audeam , id certe lucri inde tuli , quod summo gaudio in hacce commentatione conscribenda versatus sitn , nec unquam temporis , ei impensi, poenitentia me captura sit, slaeht. N. G. v. IC a m p e n , J^ergelijking van het gelttk der ettde vtlken met dat dcr nieaweren , in Coniinent. Soc. Teil. Tom. XXIV. aliis, quos in coramentatione citabimus. Hi suas singuii , easque magnas , habent laudes. At vero , quura univer- se de vi religionis Chr. in hominura salutem agerent, non nisi in iransitu hominum religionis Chr. doctrini emendatas sen- tentias de bello gcrundo, attigerunt, Una est Clarissimi W. ^. van Hengel Oratio, (Leidae habita, anno 1832.) ^* ''«''* giottis Chr. efficacitate in bellum, omnino lect-u dignissima. Pro orationis iiaibus tamen rera non nisi ultimis labiis tangere potuit , rainime vero , ut in accurata rei expositione necessa- rium est. Nos sane illi orationi , in hac conscribenda cora- mentatione, multum debere, lubentes fatemur. PAKS P A RS P R I M A, QUA DISQUIRITUR, UTRUM E DOCTRINA ETHICES CHRISTIANAE HOMINI ET PRIN- CIPl CHRISTIANO LICEAT BELLUM GE- RERE , AN MINUS. CAPUT PRIMUM. EX EO , QUOD BELLUM INEVITABILE ESSE DEMON- STRATUR, AUGURANDUM, ETHICES CHRIS- TIANAR DOCTRINAMNON POSSE NON BEL- LUM LICITUM PRONUNCIARE. §. !• Introitus, Etiamsi , ut supra vidimus , nihil excogitari pos- sit , quod tantopere indoli et consilio religionis Cliris- tianae obftare videtur , quam bellura ; etiamsi mulri clament, bellum homine rationali indignum , idemque, quo nil magis , hominum saUiti impedimento esse : vel sic tamen omnia haec dicta valeant tantum de Ethi» ces doctrina , qualem sibi excogitatavit philosophus , qui , ad depravatam hominum conditionem vix atten- dens ,• COMMENTATIO THEOLOGICA. i; den shornmes sibi proponit,quales essedebent , per- fectos illos ; a cujns mundi moralis idea bellum adeo uon potest non quam maxime esse alienum ; valeant de iis , qui aureum , quale nuncupari solet , seculum exoptantes, sola ea , quae huic conveniant , approba- re solent: (i). Ethices vero doctrina , undecun- que habeat originem , ut omnibus orbis terrarum incolis apta sit, depravatae hominum conditio- nis rationem habeat , et quid in hacce^ qualis esse solet , rerum humanarum conditione , agen- dum omittendumque sit , praescribat necesse est; homines sibi proponere debet ratione non tan- tum verum et sensibus ductos , quippe quibus haud raro rationis dominium concedunt, et hinc, quod ad mores attinet, multum perversum efEciunt et noxium. Talera Ethices doctrinam, quod haud fa- CO Oranes Poetae , ut profani, ita sacri , in eo conveniunt, tum demum homines felices fuisse et beatos , quum in aureo illo seculo «fl» ocies, non irafuit, non bella, nec ensem^ Immiti saevus duxerat arte faber. TibulIus,Lib.I.EI.VII.vs.35.0viclius,;)f«/flw»r;.;;.Lib.]. vs 97- loo. alia Veterum loca iaudata a B r o e k h u y s i o acl T i b u 1- I u m , Lib. L El. III. vs. 35. quibus e Sacris addantur j:o b i locus ,' Cap.HI.i7.Jesaiae carmen Cap. ir.comra. 4. quemlocura for- tasse ab eo mutuatus fuit Micha, Cap. IV. i. 3. De aureo seculo lega- turMuntin gh e.G^^rA. der menschh. Tora. I. ann. 79. ibiquelaud. Ipsa vocabula CDl'?^, s]p^vy, , Pax , omnia bona indicant et in salutationibus usurpari solita erant. Cfr. Simonis Ltxicon ed. Wineri, Schleu sner. i.i v. 18 C O M M E N T A T I facile quis post Reinhardi et Planckii(i) operain negaverit, unam novimus Christianam. Ab hac , (nisi Jesus Christus forte putaverit , homines ad unum omnes, post suam introductam religio- nem , fide quasi stimulo actos , perfectam virtutem assecuturosj quod nemo facile dixerit), ab Ethice Christiana , quae homines quidem in perfectionem moralem niti , tanquam finem , jubet, nec tamen perfectam rcrum humanarura conditionem perfec- tosque sibi homines proposuit; si quaeratur bel- lum licitumne sit an minus ; et si simul ahunde constet bellum evitari non posse , jure meritoque auguramur, Ethices Christianae doctrinam bellum licitum declaraturam. Bellumautem revera pro hac hominum conditione inevitabile esse , quatuor potissimum argumentis breviter comprobabimus : I.) Primum, quod Philosophi afFerre solent, petitur ex ipsa mundi natura et conditione. 2.) Alterum sequitur ex hodierna generis hu- mani depravata conditione. 3«) Tertium ex populorum indole et ingexiio. 4.) Ultimum denique ex frustra adhibitis cona- tibus illorum , qui pacem voluerunt perpetuam. (i) Legg. Reinliard, Plan van den sttchter des Chrit- tcndoms. G. J. Plaiick, Geschtedkundig hewijs veor de God- delijkheid des Ciitistendoms ,p. loo— 121. Tittman,iD Opusc. T. I. S-2. T H E L G I C A. 19 Bellum inevitabile esse videtur ex ipsa physica mundi conditione, Antequam hoc argumentum exponere aggredU mur, praemonendum ducimus , nos, ut deinde pa- tebit, non adeo magnumhuic tribuerepretium;sed, ne argumentura, quod philosophi attulerunt, ut bellum evitari non posse probarent, praetermittere videremur, illud et hic locum invenire oportere, putare. Quodsi ad omniura rerum naturam et conditionem attendas , quinque potissimum in oculos incurrunt , e quibus bellum , quod variae gentes inter se ge- runt, phaenomenon necessarium, in ipsis physicis mundi legibus fandatum , esse efFeceris. Sunt au- tem haec : 1.) Vires ubique sibi ex adverso opposttae depre- henduntur, Quot enim faciunt ad conjunctionem , toti- dem ad disjunctionem reperiuntur; ut elementa consistunt vi centrifuga et centripeta , sic et po*^ puli, naturae leges mutare non valentes, jungun- tur, ubi benevolentia vel commodi causa sese cum aliis jungere necesse existimant; sed iidem illi populi , si vel ante arctissimo necessitudinis vin- culo juncti fuerint, ubi cujusque rationes et com- moda nexum vetant, divelluntur. B a a.) ao C O M M E N T A T f 2.) 'l to kxkov •KpxQaov- t; ; id , quod modo diximus , diserte doceri haud temere statuere videmur. Nam , etiamsi posterio- re loco tantum doceatur, magistratibus licere cives ipsos , legibus contraria agentes , vel civium alio- rum jura violantes vi coercere, unusqiiisque tamen mecum confitebitur , si ipsi unius ejusdemque pa- triae cives, ubi justitiae leges migrant, coercendi sint, candem , quin majorem , magistratibus , ut idem faciant , imponi necessitatem , si alii populi ejus , cui se praefectos vident, jura infringere et vio. lare studeant , vel injustil et iniquA ratione ea agere velint, quibus populi st?.tus in deteriorem mutetur (i). Ut (O Cfr. de h. 1. ad Rom. JBi&liotheek yan Tl.fol. Letterk. ad annum i8n. Tora. IX. Pars I. p. 19. s^n. de loco ad Ti- moth. Mosheim, Zedtl., Tom. VI. p. joj. sai. VII. p. 56 C O M M E N T A T I Et qiil alirer fieri possit ? Qiium quamdiu ho- mines civilibus rationibus non jungantur, quisque, sui juris vindex, ipse se defendat suaque jura tuea- tur, necesse sit. Jam vero, civili societate conditS et principe cujusque civis jurium vindicandorum gratia constituto , cuncti ad hunc sese convertent, jure et merito ab ipso postulantes , ut, quum po- pulum referat ejusque nomine agat, jura sua omni ratione vindicet ; quibus quippe violatis , vel pc- pulo in servitutem redacto , nec ipse grave , quod Dei nomine gerit, munus praestare, nec reliqui , suae curae mandati , cives beati esse possint. Ponas principem , qui in orbe terrarum, ubi pro generis humani depravatione et diversis populorum commodis , gentes perpetuo sese invicem minis ter- reant et inimice tractent, nunquam bellare consti- tuerit, nec sui suorumve civium libertatem juraque tueri sciat. Talemne Christianum principem dixe- ris? An potius ignavum (i) et indignum, quin patriae proditorem, quippe qui munere gravissimo se contra omnes justitiae leges juraque privari si- nat! Qui populum , cujus commodis et saluti omni ratione prospicere debet , injuste agentium libidini ex- 44. Vli. p. 172. Witsius Exercitationts in Orationem J3o- minicam , p. 186. 0) Notum Epigrarama in Jacobum mmio pads studio duc- tum, Rrx erat Elis(tbeth, nune ett regina Jacobas. THEOLOGICA. 57 exponat , eundem ad interitum ruere sinat , qu?,e- que suis et olim futurae posteritaii debet , aliis violentis tradat ! Quibus de causis , quicunque principi Christiano bellandi veniam non concedat , nec civitatum gravis- simum consilium , nec Christiani principis officiorum indolem perspicere , sed Dei consiliafallere , civitati- bus male consulere , atque adeo religroni Chrisiia- nae sese ex adverso opponere , ex disputatis (cum hac , tum superiore paragrapho) luce clarius apparet. Cuivis civi Christiano bellum gerere licet. At vero sit ita, principi Christiano bellum gere- re licitum esse , quum hic eo consilio constitutus sit, ut civium jura vindicet eorumque saluti con- sulat ; nonne alia res esse videtur , nobis disquiren- tibus , an ctiivis civi Christiano idem liceat ? SufFe- cerit dixisse , si principi Christiano concedas bel- lum gerere, sponte sequitur , cum solus hoc age- re nequeat , ipsi reliquorum ciyium auxilio opus esse. Sed, quo accuratius res agatur, potius ex offi- ciorum , quae civi Christiano incumbunt , indole , sedulo inquiramus , num et huic bellandi venia con- cedat. Ex^^iis , quae jam disputavimus , quisque in- telligit , quaestionem haud adeo esse difficiiem. Nam , quum Ethices Christianae doctrina sectatores doceat , sub quacunque imperii forma raagistratuum dicto obediendum esse, (i Petr. II. 13. Rom. XIII. 5. 7. Tit. 58 C O M M E N T A T I O Tit. II. I.) , nec unquam principi ita adversari lice- re, ut jura ipsius externa infringantur (i Petr. II. 13 — 16. Johan. XIII. 12 — 14.), obsequium etiam tum praestare oportebit , ubi princeps cives evocat , ut omni ratione, ipsa quoque vi ,principis et civium jura defendant et tueantur. — Video nobis occur- rentes , qui dicant : quid vero , si princeps , civilibus unice causis ductus,omnes justi et aequi fines mig- rans , cives suos periculo exponat aliosque debellet ; an tum quoque civem Christianum oportebit arma accingere , alios contra omne fas et jus interimere et omne calamitatum genus afFerre ? Hodie enim principes non amplius ut peculiares Dei amicos consideramus , nec ipsorum efFata adeo Dei dlcta et mandata habemus, neque amplius sub despotico imperio vivimus , sub quo , ut M n t e s q u i e- vius alicubi dicit , homo animalis instar , unice alius voluntati obtemperat, sed Christiani est, princi- pis suaque facta ad justi et aequi leges exigere; quodsi principem aliis injuste bellum inferre per- spicit , an tum auxilium suum praestabit , ut alii injuste vexentur et opprimantur ? Audio ; ne- que sane postulat Ethices Christianae doctri- na ut cives, ubi belli injustas esse causas vi- dent, bellum gerant. Tale bellum Ethices Chris- tianae doctrina, quae quemvis summil justitiil et aequitate agere jubet, igiiorat plane. — Sed id simul hic obiter monitum sit , civi Christiano , nisi plane et aperte belli causas injustas esse vi- det THEOLOGICA. 59 deat , rarissirae priiicipi obstare licere , quia , licet non cuivis in oculos incurrant , principi cau- sae esse possint, quae cuivis declarari nequeant, sed ob quas alii populo bellum inferre justum et aequum censeat (i). Quivis Christianus non tantum artna accinget, quia princeps jubet (valeat hoc de popuHs , se principis servos considerantibus) , multo melioribus principiis ductus bellum geret: secum quippe re- putabit , Deuo) non posse non velle , ut homines sint beati et vitam degant quam suavisshnam ; ci- vitate vero ab hostibus pessumdata, cum omnium civium, tum sui suorumque, quibus nihil habet carius , simul destrui salutem , libertate sublata vi^que, qua sibi, suis , omnibus civibus usui et saluti esse possit , interclusa. — Hoc ut Dei vo- luntati contrarium esse videt, ita Jesum intuens ejusque mandata attendens, alto sibi animo infiget, si Christiani nomine dignus esse cupiat, oportere maxime amore duci , eoque ductum , quae civium saluti inserviant, meditari, circumspicere, alios ad illam incitare, suo quoque damno in efl efficiendjl aliis exemplo praeire. Huc universe redit civis Christiani officiorum indoles; hoc animo erga ci- vitatem esse debet, ut patet ex iis , quae supra de civitatis consiUo disputavimus. Si (0 Cfrr. K. G. Bretschneider, opusculo supra citato » ]. 1. Mosheim, Christ. Ztdcl,, Tom. VIL p. 272. 6o C M M E N T A T I Quodsi singiilatim civis Christiani officia con- sideres , constabit , eum , quocunque mune- re civili fungatur, id acturum , ut alacriter, ne alicui aliquid debeat, (Rom. XIII. 7« 8) nun- quam invidia tactus imprudenterve agens, sapjen- ter, juste et lioneste leges, quid cuivis agendum vel omittendum sit definientes, vindicari curet; ut onines libere et tute juribus fruantur (i), quae- que iis competant, adipiscantur. Persuasum illi est civitatem , quam homines sa- gientissimis de causis inierunt , constare non posse , nisi imcrne orania sint bene ordinata , floreant, vi- geant , unanimis omnium sit voluntas , et externc ■tuta sit; una cum Principe , quo existere per- gat, omniaque , quae huc faciunt , efficiantur, nie- ditabitur, vires intendet, auxiliumque praesta- bit. — Ita animatus, tributa, quibus Princeps societatem civilem exiscere faciat , lubentissime sol- vet , vitam etsi plurimi ducens , tamen Dei vocem considerabit, dulce et decorum pro civium salute mori putabit (2), ubi Princeps cives evocat, ut vio- (i) Nonne antiquissimae leges fuissent, quibus singulorum possessiones tutas esse cavebatur? Cicero certe hac opinione stetisse videtur,ubi ait: „ hoc enim spectaiit lcges,hoc voiunt, incoJumem esse ciyium conjunctionem." De Off,, Lib, Ili, C. 5. (;) Cfr. Abt, vom Tode fiirs VaterlanA. Quara misera et explodenda sit sententia Theodori, Atheistae cognomine, qui uullum bonum inter et malum discrimen statuens mortem pro pa- THEOLOGICA. 6i violata civium jura tueantur, carissima pignora servent vel deperdita recuperent; fortiter arma accinget bellumque geret , ignavorum esse censens , omittere , quae quietem honestam et gratam faciant; si vitae dignitas non nisi bello vindicari liceat, remedium , quo haec vindicetur , haud spernet , etsi amaritudine morti nil cedat ; quum Religionis suae doctrina eum doceat , id demum esse fratres amare , ubi oumi ratione, periculo saluti eorum imminente, salutera quaerat , amissamve restituat. (i Joan. III. i6. Act. XX. 24. (i)). Quae quum ita ex Ethices Christianae mente sint, quis populo Christiano vitio vertet, si bel- lum gerat , quo liberam religionis , qua nihil ha- bere debet carius , cujusque veritatem perspicit , professionem vindicet, si ahi vi et armis eum co- gant, ut e^abjuratd, aliam , quae quam vana sit et homine indigna, perspicit, araplectatur? Quis non laudaverit populum , qui pro libertate pugnat , quil nominis decus , patriae leges , patrios mores , lin- . guae usum , omnia quae sibi suisque usui sint et patriae salute obire stultorum esse putaret, jam veteres vide- runt. Cfr. ejus placita apud Sextum Erhpiricum advtrsus Physicos , Lib. IX. p. 664. et DiogenemLaertium, Lib. IL Cap. 98—103. Cicero, de Offic. L. I. C. 17. haec scnp- sit: .,, Societatum omnium nulla est gravior, nulla carior , quam quae eum Republica est unicuique , — • pr» qua nemo honus dubitat mortem oppetere , si ei sit profuturus." (0 Cfr. Reinhard, Christ. Zedel., Tom. IV. p. 27. sqti, <5a COMMENTATIO et saluti , tueatur et defendat , aliis haec omnia injuste aggredientibus , unde tota externa et inter- na , quae dicitur , vita pendet ? Aut , si alios populos cogat, ne pacta foederave sancita vio- lent, ne jura laedant, possessiones eripiant, suos vitil privent, ne principis domum, quam magni ducit , dignitate spolient ; quum homini dignius ni- hil excogitari queat , quam , servitute exemtd , fe- licitatem , et, qut lubet, ratione, eificere, et coelestem beatitatem in patria quaerere ? Vel si alios debellet , ne artium et literarum progressus , omniumque, quae populum excolunt et ad huniani- tatem ducunt , quibus animali , ratione praedito , nil convenientius excogitari potest, impediant et ar- ceant ? Quis denique culpaverit populum , qui , dum ipse pacis commodis fruatur , arma accingit , qui- bus aliorum populorum, aliis injuste omnia cara aggressis resistendis imparium, jura tueatur, hos- tium perversam ambitionem coerceat, lubidini sese opponat, dominandi studium castiget, aliorum mi- seriis finem imponat C^)? Sane populi , tali consilio juremeritoque aliis bel- lum inferentes , nequaqum contra Ethices Christianae doc- (i) Neque taraenhis dictis probaraus turpissimum morem mi- Jites in aliorum populorum usura , nulld jubcnte necessitate, vendendi; qui perversus mos, Despotismo proprius, non potest non semel aliquando ipsi patriae cladem afferre. Cfr. J. L. Ewald, oyer Staatsomwenteliti^jfi, derzeher bronnen ea bC' hoi;dmiddelen , p. if;^. sqq. THEOLOGICA. 63 doctrinam agere censendi sunt , quum Jesus eos do- ceurit injustitiae ac violentiae obicem ponere , et cum omnium universe hominum , tum eorura maxime , quibus necessitudinis vinculo junguntur, salutem promovere. Vituperent talia bella fanatici, nec Jesu Chris* ti religionem percipientes , nec , qui ab eo vo- centur , digni. Qui autem Christiani veri nomine dig- nus esse velit , tali in casu arma accingere nullus dubitabit ; quin imo , nisi graviora officia prohi- beant, gravissimum suum officium ducet se suos- que cives vi et armis defendere , vel violata eorum jura restituere. Ipsi vero senes , patriae amantissimiipsae- que,matres,cura anxi^ oppress^ , et virgines , belli justitiam agnoscentes , cunctos incitabunt , qui armis gerendis pares sint , ut eadem accingant et carissima quaeque defendant ; solatio inde petiio , quod , ubi Deus , justitia , civium hominumque salus bellum gerere jubeant , silere fas sit, et carissima quo- que saluti communi postponere quemvis Christia- num deceat (i). (1) In tali pp.triae statu valet maxime Spartanorum illud: Patriae sg , mn tibi tsse natos. £it, Plutarchus, in Ly cnrg». §. 4. 64 C M M E N T A T I O §•4- Allata argumenta urgentur eo , quod ex Ethices Christianae doctrina licitum sit yim vi repellere, Srudium (sive instinctum), quod homini na- tura inest , vitam et bona tuendi , ne irritum es- set , rerum naturae Procreator prospexit. Ubi enim ad rerum naturam oculos convertas , quaevis ani« mantia , sive majoris generis sint , sive minoris , a summo Creatore , armis , quibus se suaque tueantur et defendant , instructa vides ; unde ex vero Venusinus cecinit: Dente lupus , cornu taurus pefif , unde nisi intus monstratum (i) ? Hinc haud temere jam antiquitus plures nionue- runt , hanc esse naturae voluntatem , ut animalia bruta , ubi ab aliis petuntur (2) , sese defenderent et vi sua sibi vindicarent. Quodsihominemconsideres, qui semi tantumani- mal dici potest , in oculos incurrit , huic quidem non (i) Horatius, Satyr., L. II. S. I. 53« Xenophon, in Cyrop.f L. II, C. 3. Lucretius, De Rerum Natara , I. vs. ]o32. Nead notissimam Anacreontis odam , ^vfftg xBfaTX reiCfati; et quae sequuntur, provocemus. (?) Verbo haec hfc monuisse sufEcint: plura qui cupiat, adeat Grotium, de jure btlH ac pacis , Lib. I. C. 2. f. 7, ubi Vir doc-tl"!siraus multa veterum Ioca,!dern referentia,contulit. T H E O L G I C A. 65 non ea concessa esse a natura arma, quibus se soaque ab animalibus , sivebrutis , sive rationalibus tueatur, sed simul, ut Gaknus monuit, racione praeditum, qua manibus (quibus etiam spontesua , nec aliunde id edoctos , infantes uti constat) ar- ma paret eaque tractet (i); unde , secundum ra ^puToi TJ?? cp6(rsaig , ut Stoici loqui amant , idem de hominibus sequi in aperto est, et quisque Ci- ceroni accedere cogitur, ubi ait (2): ^^ est haec mn scripta, sed nata lex, quam non didicimus ^ accepimus^ legimus , verum ex natura ipsa arri- puimus j hausimuSf expressimus ^ ad quam non docti, sed facti, non instituti^ sed imbuti sumus ; ut si vita nostra in aliquas insidias, si in vim , in tela aut latronum aut inimicorum incidisset , omnis honesta ratio esset expediendae salutis» " His , quae natura monstrat , vestigiis insisten- tes , homines , ubivis terrarum , omni aetate jus- tum et aequum esse censuerunt vim vi repelle- re Cs) , legibusque confirmarunt (4) j nec memini ttie CO Hinc seite dixit Aristoteles, manum esse pro hasta, pro ense et pro armis quibuslibet , quia omnia potest sumcre flc tenere. Cfr. Grotius,ll. C2) In Oratione pro Milone , Cap, IV. (3) Cfr. idem G r o t i u s , 1. c. (4) Jam antiquissimis temporibus homines hoc sensisse , pa- tet ex Caini dicto 'JJ^n; 'K^b Sd n;n] Et erit ut , qui. tttnque me inyeniat , me interfeeturui sit. Vid. et Genes. XXVII. 24—45. Exod. II. II. Etiam ubi nondum leges scrip- JUN. E "e 66 COMMENTATIO me (Essenis fortasse exceptis), ante introductam religionern Christianam , usquam legere , homines fuisse, qui contrariam foverent opinionem. Jesutn Christum nonnulli , nescio quam perversam inter» pretationem secuti, huic naturae legi obsequi ve» tuisse opinati sunt. Quod equidem non auguror, nec facile credo. Quum vero tota quaestio, nura homini Christiano bellum gerere liceat nec ne , inde maxime pendeat , mim Ethices Christianae doc- trina homini vim vi repellere concedat (i), accu» ratius nobis hoc argumentum tractandum incum- bit ; — quare , quid hac de re doceat , breviter videamus. Quum vita sit pretiosum illud donum divinum , quo servato omnia praestare valemus , quae Creatoris ho nori promovendo inservire possunt, moralesnostras facultates explicare , nostrae aliorumque saluti pro- spicere discimus, et id agere, ut aliquando bene mo- tae erant, sanguinis vindicta apud popnlos rudiores et etiam- num apud Arabes locum obtinet. — Nullam legem tam uni- versalem esse, pluribus probavit Hezel, Schriftforscher , Th. I. p. 151. sqq. i:em Iselin, Gtschiedonis der Menschheid, llie IJoek Vle Hoofdsr. Fuit haec lex quoque apud Israelitas. De Arabibus vide librum docte , accurate et eleganter conscrip- tum a n'Arvieux, cui titulus: Reizt naar de legerplaats van den grooten Emir , p. 207. ibique Kuipersii an- notat, (i) Qui bellum gerere ex Ethices Chr. doctrina haud licitum cxistimant, quaevis pati notum est. T H E L O G I C A. 67 moriamur et in beatorum sedes transeamus ; Ethi- ces Christianae doctrina quemvis docet , quae liuic eonservandae et sustentandae inserviant , honeste circumspicere (Matth. VI. 25. Act. XVII. 25. 26* Gal. VI. 7—10. I Petr. IV. 11. Rom. XIV. 7. 8. (i) ,) et non nisi gravissimis de causis in salutem communem deponere; ubi alii vitae nos- trae insidias struant , magistratui , qui tales casti- gent, deferre (Act. XXIII. 12 — 22. Rom. XIIL 3. 4.). — Praeterea Ethices Christianae doctrina vult, ut, quo facilius studia moralia explicemus (2) honeste nobis bona terrestria paremus , optinio iis consilio utamur, et id agamus, ut eadem con- servemus , nec alii nobis auferant (3) , quum , ca- rissimis quibusvis homini ereptis, omnis vitae digni- tas pereat ejusque hominem pigeat. Quum Ethices Christianae doctrina haec jubeat et non possit non jubere , quis metuat , ubi alius injuste eum aggreditur, carissimisve spoliare cu- pit , nec locus ipsi datur, ut ad magistratus, vel alios quoscunque , justitiam vindicantes, provo- cet ; quis tum metuat , inquam , injustum ag- gressorem vi repellere , ut vitam , cujus conser- vandae necessitas ipsi imponitur , ut carissima bo- 0) Cfr. Reinhard, Chr. Zedel.t Tom. IV. pag. z6. C2) Cfr. Mosheim, Christel. Zedeleer, Tom. VI. p. aSi. (3) Cfr. Reinhard, Tom, IV. pag, ijSo. sqq. Mosheim Tora. VI. paragr. 280. E 2. 6S COMMENTATIO bona , quibus sibi et alii maximo usui esse potest, conservet et retineat? Quis latroni se suaque tra- dat ? Nonne ignavura , summa Dei dona , pro infini- ta Numinis supremi benignitate ipsi concessa , par- vi aestimantem , nonne indignum , qui animam ducat , dixeris ? Nonne tum contra primarium Etlii- ces Christianae praeceptum peccat, alium majore quam se ipsum prosequens amore? Qualis, quae- so ! pro generis humani depravatione foret civitas, qualis publica quies, nisi hceret, quemvis injuste agentem , alios laedentem vel necantem , vi coerce- re (i) , castigare, et, si opus sit, in aliorum exemphim neci usque tradere (2)? Jesus ipse nonne voluit, ut discipuli vitam gladio dcfen- derent (3) ? Si Jesus sectatores suos vim vi repel* lere vetuisset , Religionis Christianae doctrinam summo jure cuivis civitati pestiferam vocaveris , minime vero summum , quod Divinitus liomi- num generi concedi posset , donum. — Sed quid plura in medium proferemus de re , quam na- (O Observetur velira, in actionit moralitate aestimanda, bo- nitatem non ipsis semper inhaerere actionibus; adeoque saepe ron tam ipsius actionis per se , quam adjunctonim, intentionis, Joci, temporis, modi, quaniitatis, objectorum rationem haben- dam esse. (2) Reinhard, Tora. IV. pag. 26. Mosheim, Tom.VII. (3) Lucas XXII. 36. Legatur Reinhard, P/«a v. d. S. dtm C!,r, p. 1:2. et quos citat nnn. 35. k T H E L O G I C A. «9 jiatura et ratio (i) jubent , quamque Ethices Christianae doctrina non potest non comprobare? Est illa fanaticorlmi doctrina , quae hominem jubet, ipsum potius interire , quam alii , hostili animo ipsum aggredienti , vim opponere , et omnibus juribus et bonis , quae naturd et jure acquisivimus , valedi- cere et privari se sinere. Quodsi haec valeant de singulis hominibus pri- vatis, num populis idemliceac, non est, quod uberius disseramus (2). Nam , quum populorum sit , cum aliis omnibus , ut cum singulis civibus , summl justitia agere, merito ab aliis , ut secum eddem agant ratione, exspectabunt : quod si vero alii non faciant,quin contra omnia,a quibus alius po- puli salus pendet , destruant ; quidni gens , quae socialibus juncta vinculis , unam quasi refert per- sonam , cui substantiam , libertatem , honorem , possessiones et reliqua, quibus salus augeri po- test, conservandi et tuendi curam Ethices Chr. doctrina mandat, muUo etiam magis operam dabit, ut alios vi cogat jura violata restituere, justitiae et aequitatis leges observare ? Quod et tam Ethi- ces Christianae doctrina concedat necesse est, ubi populus prior alterum , injuste agentem , ag- gre- (i) Fichte, System dtr Sittenlchre , pag, 373 et 410, Heringa, Tiental Leerredenen tot aaniirijziits van Chrise, 4eugden, p, 192. 0) Mosheim, T. VII. pag. 254. sqq. 70 COMMENTATIO greditur ; quum et hoc nil sit , nisi vim vi repel- lere. SECTIO ALTERA. SENTENTIAE EORUM , QUI BELLUM' GERERE HO- MINI CHRISTIANO HAUD LICITUM ESSE PU- TANT , AD ETHICES CHRISTIANAE DOCTRI- NAM EXIGUNTUR ET REFUTANTUR. Nisi egregie fallimur , ex Ethices Christianae doctrina probavimus , Homim et Principi Chris- tiano hdli gerundi veniam concedi : at vero parum omnino profecerimus , nisi quae adversarii , ad contrarium evincendum , nobis obgerunt (i), rite exploscrimus ; quare,^wj (3x~ ffihsioi VI £[aM* 01 vTn^psTCii av 01 ifio) ^yccvi^ovTO., ivx fiii TTxpx^odu To7<; 'lou^^aioig' vvv ^s vj (3a(rt?^six v) s[Mi ovK hTtv ivTsvSsv, (Joaun. XVIII. 26.) et suos sectatores juberet ^x{/,[2xvstv tov (Frxvpov avrov (Matth. X. 38. XVI. 24. Marc. VIII. 34. X. 21. Luc. IX. 23.): quibus verbis suos ad patientiam adhortatus , bellum quominus gererent , vetuit. Sum- 72 C O M M E N T A T I O Aposioli, summi magistri vestigiis insistentes, Christianos , coelestis quippe regni cives , ante omnia coelestia spectare et quasvis hujus mundi res parvi ducere jusserunt: armaque, quibus in- duti esse deberent , non corporea esse oportere , sed spiritualia, nec adeo secundum carnem mili» tandi, nec adversus carnem colluctandi in regno Messiano locum esse posse, docuerunt (aCor. III. 4. Ephes. VI. 11—17.); quum bella et lites ex libidinibus , quae in hominum carnalium membris militant , oriri soleant. (Jacob. III. 13—18. IV. I. a.) Uti ex talis regni spiritualis indole jam statim cuivis in oculos ir.currit , nemini Christiano li- cere belUim gererej ita res in aprico collocatur, ubi ad praecepta , talis regni indoli convenientia , attenderis; Deus jam olim neminem necandum esse praecepit. (Gen. IX. 5. 6. alibi). Jesus Christus , qui longe prae Mosaicd praestantiorem et purio- rem cum hominibus communicavit doctrinam , disertis verbis docuit, nemini injuriil nos aflicienti resistendum esse, quin potiiis alteram quoque maxiilam , altera vapulante , ut ultro praebeat , de- cere-Christianum, amore Dei hominumque ductum. (Matth. V. 38 — 42.) Dictis fidem fecit, Petrum gladiura, quo Magistrum defenderet, stringentem vagina condere jubens. (Matth. XXVI. 25.) Pau- lus, quo quisquam vix penitius Christianae reli- giunis indolem perspexit , omnem omnino vindic- tam T H E L O G I C A. 73 tam summo Numini relinquendam esse praccepit. (Rom. XII. 19. 20. 21.) Quid multa ? Res omni dubio fit major , ubi Jesum praecipientem legis pro inimicis nos calumniantibus , quin odio persequen- tibus internecino , preces fundere, amore eos am- plecti integerrimo , quin imo potius vitam depo- nere, quam calumnia ullove damno eos afficere (i Joh. III. 17.). — Quae quum ita sint, qui landem nos , Christiani nomine ex animo digni esse cupientes , contra Messiani regni indolem , con- tra diserta Jesu Apostolorumque praecepta , belli- gerantes, hujus mundi regna occupemus , alios telis deleamus, idque (quo vix stultlus quid- quam excogitari potest) armis mere carnalibus, gladiis , ensibus , sclopetis , quorum nulla fit men« tio in armis Christianae militiae, a Paulo enume- ratis! Qui quaeso! nos haec faciamus, carnera cum vitiis et libidinibus cruci affigere jussi, Jesu Christi exemplo , ejusdem et Apostolorum disertis effatis , ne malo resistamus , nec de uUo vindictam sumamus , edocti ! Mi bone , tu , qui bellum Chris- tiano homini licitum esse dicis , et nos ad illud excitas, nonne dffuffTinToi conjungis, quum talia praecepta cum impia belli , in quo homines om- nia plane contraria agere jubentur, conditione con- ciliare velis ? — Quis enim conciliare poterit, fie resistas malo , ac vim vi repdlere tihi licet ; praebe et alteram maxillam , et percute vi- cissim ; diligitc inimicos vestros , et spoliate^ prac' 74 COMMENTATIO praedamini , igni ferroque persequimini eos ; orate pro persequentibus et calumniantibus , et perse- quimini eos ad internccionem? Nos certe , qui haec conciliari possint , non vi- demus. Immota et firma nobis stat sententia , si per Dei gratiam nos totos Deo , qui se suos con- tra Inferni portas defensurum promisit, in fide et patientia commendemus , et Jesu Cliristi praecep- tis obsequamur , nobis niliil eventurura , nisi quod Deus sapiens velit , et quod ferre possimus. Valeas cum perniciosa tua sententia tu, qui nec Messiani regni indolem perspicis , neque Magistri praeceptis obsequens, injurias ferre vitamque in aliorum salutem deponere novisti; si salus tua aeterna tibi cordi est , et ex vero Christiani no- mine insigniri vis, nostras sequere partes. Quicunque,sive quae Veteres scriptores Christia- ni, bello sese opponentes, memoriae prodiderunt , sive Qualierorum et Mennonitarum libros , quibus eo- rum doctrina continetur , inspexerit , et cui copia facta fuerit cura id genus hominibus, qui et hic illic in patria nostra reperiuntur , colloquendi ; hunc me ipsis eornm verbis usum , neque eorum cogitandi et ratiocinandi rationem perverse proposuisse, af- firmaturum spero et confido. Has si consideremus exceptiones, apparet, pri- ma fronte allata argumenta haud orani veri specie carere ; nec mirum adeo esse , si homines pii , simplices , artis interpretandi nescii , his ita loquen- tibus T H E O L O G I C A. 75 tibus accesserint, ex animo confidentes sese Dei voluntati adversaturos , si bellum gererent: om- nes, qui arma capiant, non posse non Deo dis- plicere. Nobis jam incumbit , ut veritatis studio ducti , historico - grammaticara interpretationem , quani unam veram esse unanimi consensu omnes sapien- tes testantur, sequentes, diligenter inquiramus, utrum adversariorum argumenta valeant, nec ne. Antequam vero eo transeamus, historicam lubet instituere inquisitionem , unde homines ad hanc opinionem de bello , Christiano homini haud licito , pervenerint; et deinde, ut brevitati consulamus, duas praemittere universas observationes. §. a. Inquisitio historica , quomodo homines ad opinionem dc bello , Christiano ho' mini haud licito, peryenerint. Ex iis, quae modo exhibuimus, apparet, sen- tentias, quas singuli deinceps diverso tempore in medium protulerunt, huc redire, nimirum: I. in regno Messiano , pro spirituali ejus in - dole, gladio uti non decere; quia a. Christiano vim repellere haud licet; quum 3. Jesus omnes , inimicos quoque , amore am- plecti jusserit integerrimo ; quin 4. In 76 C O M M E N T A T I O 4. In aliorum usum et salutem vitam deponere. Lubet breviter inquirere, quae causae homines impulerint, ut ita cogitarent et sentirent. Ex ratione , qua nobis adversantium opiniones proposuimus , nemo non videt , unam ex altera ortam esse. Fontem , unde siugulae fluxerunt, unum eundemque esse crediderim , eumque in per- versa , quam sibi de regno Messiano informarunt , notione quaerendum; qud semel recepti, non po- terant non singulae hae opiniones exoriri. Ubi enim scriptorum Christianorum, qui tribus seculis prioribus vixerunt , monumenta perlustre- mus, (Ignatii, TertuUiani , Clementis Alexan- drini , Origenis nomina citasse suiFecerit_) cuivis in oculos incurrit, haud paucos eorum regni Mes- siani , omnibus numeris absoluti , notionem sibi proposuisse (i). Quid mirum? Religio Chris- liana hominem maxime docet internos sensus ad Dei voluntatem componere ei informare ; id raaxi- CO Qui 3 Patribus Ecclest allata argumcnta apud Staudii- n u m Inspexerit , eos hac ductos opinione , bellum illicicum esse , statuisse, reperiet. Cfrr. et Arnold, Abbildung der ersten Ckristen, Lib. V. C. 5. Neander, D*nkwurJigkeite,i, Tora. I. pag. 378. sqq. Pfaff, de Ecclesia ,sanguinem no» sitiente , Tubing. 1740. De Quakeris , Broes, Ettgel- sche Kerk, Tom. 1, pag. 243. sqq. De Mennonitis patet ex corura placitis, de quibus Schyn, 1. I. et L. Weydman, Over htt beginfel d*r Hervormittg in Dissert. Soe. Teyl» T. \XXXr. pag. 45. T H E O L O G I C A. 77 maxime agit ut homincs morales vires explicare discant. Scripta Novi Foederis praecepta conti- nent, huc pertinentia. Haec autem proverbiis, hy- perbolica ratione , saepe prolata sunt. — Jam vero homines , misere saepe instituti , verae certe inter- pretandi rationis ignari , indole ad austeritatem et morum severitatem pronA instructi , temporum %e- pKTTOKTeciv oppressi , ad haec scripta legenda acce- dunt, ut inde, quid sibi agendum omittendumve sit , cognoscant. An mirum , inquam , hos , sibi unice spiritualera vitam vivendam esse credidisse, et sese a rebus mundanis , et omnibus , quae tali vitae spirituali non convenirent , abstinuisse ? Quodsi primarii doctores in tali starent opinione, nemo sane mirabitur , homines Christianos , maxi- mam partem simplices, illorum vestigiis institisse, et bellum gerere sibi illicitum censuisfe. Has suas de regno Messiano ejusque civium of- ficiis veterum Vatum oracuh"s confirmari putabant, Fama huc accedebat , terrarum orbem , Jesu Christo nascente , pacatum , et propterea Romae , penes quam belli ac pacis arbitrium erat, jam fores clau- sas fuisse (i). Haec (0 Orosius, adversus Paganos, Libr. VII. Cap. a. pag. 456. ed, A. Haverc. , de anno Jesu Christi natali agens, haec habet: „ qui oBtius ^ guantiSf quam noyis ^quamqut inusitatis ,» ifouis abundaverit f satis, me etiaiu non preforente , comper- f, l*M haberi arbilrori tot» tcrrarum orl/e unts pax emnium, ntin 78 COMMENTATIO Haec (ne alias causas memorem) qui secum re« putet , et mentem scriptorum , qui tribus seculis prioribus vixerunt, perspiciat, facile intelliget, qui plures arma capere sibi haud licitum puta- rint. Attendamus jam ad tempora, quibus Mystici , Quakeri (i) et Mennonitae exstiterunt. His tempo- ribus in spinosis (2) maxime quaestionibus solven- dis homines occupati erant , oranis fere pietas , om- ne moralitatis studium interierat. Jam vero Historia Ecclesiae Christianae ab incunabulis inde docet in tali rerum conditione , hominum desideriis haud satisfieri , et ubi ab una parte unice spinosis quaestionibus solvendis operam dant, ab altera parte homines in pietismum et mysticismum pro- labi. — Haud mirum adeo cuiquam videri potest, si his temporibus plures exstiterint , qui Antiquio- rura ,, non cessattone sed aholitione bellorum, clausae Jani gemi- ,, ua» portae , exstirpatis bellorum radicibus , non repressis , „ tensns ille primus et maximus fuit , cum in hoc unum Cae- ,, saris nomon universa maguarum gentium creatura jurarit ^ ,, sitnulque per communionem census unius societatis effeC' „ ta est." Item Cap,3. Hanc fabulani, multis rerum Chr. scrip- toribus propagatam, falsam esse demonstravit J oan. Masfon, Jani templum Christo nascente reseratum , seu , traetatut chrenologico- historicus, vulgnrem refellens opinionem existi- inantium , pacem toto terrarnm orbe sub tempus Servatorii nostri naiale stabilitam fuisse , Roterod. 1700. (0 Brocs, Engelschc Kerk , Tom. I. p. 234. (5.) Idem over de vereoniging der Prnre/*rt«/e», pag. 19. sqq. THEOLOGICA. 79 rum vestigiis insistentes , moralibus studiis maxime intenti , easdem , quas veteres , de regno Messiano foverent opiniones , iidemque , semel hac receptft opinJone, in extrema ruerent; tiim ex religionis Christianae indole, tum ex locis nonnullis, maxi- me Orationis Montanae , quae dicitur , probare co- nantes, Ethices Christianae doctrinam vetare ma- gistratu fungi , judicia exercere , atque adeo bel- lum gerere , quin potius omnia ferenda , sustinen« da , perpetienda , quam contra amoris principium (uti opinabantur) alios vi atque internecione cogere. §. 3« Quid de hominibus , qui bellum gerere Chris» tiam homini haud licitum censent^ judi» candum sitP Fonte , ex quo adversariorum opiniones exortae sunt , considerato , paucis significare lubet , quid nobis de ita sentientibus judicandum videatur. Equi- dem ita sentientes haud adeo , ut vulgo fit , exse- crandos et odio persequendos internecino velim. Etenim (dicam quod sentio) sit ita , quod negari nequit, horum hominum sententias Ethices Chris- tianae indoli penitus esse contrarias, quin civitati perniciosissimas ; tamen Novi Foederis libros in- tuens , quaeque perversa hominum cogitandi ratio , quamque prona in errores eorumdem mens esse so- Sp C O M M E N T A T I O soleat, attendens, auguror, perversas istas de doc- trina Christiana sententias vario tempore prolatas^ quas Doctrinae Christianae , quae dici solet , Histo- ria exliibet , fere ad unam omnes hominum men- ti, quae rite interpretandi ratione est destltuta, obversaturas esse. — Terapora, quibus sententia de bello, Christiano liomini haud licito , exstitit, ho- mines eo ducebant; consilium, quo ducebantur, hoc erat , ut vitam viverent spiritualem , unice Deo et Christo dicatam. Quae quum reputo, id credo et confido, hos homines ad hanc sententiam pervenisscj non adeo ignaviil malisve consiliis ductos , sed potius ex pio animi sensu , ex eo quod perversi amoris , qualem Jesus voluit, notione imbuti, opinarentur, se, si a bello alieni erant, reliquis omnibus in ob- servandis Dei et Jesu Christi praeceptis , praesta- re. — Hinc appareat, quid de iis judicandum sit, eorum nimirum potius miserendum eosque leniter ad meliores sententias ducendos esse, quisque ae- quus judex mecum fatebitur. Haud scio an , qui aliter ut de his , ita aliis , perversas de Jesu Chris- ti doctrina opiniones foventibus , judicatum velit, mentis hnmanae in errorem pronae et temporuni , quibus singuli exstiterunt, minus sufficientem ha« beat rationem. S-4. THEOLOGIC A.^ 8i s. 4. Duac observationes generaliores de sententia eorum^ qui ex Ethices Christianae doctri" na bellandi yeniam non concedi putent. Duplicem praemittere lubet observationem , ex qua generatim pareat , quft ratione horum adver- sariorum sententia refellenda et propulsanda sit. Prima haec sit : causa , ob quam omni aevo fue- runt , qui bello sese opponerent , in perversa , quam homines sibi informabant , ^xtnhsixq rou Qsou notione quaerenda est. Opinabantur quippe,Christianum ab omnibus rebus mundanis sese abstinere, et unice spiritualibus intentum esse decere. Ad hanc suam sententiam confirmandam afFerebant vaticinia, quae qud conditlone edita fuissent , non attendebant ; tum praecepta , quae, quo tempore , et loco , quS occasio- ne , quibus et qualis ingenii hominibus data essent , non animadvertebant , contextus denique locorum , quae iis adversabantur , nullam prorsus rationera habebant. Quodsi meliorem et puriorem (^xTiXsixq rou Seov notionem sibi fingere , et loca melius interpreta- ri novissent, eximie dubito, an unquam, horaini Christiano bellandi veniam non concedi statuis- sent. Altera haec est. Si quid video , haud pauci ex iis perversam belU notionem sibi inforraarunt* F eara- "\ H C O M M E N T A T I eamque talem , qualem Ethices Christianae doc- trina condemnat plane , quin ignorat ; belli ni- mirum, ex perversis animi afFectibus et concu- piscentiis, ex furore, ira, vindictae studio, am- bitione, sirailibusve causis oriundi, quod eo con- siiio geratur, ut aliae regiones contra jus fasque uiiius iraperio subjiciantur,aliae spolientur, et pes- sum dentur; obliti bellum justum et aequum esse, quo patriae jura , ab aliis violata , quam citissime et mansuetissime vi, ubi aliter fieri nequeat, vindi- centur. Has si, in adversariorum objectionibus exploran» dis , teneamus observationes , illasque ad has exiga- mus , refutatio haud adeo erit difficilis , et facile con- stabit eas maximam partem nuUius esse momenti, His praemissis , jara singula , quae ad suam sen- tentiam afferunt, loca quid perhibeani , inquiren- dum est. Quodsi facimus , permulta loca nuUam prorsus vim habere , et nisi htc de industria de belli Hcentia ageretur , facile praetermitti posse , ut dudura viderunt viri docti , ita quivis , rite in- terpretari sciens , mecura fatebitur. Loca afFerre solent cum ex Veteris , tura e Novi Foederis hbris. Alia aliquid valent , alia omni probandi vi prorsus sant destituta. Primum videamus: §'5- T li E O L O G I C A. Bf De locis mimris momenti , quae ex Veteris Foederis libris ad suam sententiam confir- mandam affcrunt. In Veteris Foederis libris suam sententiam maxi- me stabiliri opinantur vaticiniis, de quibus verbo hic tantum monuisse sufFecerit, "Quis summi Jesaiae ignorat vaticinium (i^): nin'-n'3 nn n»n» riD^ o'o»n nnni^a n»m a rbK nfni nip;ip >^m^ Dnnn m'^;^ ^D^ rsm^ D»3^ a'j3j; s±>rv\ :D»iJin-'73 •"• •!»• j" !ITS I"— ^ iJ"iin Dpyi ♦n'?^ n^r'?^ ninnn-\x n^^rJi min m^ mi^ ^^ vhn-iN3 nD':':i vdiid T j.. .. I . . ^. ^^ ,, j lT;i".- T T j. n»3im D'1-in r^ oDtri ^o^^tr^n^o nin»-iani - l' : • - I J" - T : -ITT I • 1t « - » Dn'nin»:m D^nN*? Dnis-in srsro^ D^^n d^si;'? ■•■ ■■ ' ■":!' ••: T :- :•: ^- j--: nD'7ri<*?i s^in 'ir'?^^ 'U i id est, ubi alia loca conferas (Genes. XLIX. i. Dent. IV. 30.. Jerem, XLVIII. 47.} futuro aliquo tempore (i), Uti igitur haec verba nec directe Messiae tempora spectare probari potest, ita cre- di- (l) Crf. Gesenius Philosophisch — kritischer tind hitto- rischer Conmentar Sier den Jesaia ^ Th. I. Seite J73. sqq. V. d. Palm, I. I. et Rosen mull er, in Commcatario ad h. 1. Tom. III. p. 63. ct inpiimis M. S. Friedrich, quj huticce locum grammatice interpretari atque in fontera ejus ixir, quirerc constus est , Zwiccaviae 1793» (:) Cfr. Vitringa in Commentario ad h. 1. THEOLOGICA. 8? dimus, non esse nisi carmen quoddam ,jquo^',fe- licissima tempora depingebantur , plures hoc Je- saiae tempore in ore habuisse , et ideo hunc illud praemisse, quo facilius ostenderet, in tanta mo- rum pravitate , illud exoptatum tempus nondura a Jehova concedi posse, sed contra poenas eos manere, qui ita Jehovae voluntati sese oppone- rent. ,- a.) Valde dubito , an omnia ad vivum resecanda sint. — Ubi niniirum veterum Hebraeorum vatum orationes legimus , non obliviscendum est , orien- tali eas eonscriptas esse sermone , vatesque pro suae gentis indole , vivido , imaginatione pleno , et haud raro hyperbolico usos esse dicendi gene- re ^i); id quod tura maxime locum habet (quod bene notetur ,) ubi futuram felicitatera describere solebant (2). ,.,4 3.) Nisi vanum et ampullantem Jesaiam dicere velis , dicta sub conditione quadam inteUigenda esse , in propatulo est ; nimirum , quando omnes Numen supremum , ea ratione , qua Messias dic- turus esset, manu fidei ejusque filiae araoris , colerent, His (i) Utinam qui es Johannea Apocalypsi futura praedicere solent , ad oriencalem sernionem semper actendissent; (a) Similes descriptiones plures in Jesaiae carminibus occur- runt, ut XI. 2. Crf. hic Muntiaghe Gtschitdenis dtr MensthheiJj Tom, VII. p. l88. sqq. 88 C O M M E N T A T I His de causis , summis praeeuntibus interpreti- bus, putamus , huic vaticinio (modo sit vaticinium) eventum partim respondisse, quum post Babyloni- cam captivitatem multi e Persia , Chaldaea , Aegyp- to et Occidente Israelitarum religionem assumerent ; deinde: quum Israelitae ex Babyloniain patriam re- duces ad Antiochura usque pacatis uterentur re- bus ; porro : quum , Evangelio coelitus cum horai- nibus communicato, multi hoc assuraerent ; partim vero adhuc responsurum esse, ac tum demum omnibus numeris absolutum iri , quam primum omnes , in Messiara fidem habentes , Deum iv Tveu' fi«Ti Kx) oiKn&sii^ colentes, uni regi eidemque Ju- dici obsequentes (i), amoris principio ducantur et unice honesti , justi et aequi studio teneantur. Quando autem speratum illud tempus venturum sit , nescio , sed nondum illud venisse , nemo ig- norat, — Simili ratione judicandum puto de Je- saiae Cap. LXV. 25. XI. 6—2. Zach. XIV. 9. Ezech. XXXIV. 28: in quibus locis interpretandis id teneatur, omnia, quae speratum illud aureum seculum , pacatum illud in Palaestina tempus spec- tant , poetice exornata et sub conditione quadam intelligenda esse (a). Eheu ! quod et ad Jesaiam , in cujus Orationibus Ethices doctrina regnat, quam 0) Cfr, V. d. Palm, 1. c. C33 * fi*» Interpp. ad b. I. Iniprimis RoiearaDllerus et Pal mius. T H E O L O G I C A. 89 quam Christianam fere dixeris, provocarunt, ut bellum non licitum esse demonstrarent ! Missis igitur his aliisque locis (i), nihil omnino dicenti- bus 5 quos e veteris Foederis codice afferuni , tran- siraus »d explicanda S. 6. Loca minoris momenti , c Novi Foederis librit allata, Nou tantum in V. F. , verum etiam N. F. li- bris suam sententiam confirmari opinantur. Mi- noris momenti loca huc pertinentia mihi esse vi- dentur, ex Johanneo Euangelio Cap. XVIII. 36. Ex Epistolis haec: ad Rom. XII. it — 21. ad Ephes. VI. 11—17. altera ad Corinthios , X. 3. 4. Jac. III. 13-18. IV. I. 2. Quum Jesus coram Pilato esset, et hic ex eo quaereret, an sese Judaeorum regem profiteretur, re- (O Ezechiel XXXIV. 28. Jes. XI. 6—9. Zach. XIV. q. in plsrisque vaticittiis illis de paccato et sperato illo tempore in Palaestina sermo est. Non opus est hlc ostendere , legem latatn Cenes. IX. 5. 6. huc nil facerc. Est enim liic sermo (quara- cunque sequaris lectioncra , a viris dostis propositam_) dc nece sanguinolenta. Nec latius sese extendit, quam quod in deca- logo praecipitur, non eccides. Cfr. Grotius, de Jure btlli oe pacis,L,'\h, I. Cap. z. Munti ngbe, G««A. der mtnithk.^ Tom. 4. sun. iiu 90 C M M E N T A T I O respondit : 'H (3x(nXslx vi ifivi ovk e jj /3«} ^aviKsix vj ifMi ovx £(7Tiv ivTSvdsv (i). In aperto est, Pilatum Jesum tanquam seditio- sum considerasse, quippe qui , si terrestrem se Judaeorum regem professus esset , eos ad defectio- nem incitasset. Jam vero Jesus ait: Pilato nil a se metuendum esse , quippe qui rex quidem es- set , non vero , ut ille putabat , regnum Palaesti- me ambiens, quum ne copiis quidem mifitaribus se stipatura videret ; nec se tale quidquam in ani- mo habere, Id tantum indicat, regnum Messia* num spirituale, de quo veteres Hebraeorum vates vaticinati essent , jam a se conditum esse , qui , qua ratione Numen supremum colendum esset , do- cuisset , quique omnibus , qui sua castra seque»- rentur , praeesset , eosque in certamine contra impietatem omniaque quae Deo displicerent , du- ceret; quod si id agere voluisset , ut Judaeovum rex constitueretur , se copias coUecturum fuisse ac vi et arrais suam regiam dignitatera vindicatu- rum (2). Undeigitur hunc locum arripere potue- rint, Cr) Joan, XVIII. 36. (2) Cfrr. De h. l. Grotius et Palmius, ad h. l. item ]. Heringa, in Commeni. Soc. Hag. ad attHum 1797. p. 51« 94. 105. N. C. Kist, over de Christelijke Kerk op aarde t ^. io> et 30. ibique Bezac Annotatio citata. T H E O L O G I C A. 91 rint, quo bellura illicituni esse probareiit-, vix inv^» telligo; uec aliis locis, ad quos provocarunt , id docetur. Ephes. VI. 11 — 17. In liac , quam ad Asiae Minoris Occidentalis ecdesias scripsisse vide- tur Paulus, Epistola sublimiore uti solet dicendi genere. In fine Epistolae, ut solet , demonstrat, qui amor in variis vitae 7r£pi(TTx! TTXKVj TTpog Citf^X KoCl (TXpiCX , aKKoC ^pOS- TCig apxxg , Trpog rxg i^ov<7lag , '^■pog TOvg xocrpt^oxpx- Topag Tov (TXOTOvg tov aluvog tovtou , Trpog tx ttvsu- (jt,XTiKa. Tijg TFOVijplxg iv ^rdig iTTOvpxuloig» Atx touto »vxKx(3sT£ tHv TrxvcTTKixv TOv 6s0Vf 'ivxtvyviQ^Te-oai' TiaTvivxi iy t^ vil^sp'?- "^^ iroviip^ , - nxi xttxvtx kX' T£pyX(rXfl£VOl (TTyiVXl. STi?T£ OVV 7r£pi^U(TXfjt,£V0L T^.l oj^vv ufAoiiv £V (zK^jSsi^ kx) iv^Svcrxf/.svot tov Mpxxa^ TJJ? ttKXtOITUV/ig' m) V7:0^'/l(TXfj(,SV0l Tovg TTO^^xg Ij- lTOift,X(Tiif, Tou suxyysKiou T>jg s'ip;^v>ig' iir) ttx^tiv xvd-*' KxfidvTSg TCV 6vp£0V T>jg 7Ti7T£Ca4 , iv 0} ^UVY,(TX(t6£ TCXVTX TX ^ShVi TOU ■KOVVlpOU TX -TrSTTUpMf/JvXr (t(3£(TXI- ,- XX) Ti}V X£ptiC£ 43* '^" xov(TXT€ oTi ippUf]' ^AyxTTVjcsti; tov TrM^riov in oderis fratrcm iuum in corde tuo. Valde re- prehendes proximum tuum , et non perferes in e$ peccatum. Non ulcisceris, nec iram fovebis con- tra filios populi tui , sed amabis proximum tuum , ut te ipse") ; Judaei , pro superbia sua , putabant sibi licere, et peregrinum, et hostem, odio per- Sequi internecino (i). Ipsi doctoies hoc odium aliiisse et instillasse videntur. Hinc Jesus dixit: ^HKOvffXTs OTi ippiSii' 'AyxTn^trsig rov '7rKyj— £x Judaeorum fexemplo, quibuscum , Ronianos in- juste agentes deferentibus , durius actum videbant,' quid melius foret, edoceri poterant. — flac de- mum ratione , quaevis patienter ferentes omnibus- que bene cupientes, Gentiles , Ciiristianos seditioso- rura Instar habentes et nullum non pravum de iis rumorem spargentes , refutare poterant ; hoc modo , quantopere de religionis suae veritate et praestan» tia persuasum sibi haberent , palam facturi erant , aliosque incitaturi , ut eidein religioni nomen da* rent ; hoc denique modo Euangelium , ex siimmi Magistri voluntate, non vi, sed exemplo sectato- rum , qui quaevis mala Christi causa pati scirent , optime comraendari et propagari poterat CO- Christianos his Jesu mandatis obsecutos esse , aliosque , ut Euangelium amplecterentur, excitas- se, rerum Christianarum historia satis superque luculentis docuit testimoniis. Quodsi igitur demas , quae maxime Christianos , seculo primo viventes , spectant , his verbis omnis aevi Christianis Jesus commendavit non ignaviam turpem, sed summam lenitatem et mansuetudi- nem CsP^^^O» humanitatis etcuivis, suo quoque (0 Cfrr. Imerpp. supra laudati , maxime ThoIuckius,l.c. pag. S06— 344' et Heringa, p. 71—78. loS C M M E N T A T I O damno , auxilium praestandi studiura alendum (4«.)» iram et vindictae cupiditatem compescendam; cui- vis , quem hostili erga nos animo afFectum esse novimus , bene cupiendum ejusque saluti consu- lendum ; denique fac (quod tamen sumi nequit) Jesum Christianos jura sua defendere et vira vi repellere vetuisse , non taraen inde sequitur, bel- lum gerere haud hcitum esse ; Jesus enira hic de privata tantum injuria loquitur, quum principum et civium taU in casu aha sit ratio , quam homi- num privatorum , nec , quod singuUs praecipitur , idem popuHs injungi posse , quivis perspiciat. Duo restant loca , nobis consideranda. Quum Jesus in horto Gethsemanitico a satelliti- bus caperetur, Petrus (i) pro fervidiore animi in- dole , gladio , quo magistrum defcnderet , stricto , Malclio aurem abstulit: (Matth. XXVI. 47- sqq.) Petro Servator dixit: arocrrpsxpov (tou tv.v [^cHxtxipxv tU 70V TOTTOV UUT^g. nxVTSg •ykp 01 XX^OOVTSq (jt,X%Xl- pxv iv (Jt,xz»ip^ XTToXouvTxi (2) , quibus ex verbis Jesum Petruni, gladio ne uteretur, vetuisse patet. Etenim , proverbiaH quadara addit locutione (3), qui (i) ExjoaDnis(quj,qiiidnam quisque aut dixerit aut fecerit ct quo quidque modo gestum sit, diligentissime persequi solet) Euangelio Cap. XVUI. lo, Petrum fuisse , liquet. Fritsche, ad Matth. locura in textu cit. (i) Lectio kra^xyovvTa,i glosseraa esse videtur. (a) Cfr. Elsnerus, Kuinoelius Fritjchius, tik.l. T H E O L O G I C A. 109 qui gladio se defendere voliint , gladio qnoque facile peribunt. Rationes , ob quas Jesus Petruni gladium vagin^ condere jussit, haud adeo longe sunt quaerendae. Causa nimirura , quA Petrus du- cebatur, ut gladium stringeret, non adeo in defen- dendi ^nam ipse servator defendi se noluit) , quam potius in ulciscendi studio fuisse videtur (i). Praeterea , qui captum Jesum venerant , publicd auc- toritate muniti erant, ut Jesus sapientissimis de causis Petrum castigaret , summo magistratui , cui quemvis obsequi decet, sese opponentem; deni- que Petrum parum profecturum , si vi et armis se defenderet, et praeter necessitatem sanguinem fu- surum , probe noverat. Nonne liic ex conjectu- ra addi possit , Jesum, quum , in horto Gethse- manitico precatus, arctd cum Patre communio- ne usus esset , magis magisque persuasum sibi habuisse, Patris sui voluntatem esse, ut sese ho- minum causa devoveret, ita ut Petrum , velut sanctae Patris voluntati resistentem non posset non considerare. Quibus de causis Servator sa- pientissime Petrum gladio uti vetuit , ne se ipse et reliquos condiscipulos in vitae discrimen addu- ceret (iz). Uii hinc apparet et hoc loco parum vel nihil praesidii contra belli licentiam peti posse, ita (1) Cfr. Groclus, d» Jure btlll nepteis , Lib. I. Cap. Ilf, 55. 3 et 7. ■ (a) K u i n o e 1 i n s , tiJ k, l. i io C O M M E N T A T I O ita ab altera parte melius facturos fuisse putave- rim adversarios, si hunc ipsum locum , ad suam sententiam tuendam , non attulissent ; nam ex ipso hoc loco patet Jesum suis concessisse gladiura se« cum ducere, quo se defenderent. Cf. Luc. XXII. 35. 36. 38. (i). Parum scite denique objecerunt locum i Joan. III. 16. iv TOUTco eyviy.oc[/,ev rviv ciyocTiiv , oti eKei- vog i/Trep ufiuv rijv ^y^vjv auTOu eSyins' kx) yiiAelt; o^el^oizev VTrep tuv a.^e?^(puv Tag 4^uxoi? TiSevxi ; est enim Ethices Christianae doctrina , Christianum vitae maxime conservandae studio teneri oportere; tumvero, ubi communis inde pendet reipublicae sa- lus , vitam ipsi esse deponendam (a). At vero an tum huic praecepto obsequetur, si quaevis injustaet iniqua (nam ponimus ubique Christianum bellan- tem jura sua contra iniquum et injustum viola- torem vindicare) ignaviil sua adjuvet , morteque sua stabiliat? An, ne aUis injuste agentibus inte- ritum paremus , nostram et patriae incolumitatem non defendamus ! Anne potius vitam , quae saluti publicae impendi debet , eamque non teraere perden- dam , percussoris hostisve irae et libidini trademus , quam ut Patriae nostra ipsorum salute pluris ducen- dac , Ci) Ulterius hoc explicuit suramus Moshcmius, Zedelt$r 4tr Hciligi Sehrift, Tom. Vll. p. 213—218. (2) Matth. X. 28— sa. Marc. VIII. 34—38. Cfr. R«ln- hird, Clir, Ztflek., Tovn. III. p. 178. sqq. T H E L G I C A. iii dae, jura et salutem vindiceinus et contra hostes tueamur (i) ? S. 8- Argumenta e Sacro Codice petita , quae , praeter supra allata , comprobam Chris- tiano homini hellum licitum esse. r/ 79 :a!r. Quae adversarii obgerere solent, nullius prorsus esse momenti , rite modo interpreteris , paucis , nisi fallor, probatum est. Uti haec nil valent, ita contra in S. Codice multa insunt , quae bellum Ucitum esse doceant. Ne enini dicam , Abra- hamum , Mosem , Davidem , alios viros probitate insignes , qui Deo familiariter uterentur , bella gessis- se, eaque jussu haud raro divino , Exod. XVII. i5. Deuter. XXV. 19. ; prophetas quoque ad bellum incitasse ; merito exspectaveris Jesum , si bellum vetitum voluisset , disertis verbis novum et inau- ditum hac de re mandatum daturum fuisse ; idque eo magis , quod nemo Judaeus aliter existimare posset, quam leges Mosaicas ad judicia et rempublicam per- (i) Cfr. Draeseke, LeerreiencH tver den Krijg , p 66. sqq. Joannem hic ex Doraini mente locutuni esse, efiicitur ex Joan. XV. 12 13. Cfr. Stronck, tle Doctrina et dictitne Jtanmit ■^petttli ,ad Jesu magistri deetrinam Ji^tiiinemfae exactt com- ftsita, p. 66. iia C O M M E N T A T 1 O pertineiites, vim suam in hbmines exercere debere, quamdiu Judaeorum staret Resp (i) ; quid aliud cogitare poterant, qui e Gentibus ad Christi cas- tra transibant , ne verbo quidem de tali manda- to audito ! Non tantum bellum gerentes in S. Codice non vituperantur , sed summis laudibus celebrantur; ut Gideon, Baracus , Simson, Jephta, Davides , Samuel, quod bella gesserunt ex fide. (Hebr. XI. 33. 34.) Jesus nec Apostoli milites unquara niili- tiae renunciare jusserunt ; (Matth. VIII. 5, Act. XI.) Imo potius e ratione, qud cum militibus ver- santur , bellum magis licitum dixeris , quam illici- tum : quum plures enim ad Joannem baptistam ve- nissent milites (Luc. III. 14.) , ex eo quaesitum , quid sibi , ut Dei iram evitarent , agendum es- set, non jussit eos miUtiae valedicere, sed, a pe- cuniarum extorsionibus et fallaciis sese abstinen- tes , stipendiis esse contentos ; quem ad locum monitum sit, Jesum Joannis auctoritatem confir- masse, quin hujus morum doctrinam severiorem esse, quam ipsius Jesu Christi. (2) — Cornelius centurio e^dem a Deo exauditur benignitate; Je- su Christi doctrinae noraen profitetur, baptiza- tur, Spiritus Sancti donis instruitur, militiam au- tem ^i) Grotius, di Jure belli ac paeis , Lib. I. Cap. 2. fs) Crf. 1. c. Mosheim, Chr. Zedenlecr, Tom. VIII. png. c6i. T H E O L O G I C A. 113 tem abdicasse idve a Petro admonitus fuisse non legitur (1). — Quum Paulus sibi a Judaeis insi- dias parari intellexisset , Tribuno eas indicari cura- vit ; Tribunoque eum stipante militibus , quo- rum praesidio ab omni vi tutus esset, nihil con- tradixit ; neque Apostolus , quamvis occasionem alios instituendi avide arripiens, Tribunura mili- tesve edocuit Deo displicere , si vim vi repellerent. (Act. XXIII.). — Denique, ut et theseos veri- tas ex contrarii absurditate probetur , Jesus Chris- tus ne suam quidem religionis doctrinam ad pacem perpetuam homines adducturam , sed dissensionum bellorumque causam futuram esse praenovit, ei- que de re discipulos monuit. (Matth. X. 34. 35* Coll. Lnc. XII. 49. 51. (2),; Praevidit itaque omni dubio procul moralem hominura conditionem non ita commutatum iri , ut pravos animi afFectus et cu- piditates plane deprimerent , nunquam contra jus age- CO Bene hic raonuit summus Orotius, Lucam, ubi perso- narum qualitas specialem quandam vitae rautationem deside- rabat, id silentio praeterire non solerc. M o s h e i ra , 1. c. pag. 2(5(5. (2) Notum 6st, qut plures pervefse plane ex h. I. petierint argumenta , ad probandum in Jesu Christi doctrina multarum 11- tium et bellorum causas quaerendas esse. Cfr. Hamelsveld, Bijbel verdetligd , II. D. p. 380. Muntinghe, Twee ver- hanileli/tgen over den inyloed van den Chr, Godsdienst op het yolktgeluki in ann. p. 113. Rcinhard, JPlan va» den Stieh' ter det Chriitandomt, p. 120. sqq. JUN. H 114 COMMENTATIO agerent; sed saepissime fore ut rixae, lites et injii* riae locum obtinerent , bellumque adeo excitaretur. Jam vero finge tibi , Jesum noluisse vim vi repelli, patriaequejura vi et armis vindicari , quid, quaeso ! brevi foret de patria ! Nonne Iiostes patriam infes- tarent, omnia delerent, sic cum incolis agerent, quemadmodum sub Veteris Foederis Oeconomia Hebraeorum Vates Chaldaeorum , Assyriorum , alio- rumque incursiones vividis coloribus depingere solent ? Quis , quaeso ! sana mente praeditus , hanc Jesu voluntatem esse dixerit ? Tali religionis doc- trind viam aperuisset latam licentiae, crudelitati, injustitiae; verbo : malorum diluvio. Talis Ethi- ces doctrina non saluberrimum , quod hominibus dari potest , donum , sed pestis , populorum saluti interitura parans , dicenda esset ! §• 9. Appcndicis loco , quaedam de bellorum commo' dis adsperguntur, Quamquam non ii sumus , qui bellum geren- dum esse putemus, quoniam multa secum ducat commoda, tamen hic haud abs re nobis visum est , paucis de belli commodis agere (1), ut sic iis. it- O) Nupcr scriptor anonymus libri, qui.inscribitur, /)«, A« dt^e algemccne geest des oproers , in eos , qui bellum ob titili* ta. T H E L G I C A. 115 iis,quae supra attulimus, c bello oriundis , malis ^ ea opponamus , quae ab altera parte bellum , nisi commendent, certe multis nominibus utile evin- cant; praeterea, ut quodammodo cum eo recon- cilientur illi , qui a bello sint alieniores , illudr que , ob innuraera inde orta mala , geri nolint , si- bique persuadeant ipsum illud malum a Numine supremo in optimum finem converti , hominumque generi quam maxime esse utile. — Est enim ea per* versa hominum judicandi ratio , iit , ubi ma- lum aliquod advertant , quaecunque possint , inde oriunda, incommoda enumerent et vivide depin- gant , bonorum contra nullam fere habeant ratio» nem. Quod uti locum habet , ubi homines mi- seriis premuntur , ita quoque , ubi de bello ser* mo injicitur. Minus recte ita omnino ab homini* bus judicari solet , quum homo . diligenter ad re* , rum naturae moderationem attendens, qu^vis horft tot tantaque , hominum pravitate excitata , a Deo sa- pientissimo in optimum finem dirigi animadvertere possit , ut contra gratiasEi acturus sit quam maximas , r:.: qui^. tatem cupiunc, acritfer invehens, interalia haec dixit, pag. 17. in ann. „ Egoismus alleen kan het inzien , (dat de oorlog nuttig is') en Egoismus en kortzigtiglieii zijn in de moreele itereli eentluidend. Puto virum acuium et doctnm hoc tantum intellectnra velle de iis, qui bellura, propterea qiiod utile sit , et magna sibi inde commoda sperent, non vero ob alias.^ easque graviores causas , geri cupiant. H 2 ii6 C O M M E N T A T I qui , qiiae homines male ccgitaverant , in bona converterit. — Quodsi Providentiam Divinam ag- noscimus , omniaque ad finem aliquem tendere con- spicimus , nonne etiam de bello auguramur , Deum , qui nil praeter voluntatem permictit , pro surama sua sapientia facturum , ut et hoc quoque malum consilio respondeat suo (i)? Facinsuper nos ubL- que finem illum non animadvertere , nonne quem- vis decet , si alia omnia hominum saluti inservire videt, persuasum sibi habere, bello quoque Dei eonsilia obtineri ? Quodsi jam gentium historiam (quam bellorum his- toriam fere dixeris) consideremus , bellum esse cora- perimus , quo homines per orbem terrarum disper- si et quo civitates fundatae sint; quod totius ge- neris humani conditionem comrautaverit , gentes debilitatas fortiores reddiderit , lapsas erexerit , ig- notas claras fecerit , pauperioribus novos salutis fontes aperuerit ; bellum , quo, tonitru instara aerem purgantis , populi e somno velut morali sint excitati , ut virium suarum conscii, quid vale- rent , perspicerent ; quod humanitatem per orbem terrarum disperserit , populos excoluerit ; ante- quam iniretur , homines varias virtutis species exer- cere, et dum gereretur, raoralia studia et sensum religiosum excitare et confirmare jusserit ; belluni esse , quod Patriae amorem ,fortitudinem , animi con- stan- (i) Legantur htc £riefe iiber den Krieg, Berol. J778. Br. i. T H E O L O G I C A. 117 siantiam, veriim sensum heroicum , jiistitwm, gc neroSitatem, temperantiam , alias virtutis specie.; exercere doceat (i) ; bellum denique, quo hom^ nes clara magnaque patrandi facinora , animi et cor- poris vires explicandi , copiam sibi factam videant. Memorare hic suffecerit , quantum ad genus hu- manum excolendum usura praestiterint bella , quae Salmanassar et Nebucadnesar cura Israelis posteris gesserunt eorumque sequelae; expeditio, quara Alexander M. suscepit ; bella , quae Roraani ges- serunt; incursiones populorura barbarorura , ex Asia superiore descendentium ; expeditiones militum cru- ce signatorum; expugnatio Constantinopoleos a Turcis , alia. Consideres patriam nostram ; bello maxime , varia virtutis genera exercere edoctus , po- pulus Hollandus ad tantara nominis celebritatem pervenit , et concordia , labore , sensu religioso de. cies fortiores hostes superare didicit. Quaeras ex horainibus bene moratis, quantam ex bello quoque utilitatera perceperint , quique eo sese formare ednc- (1) Belluni homini raoraJi aiisaiij Jjraebet varias virtutes exercendi, quae alias rarius exerceri sol^nt. Rectc vero ait Niemeyerus, Karakterkunch dcs £ijl/elt, Tom. IV. p. coo. „ Elke goede daad ilijft , zoo lang zij geene gelegenheid ont- vangt, ««» zich te openbaren , eene enkele bekwoamlteid ; ctt het is nooit voldoende tot volmaking van dsii geest , eeuv/ig sluimerende bekwaamheden , til waren zij ook ijog zr.o grnot , te bezitten; dan alleets, tvatweer zij eent bcfieftr.d zijn , cit zij t»t eene merkelijke kracht worden,", 118 C O M M E N T A T I edocti sint: et, ut exemplum , nemininonin ocu- los incurrens , afFeram , quis nescit qui homines , ubi in eo est , ut bellum exarsurum sit , vel etiam dura geritur, ad templa confluant sensusque re- ligiosus excitetur ? Sit ita , bellum in multorum moralem conditionem vim exercere perniciosam , bello civitates frangi , debilitari , hominibusque maxime obesse, quominus ad meliorem vitam educen- tur ; nemo non , rem rite reputans , causas remotio- res attendens , historiamque populornm consulens , nobiscum fatebitur, bellum quoque, DivinA mode- rante Providentia (i) , esse , quo hominum genus excolatur et ad perfectionem moralem ducatur (2). CON. Ci) Recte ait Tzschirner, ueber den Krieg , p. 273. sqq. Und venn cr diesen Glauben (der Forsehung') festhalt , so ist ihm der Krieg nicht Verhangniss , das yun einem die Ge- stalt der ffillt planiot verandsrnden Schicksals kommt , son- dern eine Schicking Gottes, der es so geordnet hat , dass das Menschengeslecht in den ffechsel des Krieges und des Friedens seine irdische Btstimmung erreiche ; so erkcnnt es in dem ver^ derbenden Kriegt , wie in derjt seegnenden Frieden , einen f^oll' zieher des Csttltchon frillens und ■tfeits mitten unter den die Volker bewegenden StStmen, auch wenn sie sein Gluck erschu- tern und ihm selbst den Untergang drohen , Fessung der Seele ^ Vertrauen und Hoffnung zu lewahren. Ci) Vcrbo haec monuisse sufficiat. Singula pluribus persecuti sunt eaque exemplis confirmarunt II. G. Tzschirner, ueber den Krieg, pag. aoi — 242. 4(0, sqq. J. W. Linde, Ire- n a C u s , (jder dat Kriegsiibel , zur Boruhigung au seincn Freund, R^giom. ;797. Jerusalem, Over de voortiaamste waarheden van T H E O L O G I C A. 119 ■ CONCLUSIO. Quae ex disputatis sequuntur , lilc paucis contia- hamus. — Quum gravissimum civitatum consiliura obtineri nequeat, nisi ejus jura vindicentur: quura ad primaria regis officia referendum sit , ut curet patriara liberara esse et incolumem , civiumque ju- ra servari , et cuivis civiura impositura sit , re- gem, ut hoc obtineat, adjuvare: quum Codicis Sacri doctrina haec inculcet et nihil contineat, ex quo bellura illicitura esse sequatur: historia deni- que probet,ipsum bcllura esse, quo , divina mode- rante cura, gravissima Dei consilia obtineantur; haud temere concludimus , Ethlces Christlanac doctrinam , quac vim vi repellcre docet , non tan- tum principi , verMin et cuivis homini Christiano , uhi aliter civiumjura vindicari , vel amissa recu- perari , nequcant , bellum gerere licitum pronun- tiare , quin tdU in casu , arma arcingere , ad gravis' sima civium Christianorum pertinere ofjicia ; nec adeo culpandas esse civitates, quae ordinera mili. ta- van den Godsdiunst , Tora. I. p. 52; quae tota quinta disputatio dignissima est, quae hlc legatur. Briefo uber dcn Krieg^ Kerol. 1778} quae oranes octo epistolae huc faciunt. Enibser, die Abgottery unsers philosophischen Jahrhnnderts. Draeseke, Lterrcdenen over den Krijg , p. 61. qq. Ewald, Ourtog en Vredo uit het standputit van dcn Christcn htschouwd, pag. 18'— 22. lao C O M M E N T A T I tarem instituant et alant (i) , nec qul niilitiae nomen profiteantiir ; niulto magis laudandos et ho- ^nore prosequendos , quippe quibus, molestae et durae vitae rationi nomine dato , multa pati in- cambit et perferre , multis vitae suavitatibus care- re, vitara qudvis lior:\ in discrimen adducere, id- que ob gravissimam eam causam , ut patriae jura vindicentur et carissima quaeque conserventur. — Hinc omni aevo (2), maxime vero , ex quo Reli- gio Christiana publicd auctoritate munita fuit, optimi quique Christiani , sapientissimi Christiano- Tum scriptores (3) , et Synodi , beUum gerere lici- tum pronuntiare haud dubitarunt. NuUus fere hodie ex Mennonitarum famiUa reperitur , qui bel- lum ilUcitura pronuntiet , et Iiaud pauci quoque e severiore Qualcerorum secta , si palam nonnuUi beUum licitura pronunciare ausi non fuerint , tacite ta- (1) Historia Romanorura et maxime Feudalium, qui,instante periculo , omnes fere ad arma vocare solebant et post bella linita doraura remittere, docuit, quotet quantae inde in civita- tibus turbae existere soleant. (2) Cfrr. supra in Introd. dicta, quid de primis Chris- tianis statuendum sit. Ex ipso Tertulliani libro de Corona militis patet, multos militiae nomen dedisse. Patet quoque ex iis , quae habet E u s e b i u s , Ilist, Eccles, L. V. cap. s. (3) Arabrosius, de Officiis , Lib. I. cap. 7. Athana* sius, Epistola ad Ammunem ^Tom, L P. 11. Ofp. pag. 766, edit. Patr. Augustinus, Contra Faustum, p, 74 — 76. et de Ci\itate Dei , L. IV. cap. 15. L. XIX. c. 7. THEOLOGICA. 121 tamen, suil agendi ratione, belli gerundi justas esse posse causas approbarunt (i} ; ec nostrd me- morid, qui a nobis discrepant, ut alias ob sen- tentias , ita ob Iianc quoque , fanaticorum numero adscribendos esse (sunt autera pauci) , est omnium hominum, rite judicarescientium et Ethices Chris- tianae indolem probe perspicientium , unanima et consentiens vox. (O Miilti Quakeri , bcllo Anglos inter et Americanos exorto arma sumere non dubitarunt. Hi,ofBcia militaria non recusan- tes , a reliquis hujus farailiae dicuntur, Quakeri bellantes (Jigh- litig Quakers^ et Quakeri Jiberi , (free Quakers'). Cfr. Bris. SOt de Warwille, Reise durch die vereinigte Staten von Nord-^merika, pag. 412. sq. Alii, quum pecuniam, qua pul. vis pyrius compararetur , tribuere deberent , hujus loco triti- cum, grana aliaquc contulerunt. Cff. Condorcet, Elegtt des Acad oranis suorum potestas conceditur , constabunt civi- bus , morum humanitateconspicuos, pacis studiosos ? An (1) Vid. Tittraann. 1. 1. pag. 68. sqq. et 83. sqq. P o r- teus, p. 6—36.44. sqq. Reinhard, Planvan den Sfichter 6e$ Christendams , p. 119. (4) Leg. van Kampen in Comment, cit. pag. 67» sqq. Educatio liberoruni , agendi raiio cum Helotis , ipuerorum et puellarum institutio satis nota. (3) Quod etiara de reliquis legibus dici potest. Cfr. S. Gra- tama, iaOrat, De sera , mc multumfrovecta, Quirittim humit' nitate , tom tn aliis , tum maxime in legum monumentit per- spicua, (4) Cfr. Hfeineccius, Antiquitat, Roman, Jnrispruden- tia» illustr. Unusquisque ,me etiam non monente, hic merai- nerit Fabium Eburnium, Tcaurum et Fulviura. T H E L O G I C A. ,^, An aliud quid educatio intendebat? Si pneri re cens nati , ita formati videbantur , ut aliquando va- hdi milues evaderent, educabantur ; sin minus , in apothetenconjiciebantur, vel exponebantur; femf. nis educatio nulla erat , et quae maribus dabatur id maxime agebat, ut viri fierent robusti, validi * ad certamen et proelium exercitati. Educatio dol mestica, quae, si bene adhibeatur, tantum valet ad hommes mitiores reddendos, ignota erat. Omne tempus in arte militari et politica consumebatur in quibus nisi occupati essent, turpissimis yi-' tns se dabant. Uti Lycurgi legislacio hoc no- mmemfamis est , ita Athenis et Romae idem vale. bat (O. Quid loquar de wstliu.is ? De caede libero- rum , de conditione servorum , de ludis , gui/^us utcum SenecaIoquar,W, .....,,,, ,J per lusum et jocum occidUur ; de pugnis gladiato- rns CO de secutoribus et retiariis , de Myrmillo. nibus , de Naumachiis in lacu Ficino , aliis ' i Notum est,plerarumque civitatum , Romanorum max.me, eam fuisse indolem et naturam , ut stare non 0) Cfr N. G. van Kampen, ,. ,. png, ,,,. ^.^^ nieyer Kara.urkun,. ... ^,y,,;,, Tom. I, pag. ' „ " dignissimus est, qui hic legatur. (0 Tales pugnae animos reddebant quam ma.xime feroce, Vuequae scnpsic S tCberg, ^.•.. .W z,./...w , zT. «W.„ perio in justitk et amore fundato , cum gentis, cui singuli praerant, tum omnium reliquarum sa- lutem spectarent ; qui exemplo suo suam aliasque gentes edocerent, singulorum populorum jura vin- dicanda, foederaque, aequis et justis conditioni'- bus inita , servanda esse. — Unicuique historiaepe- rito multi tales in niemoriam revocabuntur , qui (ex sua singuli, qua viverent, aetate judicandi) liono- rificum inter principes locum obtinent , quibusque Christiani nomen denegari prorsus nequit. Noti sunt Leones Isaurici, Caroli Magni, Othones Magni, Alfredi , Constantini Palaeologi, Henrici quinti, Ludovici Pii, Caroli duodecimi, Frederici sapientes , Leopoldii , Frederici secundi , Gustavi Wasae , Gustavi Adolphi , Christiani quinti , Eduar- di Confessores , Pedrones de Braganza , Sobieskii , Stanislai , Josephi secundi , Ludovici decimi sexti , Guilielmi, inprimis primi, rertii et quarti , et , ne de aliis, qui hodie vaiiis regnis decori sunt atque L 2 ho- i64 C M M E N T A T I honori , dicam , dilectissimus noster princeps, In qiiorum plerisque multa quidem desiderantur , et de quorum haud paucis historia nonnulla, ho- niine Chrisiiano indigna, quoque retulit; at vero, si cum optimis , quos antiquum aevum protulit , confcras, quale quantumque hos.inter et illos in- tercedit discrimen ! Uti haec valent de principibus , iis , penes quos, raagnam partem certe, est bellum jubere vel prohibet-e ; ita ad moralitatem quod attinet , discrimcn ilUid cernitur in ducibus et miUtibus reliquis , qui suas quisque in bello partes agunt. Jactet Antiquitas suos duces et heroes ; jactet Graecia suos Leonidas, Miltiades, Themistocles , Aristides , Pausanias , Cimones , Alcibiades , Epa» minondas , Agesilaos , Phociones , Archidamos ; Roma suos Camillos , Fabricios , Cmcinnatos , Regulos , Catulos , Scipiones , Atticos , Caesares , Pompejos, aUos ! Patriae amorem et fortitudinera haud facile quis his denegaverit ; at vero , simul omnes occurrunt immoderatil. ambitione ducti , cru- deles , avari , nullam fere humanae naturae digni- tatis rationem habentes ; ac metuo , ne , si in principia , quibus ducereniur, inquiras, ipsaque eorum facta ad justitiae et aequitatis leges exigas, talis disquisitio parum iis honorifica evadat, — Orbis Christianus opponcre scit viros non qui- dera perfectos , at tamcn longe iis nobiliores at- que praestantiores, Memineris hic tot Belisarios et T FI E L G I C A. 1^5 et Narses , La Noiiios , Bayardos , Gastones Ne- morenses, Colignyos , Condeos , Turennios, Fa- bros , Catinatos , Piiilippos Sydneyos , Bliikios , Moukios, Wassingthones , Spinolas , Andreas D'0- ria , Kutusowes , Zietlienos , Schwerinos , Trom- pios , Ruteros , Frisones , Coehoornios , Beillngios , Wassenaerios , Fredericos Henricos , alios , qui mul- tis nominibus egregii et Christiani duces Gailis , Anglis , Hispanis , Genuensibus , Russis , Germanis , Batavis , aliis gentibus ornamehto fuerunt ; qui- que fere omnes supra dubitationis aleam posuere, Religionis Christianae doctrinam esse, quae ho- minem ex melioribus agere doceat principiis , eum- que mitem reddat et clementem , etiam tum, ubi periculum est , ne animi afFectus praedominentur et homo , ferae instar , iu hominem saeviat. — Quodsi milites consideres , est horum niilitum gregariorum vulgaris sors , ut , nisi splendidiora facta ediderint , vate careant sacro , et vera eorum . virtus , ab omni saepe ostentatione aliena , obli- vioni tradatur. Ne dicam, Historicos, qui bella conscribimt , multos saepe esse in factis heroicis referendis, parcos vero in morata, cuni ducum, tum militum maxime gregariorum , conditione ex- ponenda , hinc rarius de militibus , quod ad eoruio mores attinet, mentio iujicitur. Sed quales Chris- tiani , in Romanorum castris stipendia merentes , quales Henrici quarti copiae, quales milites siib Frederico prope Leuthen belligerantes , tales haud pau- itG C O M M E N T A T I O pauci in quovis exercitu invenientur (i). Quae- ras, quaeso, ex sacrorum Oraculorum interpreti- bus, qui sermones sacros pro militum concione habuerunt; hos audias diccntes, quid milites aegro- tantes et vulneratos loquentes audivere ; exposi- tionem legas , a militibus ipsis conscriptani , eorum quae singulis diebus facta sunt. In his aliisque deprehendes sensum rehgiosum , dicta , senten- tias , quae quanta scriptoribus adsit fides , quanta animi pietas , luculenter probant ; neque haec tantum occurrunt in militibus melius institutis et educatis , verum etiam in iis , qui genere sunt igno- bili ct ex infima plebe conscripti. At dixerit fortasse quis , vehementer dubito , num quis inter milites ipsos versatus, ac dissolu- tae vivendi rationis , ebrietatis , lasciviae , petulan* tiae eorum testis , ita scripturus sit ! Audio. Ip- se (animi dolore recordor) saepius omnibus his vitiis deditos militcs quam plurimos vidi et cog- novi- At vero , si velim , iion dicam cara Roma- nis militibus post mortem Pertinacis, qui, opti- mis Imperatoribus Pertinace , Alexandro Severo , Aureliano, trucidatis,regnum plurimum licitantibus tradiderunt; si , inquam , comparationem velim insti- tuere (i) Cfrr. C hateaii briant, ScUoonheden des Christendoms , Tom. I. p rip. Ewald, Oorhg en Vreie tiit het Stanipunt van iett Christen , pag. 41. sqq. itcni 6a. sqq. Tzschirner, Viter ici: Kriig, pag. 'i.dx- in ann. T H E O L G I C A. 167 tuere cum Graecorum milicibus in bellis Persicis et Romanis usque ad seculum post Urbem condi- tam V, moribus eorum nondum adeo depravatis , utri 5 quod ad morum honestatem et leniiatem at- tinet, praeponendi sint , non est , quod diibitem. IUi enim nunquam non deprehenduntur crudelcs , inhumani , sua singuli crudelitate exsultantes et jactantes ; hi (universe loquimur) humaniores mul- to, minus crudeles et haud raro misericordes. Sit ita, quod minime negatum volumus, milites Christianam Religionem profitentes , multis vitiis esse deditos , hoc nil facit ad rem ; quaestio hic est, quid universe sentiant, quas de bello ge- rundo foveant sententias, et quales in bello ge- rundo sese praestent. Haec si inquiras, eos bel- kim , qua beUum , plerumque iraprobantes et de- testantes audies , nec non nimiam crudelitatem et ferociam condemnantes de eilque querentes. § II. Ex eo, quod Religionis Christianac doctrina hominum sententias emendaverit^ populi con- juncti sunt , guae populorum conjun- ctio non potuit non in bellum bene- ficam vim habere. Eadera Religionis Christianae doctrina , quam niodo homines humaniores reddidisse viuimus, eife- i63 COMMENTATIO efFecit, ut diversissimi populi inter se conjunge- rentur; omnes quippe edocti, unum omnium esse Patrem , unam omnium stirpem, omnes peccato- res , unum Servatorem , unum finem (i). Mirabile dictu , quantum populorum conjunc- tio , ut universe in res publicas et privatas , ita singulatim ad bella arcenda habeat efficacitatis. Est enim liaec , qud diversissimi populi fraterno se amplectuntur amore, quil diversissimarum regio- num fructus fiunt communes, nec uUa alicujus po- piili bona finibus et limitibus continentur; quA literarum studia non armorura strepitu inipediun- tur, sed excitantur et aluntur. Est populorum conjunctio , qudprincipes amiciciam et pacem alunt, rautudque aemulatione id agunt , ut sui populi quam maxime sint beati et felices ; qud omnes unam quasi constituunt familiam , et, si lites et dissidia exorta sint , omnium consentiens vox est , pacem esse servandam litesque sopiendas et com- ponendas. (12). Ne quis htc opponat, aliunde, quam CO Lege van Oordt in Diss, luurl. pag. 84. sqq. Tic- mann, 1. 1. pag. 156. (2) Cfr. Ty-ie Rothe, 1. I. Tom. I. pag. 21C— 206. im- primis, pag, 230 sqq. Digna, quae de hoc argumento legatur, De Wall Disputatio De popuhrum cnnjunctiom ad pacem ferpetuam , Gron. 181S. J. van Voorst, Oratio de Comniti- dis atque emnlumeutis , qucie e singulari principum Euro- p'ieorum , in Religione Cliristi'jna liis temporibus profitcnda ^ consensu sptrarc ct augurari liceat , in fine. Quae est inser» la Aiinalibiis Acaclemiae Lngd. Bat, 1816 — 1817. T H E O L Q I C A. 169 quam ex Religionis Christianae doctrina , popiilo- rum illam conjunctionem repetendam esse et jam ante Christum fuisse. Etenim gentes indole, mo- ribus , legibus et institutis adeo diversae , nec vi , nec armis , quod tentaruni Romani , nec aliis ra- tionibus junguntur , nisi humanitate, mutuique amoris et benevolentiae vinculo : quod id inter veteres populos efficere poterat , prorsus erat ig- notum. Etiamsi enim veteres sacris jungerentur , ut Hebraei Jeliovae cultu , Graeci templo commu- ni et Jovis Olympii veneratione , Jones commu- ni Dianae Ephesinae cultu , Romani feriis Latinis ; tamen Hebraei ad Palaestinam , Spartani ad Spar- tam , Athenienses ad Athenas , Romani ad Romam ceteraeque omnes ad suas singulae civitates omnia referre solebanc (i). Istiusraodi sacra unam qui- dem gentem conjungebant , sed suorum singuli an^ liquiorem et nobiliorem jactantes originem prae- tantioresque Deos, reliquas omnes non poterant non odio habere , ita ut ipsis illis sacris magis magisque a se invicem disjungerentur (a). — Haiid negamus religione apud Graecos , communi instante periculo , ■xaKsig junctas fuisse ; Alexan- drum (O Hinc ex universa gentium erga se invicem ratione sem- per beUa. Cfr. quae Placo Cliniam loquentem facit. De legi- bus, Tom. I. pag. 7. cdit. nipont. C2) Cfr. Athanasius, Contra gentes , pag. 25. 2(5. Van DortU, in Diss. laud. pag. 50. sqq. pa. sqq. ijo COMMENTATIO drum Romanos , societatis raaxime studia alentes , jungere voUiisse : verum et id liaud temere conten- dimus , hunc ec reliquos omnes , qui populos con« jiingere voUiere , poUticis unice consiUis ductos fuisse, ut populos denique vel sibi subjicerent (testecur Romanorum agendi ratio cum regnis, ex ingenti Alexandri Magni regno ortis , maxime Ae- gypto , testetur Judaea , aUaque) , vel , si jam su- bacii esscnt , ne seditionem moverent ; quo con- silio Titus , 'j'rajanus , Antonini , Alexander Se- verus, ceteroqiiin lioc nomine magnopere laudan» di , egisse censendi sunt. — De oranium populo- rnm conjanctione ef.que unius Dei cuUu efficien- da nuUus popuUis , ne Romani quidem , unquam cogitavit. Quod nemo mortaUum ante Cliristum excogita- verat, hicce Legatus Divinus cum hominibus com- municavit , qui religionem omnibus populis aptara tradidit ac societatem condidit , ottou ouk hi "EAAj/v Kxi ""lo-j^xioq' TTspiToy^ij jcx) a,zpo^v(TTlx' (3xp(3xpog , •:x) 'Lmh?' '^ovKoq , KXi SAsvdspog' otl.Xct, tcc ttxvtx kx) iv TTxtTi Xpia-To^. (Co\o&s. lll. II.) CO* Ad hanc po- pulorum conjunctionem promovendam Jesu Chris- ti tendiint praccepra, quippe quibus hominimi so- (•) In diversissimis licet regionibus Trisret et ccyuTrfjf Chris- liani jiincii unius sociecans participes sunt. Paulus raaxinit; gentium conjunctione delectabatur. Cfr. W. A. van Hengel in Comm. Societ. Tcyler Tom. XXVII. pag. 56. alibi. T H E L O G I C A. 171 societas firmioribus constituitur fundamentis, ejus- que fines magis magisque extenduntur , adeo ut indivulso contineatur nexu et in summa amplitu- dine, arctissima sit et qium raaxime stabilis (1); nnde ex quo Religionis Chiristianae doctrinam ho- mines cognovere , genus hunianum , quae horaini inerant , nec antea prorsus ignota , societatis stu» dia suscepit et ad veros fines direxit; ita iit ip- sa haec doctrina, justo tempore tradita, quam maxime fuerit opportuna ad humanae societatis studia alenda et proraovenda eaque ad tantuni eve- henda fastigium, quantum sine illa nunquam atti- gissent (^2). Conjunctio populorum ab eo niaxi- me tempore initium ducit, quo barbari populi Re- ligionem Christianam acceperunt. Dici vix potest , quantam vim et efficacitatem Reh*gionis Christianae doctrina habuerit ad hos populos , hostili sibi in- vicem animo oppositos, conjungendos et lenien- dos. Hierarchiae Roraanae hoc nomine meritae .lau- des haud denegandae. Romae, urbs illa sacerdo- tahs, erat centrum , circa quod cuncti movebantiir, et quo jungebantur. Hinc missionarii quoquovi^r- sum in Europara septentrionalem et occidentalem profecti, unam doctrinara , unura cultum , unur.n imperium Ecclesiasticum condebant. Haecce' fide;> CathoHca Gallos junxit cum Francis, Hispanos cum (i) Cfr. Moller, Bewijs voor den Goiidelijken oorsptong uit di Zedeleer , in Comm. Soc. Hag.. ad antium iSoi. §. 35. (3) Cfr, Ti tt mann, 1. 1. p. 60. 17« C O M M E N T A T I O cuni Suevis et West-Gothis , Germanos cum Al- leniannis , alios cum aliis. Fides illa Catholica , scnsim scnsimque per totam Europam, tam ubi Latina , quam ubi Germanica lingua vigebat , etiara ubi Arianismus invaluerat , latius propagata , quum ipsA hacce fide ubique Episcopatus , coenobia , synodi , hngua una reperirentur , omnes uni subes- sent imperio , unura omnes haberent cultum , unum commodum , quantum ad populos conjun- gendcs et uniendos » atque adeo bella , seditio- nes , saevitiam amovendam valuerit , nemo non intelligit (i). Populorum conjuntio universe cernitur post sa- cra reformata et maxime post pacem Westphali- cam. Ab eo in de tempore Europae populi nul- lam amplius paene iiabuere peculiaris civitatis rationera , atque ad verara hominum conjunctio- nem tetenderunt. R.eligionis Christianae doctrinfi meliores de naturae humanae dignitate , hominum- que conjunctione enatae sunt sententiae, qiiae in gentium commercium , in servorum maxime condi- tionem saluberrimam vira habuerunt; quo factura , u'c ad communem hajic hominum socieratem nulla ii.on gentium genera facilius admitterentur. Vivitur omnigenis in partibus haud secus , ac si Cives congenitos concludat moenibus unis Ltbspatria , atque omnes lare conciliemur avito (2). A (1) Cfr. Cl. Royaards, in ^lrchief vonr Ktrkelijke Ci- scliieiUiiis f iste Dtcl , ztic stiik, p. 100. sqq. (2) rrudentius Contra Symmachum , II. vs. 6?i). ^^^^ THEOLOGICA. ^75 Apace inde Westphalica hiimani generis salus evasit causa comtnimis ; nihil singulari genti privum ; literae , mercatura , aha, sunt bona coramunia; lae- tantur populi Christiani, ubi aliis bene est, do- lent , ■ ubi contrarium locnm obtinet ; quin imo haud raro fit , ut id , quo alii populi meli^res et feiiciores evadere possint , a peregrinis praestetur. In quavis civitate, in quovis hominum ordine plures reperiuntur Howardi , Davides Barclayi , Pestalozzii , Woltemadii , Leopoldii ; exultat de nostrae patriae salute America , et omnes Chris- tianac regiones (ut unum e mukis afFeram) de Graecorum libertate laetantur. Quum diversi po- puli amoris et benevolentiae vinculis jungantur , sin- gulorum jura diligentius observantur , finesque aequis constituuntur legibus. Quodsi metus sit, ne nonnuUi popuH , Deistarum potius quam Chris- tianorum nomine insigniendi, bellandi ardore fla- grantes , injuste agant , alii , ne tale quid accidat , omni studio cavent ; hoc vero ubi minus ex voto successerit, et illi tamen regiones invadant sibi- que subjicere velint , omnium una indignans vox satis testatur, qui Religionis Christianae doctri- na populos aequi et justi observantiores reddide- rit et singularum gentium jura tueri docuerit. Haec omnia quantum in bellum valeant , quisque videt. — Quum multis dicta comprobare possem , ad foedus tantum provocasse sufFecerit, quod ad bella arcenda sancivere Russiae , Austriae , Borus- siae. 174 C O M M E N T A T I O siae , Sueciae , Sardiniae , Saxoniae , Daniae , Ba- variae, ^Vurterabergae , Hassiae , Oldenburgae , Mecklenburgae principes, civitates Helveticae , aliae (i). Hoc foedus doceat Religionis Christia- nae esse doctrinam , quae plures populos et prin- cipes , eosque diversi coeli , aetatis , ingenii , mo- rum , legum atque institutorum , arcte jungat, eos- que amoris et benevolentiae vinculis sibi obstric- tos , ea sentire et constituere faciat , quibus in pace degant bellaque arceantur. Ipsi illi princi- pes Religionis Christianae doctrinam pracdicarunt , quae homines melius sentire faciat , eoque ipso civitates firmas reddat , belluni amoveat , pacem constituat , quo magis homines hanc coelestem doc- trinam amplectantur , eo rariora fore bella et pa- cem servatura iri (2). Quodsi forte quisjhic objiciat post reformata sacra quoque populos universos , Anglos , exerapli gra- (1) Crf. J. van Voorst, ia Orat. laud. p. 13 et 46. (2) Audiaraus ipsos ; ,, Par cette alliance , nout neas ciigageotis mutuellement a adopter daiis nos relaticins , soit «»- tre nnus , soit poiir nos sujcts y commc le seul moyen propre a laconsolider , le principe puise dans la parole et la doctritte de notre Sauveur Jesus Christ , qui a enseigtti aux hommts , qu^ilt devoient vivre cowiiic frercs, noit daiis des dispositions d'iiii- mitii et de vengeance , mais dans «n csfirit de poix et de chariti!'" C!r. Foederis argumentum, ut ab Alexandro de xxv. Dec. 1)15. i'i luceni prolacura est. ILxhibuit CI. vaa V o o r s t, ii Urar. laud. a:in, 6- p. 43- » T H £ L G I C A. 175 gratia , et Gallos , odio contra se invicem flagrare internecino , principes non nisi politicis ductos consiliis societatem inire ; alia : memento , si prius de hoc illove populo dici potest , non tamen id uni- verse valere; et quod ad posterius attinet, politica consilia haud semper damnanda, quin Christianis principiis niti possunt et semper debent. Utut sit,quae disputavimus ,dubio superiora esse, quis- que sibi persuadebit, qui hodiernorum populorum ad se invicem rationes cum veterum rationibiis conferat; comperturus quippe, hodiernos po» pulos universe jus gentium agnoscere, se invi- cem revereri et salutem speciare, ante cognitam Religionis Christianae doctrinam , peregrinum quem- vis infensissimi instar hostis habitum fuisse. S- 3- Religionis Christianac doctrind imperii formae ita niutatae sunt , ut tion possint non beneficam in bella vim habere, Rehgionis Christianae doctrina non tantum po- pulorum conjunctione , hominum de bello gerundo sententias emendavit, verum etiam in singulis ci- vitatibus talia constituit quibus non poterat non idem finis obtineri. Imperii formas dicimus, leges et instituta. De imperii formis hacce § videaraus. Oita:i» 176 C M M E N r A T I O Quantuni ad populorum ingenium informandum valeanc iraperii formae, quisque norit. Populo* rum Orientalium , Graecorum et Romanorum his- toria doceat , principes et cives in iis regionibus , ubi non talis imperii forma viget , qu^ qui rerum potentiam nacti sunt, singulorum, qud hominum et civium , jura agnoscunt , eorumque sahiti pros- piciunt, non posse non ea cogitare, sentire,alere, et efficere , quibus facillime bella excitentur et cru- delissime gerantur (i), Hinc bella oHm tot erant numero , ut astra facilius numeraveris , quam bella veterum interna; et si externa gererent, imperii maxime formis tribuendum putaverim , quod , omni excussa humanitate , iniquos , saevos et cru- deles sese praestiterint. Ahter res sese habuit , ex quo Christus (a) omnes coram Deo aequales esse docuit, judicium omnium fore extremum , Principes in honore haberi , iisqueobedienciara praestari oportere. Ex quo enim Rehgionis Christianae doctrina post deletam super- stitionem purior inter populos recepta esset , imperii formae ingentem subiere commutationem ; principes meliores potestatis , quft gaudebant, nacti notio- nes , sibi ipsi temperare edocti , non sui ipsorum tantura , sed populorum raaxime, quibus singuli praeerant, salutem spectarunt ; arctior exinde prin- ci- (l) Cfr. Ewald, St/iatsomwentelingen , p. 121. sqq. Ca) Cfr. Tygc Rothc, /. f. Toui. F. p. z\i. T H E O L G I C A. 177 cipes inter et populum , qualis ante Christum prorsus erat ignota, intercessit necessitudo, sin- gulorum quippe juribus aequis legibus constitutis et sancitis. Hinc in Europa Cliristiana Despo- tismi non nisi nomen superest. Ignoti prorsus Xerxes , Tiberii, Caligulae, Aurengzebi , Mah- mudi. Summum imperium non penes unum est, sed ipse populus , Religionis Christianae doctrina humanior factus et melioribus libertatis notioni- bus imbutus , imperii particeps est. Imperii for- ma ex Democratia , Aristocratia et Monarchia mix- ta, veteribus prorsus erat ignota, nisi forsan ali- quis Romanorum Rempubh'cam hie excipere veh't • sed sub ipsa hac imperii apud Romanos forma, Senatus ita praevalebat , ut populi potestas fere nulla esset. Hacce imperii forma , quae hodie ubivis fere in Europa magis minusve dominatur , ipsi populi per viros, moribus et civili scientia in- signes, regnant. Ipsi sibi leges ferunt, tributa et reliqua imponunt. Sic hominum , qu^ talium , et civium vindicatur dignitas. Dici vix potest, quantum singula haec ut in reliqua omnia, ita inprimis ad pacem stabih"en- dam et bella, cum externa , tum interna amovenda valeant. Nunc enim omnes prudentiores, verae libertatis notione imbuti , suaque jura agnosci cx- perti, principum et legum auctoritatem conira levioris animi vulgum , immoderatam libertatem, quae non nisi damno esse potest , desiderantem JUN. M et 178 C O M M E N T A T 1 O ei exoptaiitem , tuentiir atque defendunt. Tum demum , ubi princeps populi jura violare eumque opprimere conatur, jusia omnium vox est , homi-. nes non servos, scd liberos , suaque adeo jura^^ si aliter fieri nequit , vi quoque et armis vindican-j da esse. — Occurrere mil:i videor haud paucos j' qui permulta hic ante et post reformationem deside- rari dicant, tristi animo recolentes, gentes medio aevo , servorum instar, a principibus habitos esse; Galliam aliasque regiones plures protuhsse princi- pes , qui despotico in subditos saevirent imperio ; horrendas vexationes per magistratus nusquam non locorum obtinuisse; similiaque, quibus lites et seditiones exorirentur. — Tales ne putent, me ipsiS adversaturum. Quis inficias iverit, plures fuisse principes, qui pcpulorum jura non agnos' cerent , plures ex oppressione ortas esse seditio- nes? Veterum forsan Orientahum , Graecorura et Romanorum sedirionibus omnibus furore et saevi- tia non cedit Rusticorum illud bellum et diu ante parata in GaUia rerum conversio! At vero non nisi sensim sensimque populorum et principum de hominum juribus ec dignitate sententiis emendan- dis , omnia huc spectantia emendari potuere. Quae quidem meuio aevo ex populorura jndole vix aUter •esse potuerunt. Multa, ipsis insciis principibus, ilocum habere solent. Meliores imperii formae exstiterunt raaxime, postquam insitura Germanis :libertatis studium Rehgionis Christianae doctrina ' evi- I THEOLOGICA. m evigilasset et populi Protestantismum amplexi es-. sent. Ab eo maxime tempore, cum in regioni- bus ubi Catholicismus , tum inprimis ubi Protes- tantismus invaluit, valde emendata hoc nomine principum et populorum cernitur sentiendi et agen- di ratio. De plerisque Europae regnis hodie prae- dicari potest, quod principes , si populorura, qui- bus singuli praesunt, jura non agnoscunt, indig- ni videantur, qui imperent; et vicissim populi , si temere principibus sese opponunt , haud :digni , qui Christianis populis annumerentur. Complura , quae dicta probent , mutui amoris et benevolen- tiae afFerri possint exempla. Provoco tantum ad Daniam, in qua regione princeps absolutjl gaudet potestate. Hic a Frederico inde tertio (anno 1660) principes fere omnes regnasse , qui , humanitate et virtute Christiana insignes , potestate non abute- rentur, nec sui ipsorum, sed gentis maxime spectarent salutem , hujus populi doceat historia. Adeatur Russia, ubi ex longo tempore ab omni dominatione liberi fuerunt ; testentur Helveticae civitates, quae per quinque fere secula libertate uti sciverunt. Comparentur omnes Europae regiones , qualicunque gaudeant imperii forma, cum Roma , ubi odiosa Oligarchia ; cum Athenis , Syracusis , The- bis ceterisque Graeciae Civitatibus , ubi effrenata vi- gebat Democratia ; cum Spartanis , qui imperii formd , et sibi ipsis et subjectis crudeli, prem.ebantur ; cum Orientalibus regionibus , Syracusis et Romanis M 2 sub i8o C O M M E N T A T I sub Caesaribus, qiiorum despotismo subjectorum nulla , nec quji hominum , nec qud civium , obser- vabantur jura; comparentur cum iis regionibus , ubi religionis Christianae doctrina nondum recepta est; i)ti horum omnium populorum , qui religlonis Christianae doctrinam ignorabant, historia docet , principes per raetum et vim dominare; cives per- petua , optimorum quoque civium , caede , huma- num sanguinem parvi ducere , continuas seditiones movere, summaque imis miscere, ita populorum Christianorum historia probat , apud eos , meliora de sua ipsorum dignitate et consilio edoctos , principes plerumque fuisse, qui sese principum nomine dignos praestarent , cives , vero liberta- tis notione imbutos, pacis fuisse araantes et ne maligni seditiones moverent, sedulo curasse (i). Religionis Christianae doctrina , legibus et instituiis emendandis ^ hominum de bello gerundo sententias emendavit, Ut imperii formae in bella , cum interna , tum externa, valent, ita quoque leges et instituta. Quo magis enim leges justitia et aequitate ni- tun- (i) Vi(i. N. G. van Kampen, inComm. Soc, Teyl. , Tom. XXIV. paj. 127— 243. T H E L O G I C A. i8i tuntur, omniumque jura atque commoda tuencur, eo minus rixis , discordiis , contentionibus, tur- bis, altercationibus, dolis, siispicionibiis, prodi- tionibus , invidiis , odiis locus est. Religionis Christianae doctrinae, qiiae homines melibribus induit justi et aequi notionibus , debe- tur, quod leges magnam subierint comrautationem; quae legum emendatio non potuit non, ut in alia multa, ita in bellum maxime, beneficam vim exer. cere. EfFecit enim Christi doctrina , ut leges fer- rentur, secundum quas omnes cujusvis ordinis , loci, sexus, aetatls aequalibus gaudent juribus, quibus non hujus iHiusve, sed omnium simul spec- tatur salus, quibusque homines ad sedulit.item et solertiam impelluntur. EfFecit eadem ut homi- nes, melioribus ducti principiis et incitameniis , sese ad eas componerent (i) ; na dicam, eandem illam Christi doctrinam animi humani vitia mul- to melius detexisse, quod eam vim in leges ha- buit, ut pleraeqiie id agant, ut pravos animi affectus regant, temperent , ordini homines subji- ciant, et ad justi, honesti, utilis studia exci- tent (2) ; id quod maxime locum obtinet , ubi Protestantismus viget. Ex quo religio Christia- na (O Cfr. Tyge Rothe, Tora, I. p. 369. sqq. (2) Cfr. liber cmnino egregius Viri pii van Alphen, Prt- iikt htt Euangelit allen ereatureii, pag. 70. sqq. 150. i83 C M M E N T A T I O na pubiica facta esset, hanc in leges vim exse- ruit (i). Barbari populi, agriculturam edocti et ordini assuefacti, leglbus sunt donati, in quas ferendas maxime valuit Clerus , qui id sibi proposuit , ut tales sancirentur, quae humanitati, qualem ex Euangelica niente esse oportet, et morum probi- tati promovendae inservire possent. Magna hoc nomine Bonifacii aliorumque fuerunt merita, qui nil potius duxerunt, quam ut legibus cives con- cordes redderent (2). Maxime post Sacra instau- rata legum illa emendatio cernitur; unde nostra aetate in plerisque fere Europae regionibus tales reperiuntur, quales omnes justi et aequi amantes non possunt non probare, Religionis Christianae doctrina non tantum le- gibus, vel ferendis, vel emendandis, beneficam in beUum vim exseruit, verum etiam abrogandis insti- tutis, quae olim vigebant, quibusque homines saeviores et atrociores evadere solent. Valentianus (ut nonnulla exempla afFeram) , Va' lens et Gratianus turpem istum liberos, ubi minus ad bellum apti videbantur, exponendi morem abro- ga- (1) Cfr. De Rhoer, de effectu reiigionii Christittnae in ^urisprvdcntiam Romanam, Diss. IV. item Gibbon, 1. c, , lom. I. pag. 72. sqq. (2) Cfr. lloyaards, het Christ, in de Middeleeuwen , in Archief voor Kerkelijke Geschiedcnis , Tom. II. pag. 122. et quos citat vir. clar. ann. 33. , T H E L O G I C A. 183 garunt Ci)« Patrum in liberos potestatetn, qii;\ durius et atrocius saepe , quam servi tractaban- tur, Constantinus adeo limitibus circumscripsit , ut patres non , nisi orani Iiumanitatis sensu ex- cusso, liberos vendere possent (2). Crudelis cum servis agendi ratio , qujl veteres hominum jura oblivisci discebant , et , servis omnia agere coactis , inertes et ociosi , rerum novarum semper cupidi erant (3^; multis nominibus est emendata ; quod majore jure affirmari potest de egenorum sprte, quae apud Veteres (Spartanos et Cretenses si excipiamus) fuit miserrima , et in qua plurium se- ditionum, quae Athenis et Romae locum habuere, causae quaerendae sunt. Vix opus erlt hic me- morare aut ludos gladiatorios , bonis militibus , ut dicebant , informandis inservientes 1 post irritos Constantini conatus, ab Honorio inde cessavisse : aut bestiarum certamina seculo sexto ab Anasta- sio, et complures id genus ludos et festa ab aliis deinde abrogata : aut Treugas , quibus certis heb- domadis diebus ab omni lice , pugna, et inimicitia abstinendum erat , pluribus conciliis et legibus civilibus sancitas (4): duella, argumentis e reli- gio- (1) Cfr. Heineccius, ^ntiquitotes Rnman. Jurisprud. Ifluttr,, Lib. I. Tit. IX. §. 5. ibique scripti iaiul. C2) Hcineccius, Op, cit., Lib. li. Tit. IX. §. a. C3) Cfr. Barthelemy, Reis van cen jongen Anacharsis , cap. XX. C4) Cfrr. quos citat H. Muntinghe, Twee VerhandsUn' gen i8.}> C M M E N T A T I gionis Christianae doctrina petitis vetlta etabroga' ta , aliaque complura. Quld quod ipsum jus Cano- nicum, ut scite monet Robertsonus (i) , licet imperio Ecclesiastico stabiliendo inservlret, multa continebat, quibus civitates pacatiores et tutiores redderentur. A seculo decimo sexto, in plerisque Europae regionibus , quae populis magis magisque ad humanitatem informandis obstabant , abrogata sunt ; et in Hispania , Italia et alibi , ubi antiqua superstitio et ignorantia sedem tenuere, nonnulla instituta occurrunt , quae olim ubivis erant,et nunc adeo apud populos, Christianae doctrinae ignaros, reperiuntur. Hac legum et institutorum emendatione homines , justiores, aequiores, leniores et humaniores facti, non potuerunt non meliores de bello gerundo fo- vere sententias. §• 5« Quid ex disputatis seqi/atur, Religionis Christianae doctrinam hominum sen- tentias universe emendasse , eosque humaniores , gen (ivtr den invloed van hel Christendom op het f^olksgeluk, Ann. s9. pag. 154. (0 Histtirie der Regering va* Karel den Vdty T, I. pag, 105— .09, T H E L O G I C A. 185 justiores , aequiores , et leniores reddidisse , ut alia probant perinulta , ita inprimis talia , quibus non potuit non id effici , ut bella , cum externa , tum interna , pauciora essent numero , eademque melioribus principiis leniusque gererentur. His vlam nobis stravimus , qud jam magis spe- ciatim inquiramus et definiamus, qualera vira et efficacitatem haec omnia in hominura de bello gerundo sententias emendandas habuerint. SECTIO POSTERIOR. DEFINITUR ET HISTORIAE TESTIMONIO COMPRO- BATUR, QUATENUS RELIGIONIS CHRISTIANAE DOCTRINA HOMINUM DE BELLO GERUN- DO SENTENTIAS EMENDAVERIT. CONSPECTUS SECTIONIS. jAeligionis Christianae doctrina homines meliora docens, populorum conjunctione constituend^ , imperii formis, legibus et institutis emendandis , viam sibi stravit, qujl hominum de bello gerundo sententias eraendaret. Quod quatcnus fecerit , jam definire et probare aggredimur. Cer- i86 COMMENTATIO Ceraitur auteiii illa emendatio, in bello , par* tim suscipicndo , partim gerundo. Hominum de bello suscipiendo sententias emendatas esse hinc effi- citur: 1. quod bella non sint tot numero; 2. nec levi de causa; quin 3. contra populorum voluntatem suscipiantur ; 4. et si evitari nequeant, populi melioribus ducti principiis , sese ad bella accingant eadem- que gerant. In ipso bello gerundo homines meliores fovere sententias , patet ex eo : quod minus , — nec datd operd , — sint homines crudeles , vel atroces , — id quod inprimis , post victoriam reportatam, in jure belli aliisque cerni- tur; quae singula ut clariore in luce colloce- mus, opus erit comparationem instituere senten- tiarum , quas populi religionis Christianae doctri- nae ignari , iique qui hujus luce collustrati erant , cum de bello suscipiendo, tum de eodem gerun- do , habuerint. Duas hic praemittimus observationes. 1. Comparatio haec non potest esse nisi univer- sa, Iniquum sit, egregias de bello gerundo praeter- videre sententias , quae apud populos non Chris- tianos interdum occurrunt. Quis non laudaverit Athenienses , quum , uno Aristide auctore , consi- lium, a Themistcle secimi communicatum, injustum pro* T H E L G I C A. 187 pronunciante , illiid improbarent et onini commodo renunciarent (i). Quis non Numam memoret de fecialibus legem (2) ferentem , qui sancitum, ut Romani eos populos , qui priiis laeserant, nonante debellarent, quam ad injuriae compensationem invi- tati, eam pertinaciter recusassent? Quis noi? tot Camillos, Fabricios, Scipiones , alios laetitia qud- dam praedicet , quod omni aevo reperiantur , qui ejus, quodjustum, aequum et honestum sit , prin- cipio ducti , hominum jura agnoscunt earumque saluti prospiciunt ! Ut ad istiusmodi animum non advertere iniquum foret ^ ita< stultus omnino dicen- dus sit, qui tot bella eademque injusta, tot fa- cinora atrocia , a Christianis , commissa excusare velit. jfGeneris huraani decus et argumenti, in quo ex- ponendo versamur, gravitas nos jubent, omni missjl praejudicatjl opinione , in rem inquirere ; et quae apud populos ante Christum bona occurrunt, eximie celebrare, quae apud Christianos mala,jus- to. vituperio damnare. Quidni ita agamus, quimi id nobis constabit , sententias , quae olim paucis- simorum de bello gerundo erant laudabiles , hodie universorum fere esse populorum. 2. Ne justos commentaiionis fines migrarem, com- pa- (0 Cicero, Be Officiis, Lib. Ilf. c. ii, (2) Hunc regem inprimis pacem voluisse, patet ex Plutar- cho, in Numa. Cfrr. maxime cap. 8 et i6. i88 COMMENTATIO parationem institiiere haud necesse duxi sententiarum Christianorum cum iis Assyriorum , Babyloniorum , Persarum , Chaldaeorum et Med^rum , qui semper alios populos adoriri eosque servili jugo subjicere ardebant ; vel cum sententiis , quas de bello gerun- do fovebant Galli , Cimbri , Teutones , Vandali , Suevi, Gothi , aUique, qui quaquaversum dis- palantes , ferarum instar , praedando omnesque tru- cidando mirura in modum delectabantur; nec cum scntentiis Normannorum , vel hodiernorum popu- lorum barbarorum , qui infimo humanitatis gradu , rationis dominlo spreto , ut in reliquis ita in bello maxime , unice afFectibus abripiebantur ; sed cum sententiis , quibus de bello gerundo Graeci et Romani imbuti erant , populi illi adeo encomiis celebrati , qui summa humanitatis laude florebant fet nominis inde celebritatem nacti sunt. Quodsi populorum Christianorum , illorum quoque , qui Graecis et Romanis Literarum et artium. cultu longe sunt inferiores , multo meliores de bello gerundo deprehendamus sententias , causa nostra videbitur quam maxime superior. Deinde, quid de iis, quae vulgo objici solent, censendura sit, verbo significabimus. S- 3. T H E O L G I C A. 189 §. 1. Quatenus Religionis Christianae doctrim hominum sententias de bello susci" piendo emendaverit. Hominum de bello suscipiendo sententias emen- datas esse, ex quo religionis Christianae doctri- nam populi amplexi sunt, primo loco nobis pa- tere videtur ex eo , quod hodie Bella non sint tot numero, Quodsi enim quis veterum bellorum multitudi- nem cum hodierna comparet, permultura interes- se, ipsi apparebit, Veterum populorum , Graecorum maxime et Ro- manorum , historia , non nisi bellorum , continud se- rie gestorum , memoriam exhibet. Haud cui mirum hoc videatur, qui veterum populorum moralem conditionem et civiles erga se invicera rationes consideraverit, eosdemque hostili sibi invicera ani- mo semper actos, totamque eorum institutionem civilem militid et bello fundatam fuisse meminerit. Bellorum (ut praecipua tantum memorem) quae Graeci gesserunt, agmen ducit Trojanum, cui con- tinua fere serie succedunt Thebana, bella cum Heraclidis , Messeniis , deinde Persica , Peloponne- sium, Macedonica Philippi et Alexandri ejusque iu ipo C O M M E N T A T I O in pliiribus terrae partibus successorum , donec tandem totus fere rerrarum orbis subigeretur Ro- manis , qui a condita inde urbe semper illius ef- fati: Tu regcre imperio populos ^ R.omane, memento memores , omnigenos ubicunque terrarum populos debellarunt , ita ut per septingentorum , et quod excurrit, annorum spatium ter tantum idque bre- vissime Jani templum clausum fuerit (i). Uti bella externa numero erant infinita, ita quoque interna, adeo ut verissimum sit nuUam non Anti- quitatis gentem , continuis seditionibus ct bellis internis se ipsam dilacerantem , vel vicinis , vel re- motioribus populis viam planam reddidisse et aper- tam, qu3. facile opprimeretur et funditus deleretur. Jam Europam Christianara consideremus, non con- festim post introductam religionem Christianam , sed ex quo Christi doctrina benignam suam vim in populos exseruit, iidcmque in talibus rerum 7rsptirTci(T£<7i versati .sunt , qualibus bella evitari pos- sent. (i) Qiiisque Calgnci apud Tacitum hic verba rnerainit, in yila jif^ricolac , cap. 80. „ Raptor es orbis; pnstguam cnncta vastantil/ris ilefucre terrae, et tnare scrutanttir ; si locuphs hostis cst, avari , si pauper , ambitiosi ; quns nou Orietis, noii Occidens satiaverit ; soli omnium opes atque iti' epiam pari nffectu concupiscunt, Auferrc , trucidare ^ raperoy falsis nomiiiihus imperium , at.jue ubi solituflinem faciiint, puicm appeV.ant '. i THEOLOGICA. 191 \ sent. Etenim (quod inprimis animadvertatur) a Je- su Christo inde nato gentes Europaeae saepissime , ob causas sive politicas sive Ecclesiasticas , sive alias , in tali rerum conditione versati sunt , ut bella non possent non geri. Medii aevi histo- ria et gentium conditio , qualis fuit post seculum decimum quintum , hoc aperte docent. Postquam lites politicae et ecclesiasticae sopitae sunt, et singularum civitatum jiira magis definita et confirmata , bella numero exstiterunt pauciora. Plures sunt regiones, quae per annorum seriem placida pace fruitae sunt. Tempora, quae vivi- mus, id maxime docent. Est enim talis Europae hodiernae conditio, ut non tantum nonnulla regna malis politicis consiliis ducantur, verum etiam ipsi cives , ob religionis defectum et quandam princi- piorum levitatem , novas res moliantur. In tali rerum conditione apud veteres bella cum externa, tum interna, certo certius numero fuissent infini- ta. Jam omnes prudentiores , ne bella erumpant, cavent, et si erumpant, bella vix dici possunt; qui minor bellorum numerus , eo magis observari meretur, quo magis Principes et populi hodie secum invicem agant , gentiumque plura et diversa sint commoda. Uti bella externa numero hodie sunt paucio- ra , ita quoque interna. Hoc nomine maxime cernitur Christianae doctrinae pure receptae vis et efficacitas. In iis regionibus , ubi cives Chris- 192 COMMENTATIO Christiani vix dici merentur , sed partim super- stitioni, partim incredulitati, quae omnis moralita- tis sunt impedimenta , serviunt ; homines depre- henduntur ut humanitate longe inferiores , ita seditiosi et tumultuosi ; in regionibus , ubi Pro- testantismus viget, contrarii vulgo occurrunt. Gal- lia , Belgium , Hispania, Borussiae pars Catholica, Hibernia cum populis collatae, qui reformata sacra amplexi sunt , dicta probent (i). Dicat forsan quis,bellorum numerum post Chris- tum majorem fuisse quam antea, quin nostra me- moria totam Europam beUis fuisse implicitam; hic ne praetervideat , oro , quod jam monuimus , homines sententiis de bello gerundo maxime emen- datis instructos , nonnunquam variis de causis bella suscipere coactos esse. Nonne gentes, etsi a bello gerundo maxime alienas, arma capere sua- que tueri oportebat, quum tyrannus, qualis Na- poleon , hominum eum comitante turba, qui , omnis religionis expertes, contra jus omne et fas, humanitatis et populorum jura violare non dubita- bant, eos aggrederetur eorumque libertatem oppri- mere vellet ? Uti tali in causa bellum gerere ne- cesse est, sic plurimae existunt causae, quin multo plu- (i) Cfr. W. A van Ilengel, Zedelijke en Gotlsdienstigt btsehaving y Tora. I. pag. 104 et 273. sqq. et qui ibi laudan- dantur. Qut Romano- Catholicorum doctrina incredulitati pro» pagandae inserviat, vide apud J. A. Turretinura, Opusc, Tonr. II. pag. 126. sqq. T H E O L G I C A. 193 pliires quam apud veteres,ase sejunctos fere, qui- bus bella evitari nequeunt. Sed ponas quoque (quod tamen dari neqiiit) in Europa Christiana bella numero non esse paucio- ra; nihiloniinus sententias hominura de bello sus- cipiendo emendatas esse fateri necesse est, modo tria reliqua, in quibus hominum de bello susci* piendo sententiarum emendationem cerni diximus j non cadant ; quorimi primum hoc est , quod Non levi de causa suscipiantur^ quoniam nimirum religionis Christianae doctrina homines justi et aequi tenaciores reddiderit; non tantum singularum gentium jura definita sunt^ verum etiam , quae singulis competunt , observan- tur. Principes et populi Christiani non quamvis^ levissimam quoque , aliis bellum inferendi , causam arripere, nec contra jus et fas omnia subigere et fines dilatare , nec pacta sancita nullA de causa frangere audent. Si sint, qui tale quid sustineant , omnium alio- rum populorum indignans et improbans vox satis superque docet , quantopere hoc nomine hominum de bello gerundo sententiae emendatae sint. Gra- vissimae causae, ob quas bellum suscipiatur , exstare debent , eaeque, quae cuivis justi et aequi araanti probantur , nisi , qui suscipiunt , vitupera- ri et damnari velint. Uti hoc omni terapore ali- quatenus cernitur , ita inprimis nostris diebus et JuN. N m 194 C O M M E N T A T I O in universiini post reformationem. — Quis non credat Carolum Quintimi , Philippura secundum , Ludovicum deciraum quartum , Carolum duodeci- nuim , bellandi et expugnandi studio flagrantes et ingenti valentes potentia , Alexandri et Gengiskani instar , orbi terrarum expugnando animum appli- cituros et levissimas causas arrepturos fuisse , qui- bus genio suo indulgerent, nisi justi et aequi no^ tiones bominum animos imbuissent , nec levi nec injusta de causa bellum suscipi oportere populi clamassent. Tum demum , si quis , ut Napoleon, parum , quid justum et aequum sit , curans , genti se praefectum videt, quae, omni spretA ver4 re- ligione , animi levitati indulget , multaque suo pro- posito faventia conspicit ; tum demum , inquam , quis eo audaciae procedet, ut levi vel nulla de causa alios debellandi studio duci audeat , quo olim omnes , modo tempora consiliis suis apta esse viderent. Quam longo liic post se intervallo populi recentiores antiquiores relinquunt! Non meraora- bo Cut dicta exemplis probem) populos Noma- dicos , qui ob ercptos sibi porcos , camelos , pu- teos, prata vel privatam injuriam sibi illatam to- tam tribum armare et horribiliter saevire solebant; non Orientalium Despotas , qiialcm Xerxem eique plures similes novimus, qui nuba fere de causa , vel certe ficta, omnes alios innocuos aggredieban- tur; nec Gaulos, qui, quod tres juvenes temere imperii mandata transiissent , fr.rore incitati, omnia vas- T H E O L O G I C A. 195 vastant , multaque honunum millla trucidant : sed de Graecis et Romanis loquar, qui, spretisj jus- titia, aequitate et jure gentium, omnia fere bella pro arbitrio gesserunt, sanctissima foedera violan- tes, ubique sese ad auxilium ferendum , etiam non vocati, insinuantes, ut ipsos illos , quibus succurrerent , tandera sibi subjicerent; qui nihil sanctum nimis, (de Romanis maxime hoc dictum sit) censebant, modo fines imperii dilatandi, po- pulosque tributarios reddendi copiam sibi factam viderent (i). Cuivis hic e Graecorum bellis succurrunt Trojanum , ex privata causa exortura , ob quam , si quis hodie bellum suscipere vellet , omnium cachinnum excitaret : bella contra Messe- nios: contra insularum incolas , quibuscum so- cietatis vinculo juncti erant! alia , exlevissima vel potius nulla de causa suscepta. Haud sine quo- dam animi dolore imo horrore quisquam Tliucy- didem audiet exponentem , qui bello Peloponnesio civitatura , quae , incertae utros sequerentur , neutrarum partium esse cuperent, incolae crude- lissirae necati , ipsaeque eorum urbes funditus de- letae sint! Respice Philippi Macedonis agendi ra- tionem, qui, Amynta amoto, Thracid et Thessa- liil (1) Intellectum hoc maxirae volo de Romanis inde a bello Punico I. Ante rarius hoc noraine fuere infames. Cfr. Cro- tius, Be jure belli ac pacts, Lib. III, p. «9. Cicero, De Officiitf L. III. c. 29. N 2 596 C O M M E N T A T I O liit occiipatis , Liberainris nomine , sed veriiis anr- hitioni sacisfaciendi gratia, fraudulentissime cum Graecis egit ; ipst ille Phitippus , unice Graecos subigendi studio ductus (i), rarissime justas ob causas diversas civitates debellavit. Quid raemo- rem Alexandrum ejusve successores, qui nil sanc- tum nimis habebant , quo sibi invicem ruinam pararent! Qtiid Ivomanos , qui quominus orbis ter- ranim domini evaderent , nec justitia nec aequitas nec jura gentium impedire poterant ; adeo ut ne sociorum quidem jura observarent vel vindicarent , et ipse Senatus ei populus de decretis a se san- citis erubescerent (2)! ' Bella non tantum hodie non levi de causa susci- piuntur, verum et Contra voluntatem populorum. Est religionis Christianae doctrina , quae animis ho- fi) Demostlienes, in Oratloniias Philipp. I et II. snepius indicavit. (s) Cfr, Polybius, Lib. I. c. lo. Quum ante legera agra- nam Patricii belluiii fontem consjderarent, unde maxima com- ip.oda sibi redundarent, quippe agros plerumque inter se dlvi-j denies, vel alia qiiacLinque raiione sibi comparare scientes , Scnatus Romanus semper systcinate quodam beilandi ductus vi-' detur; quae dum gererentur, non nisi capiti censi, orani po- lestate privati. in urbe manehant. Ilac ratione cavendura ne misere vexatus populus in seditionera prorumperet. Quisque inteiii^it, quot inde sive milla sive injusta de causa bella ron potuerint noD snscipi! Leg. de his N. G. van Kampen , i.i Cnmm. Tci!er, cit. pag. ;cj6!?v«« Tiffdcrixt y 'EAfVM? opjt<)?jK«T« Te (rrova^a? ts. Quo Agamemnon , omnium Graecorum dux , Mene- laum mitius agere cupientem et Adrastum in vi- vis esse passum, acriter his verbis perstringit (i): 'il JTfiTov , S MeviXcis , tU Ss ffi> x^Ssai avTU^ uvSpuv ; ? )Ta; xkt^ o7xov1 JTpo? Ifuuv , TMV fi^Tt^ vTTSnCpvyot ulTriiv 'o'Aeflpov %£7pa$ fl' yi(iSTipei? jk>iS' Zvtiv» •yaffTspa fi^^Tvip xovpov iovTX (pspot [iijy 0$ (pvyot , «AA «pa 5r^VTf? 'IAjou s%ci7roKoiaT UKVilsffTot Koi ueel ic St, p. 57. sqq. vener, Broes, Kerk *n Staat , Toiu. II. ubi actite dc I:ierarchiae commodis agic. T H E O L O G I C A. aa^ dalAi faperi nec crudeliter vel atrociter gerere, in qaaibus hQUiinum de bello gerundo sententiarum anfindatio quam maxime cernitur. -> ?'ji33q?. aupoijp E PIL G US. ''"'"^^ • Nostram qualemque disputationem ad .finem per- duxinius , de novo Religionis Christianae prae- stantiam cognovimus , quippe quae , omnibus populis quam raaxime apta, eorum salutem omni loodo spectat et promovet, optimosque cives in- ft>rmat. ^^- > O praeclaram- 'Religionem ChriStianam ! Tu Mmines justiores aequiores , clementiores , red- dUr Bonos et felices homines et cives formas! Tu, ubiopus est, vires suppeditas , quibus cives dulce et decorum pro patria occumbere doceas ! Tu homines in bello quoque mites , clementes , aequos , humanos facis ! Utinam haecce religio magis magisque cunctis or- bis terrarura incolis innotescat, animosque im- buat ; ut semel aliquando tempora illa illucescant , quibus orbis terrarum gaudeat beatitate illa coe- lesti 5 in qua , pravis animi affectibus exsulantibus , id omnes acturi sunt, ut in perpetua pace, duce Jesu Christo , fiaterno juncti vinculo , ad perfec- tam tendant virtutem pietatemque, et Dei referen- les imaginem in perpetuum sint beati et felices ! Uti. aso C M M. T H E L. Utinam omnes Christiani id ex anirao velint , agant , praestent , ut (SxTihslx? ruv oupxvuu non species et umbra , sed , quantum hoc in terrls esse potest, omnibus numeris absoluta imago re- periatur ! Utinam Deus Optimus Maximus mihi quoque brevi hoc tribuat, ut hanc cum horainibus com- municem doctrinam, qui quid praestantius , quid optabilius excogitari queat, equidem nihil novi ! SYMBOLUM. Hierin nun fir.de ich einen Beweis Pon der tiefen Weisheit Jesu Christi , nach wel- cher er zwar den rohen Trieben und den Leidenschaften , welche Streit und Kampf entziinden , krdftig durch seine Religion entgegen wirckte , aber das unmSglichs nicht forderte und kein Gebot aussprach , welches die Menschen — nicht plicht seyn kann, (Tzschirner, aeber dea K.rieg , p. i^g.) DIDERICI VAN DOCKUM WESOPANI, HEDICINAE IN ACADEMIA RHGMO.TRAIECTINA STUDIOSI, COMMENTATIO, QUA RESPONDBTUR AO QUAESTIONEM MEDICAM, A NOBILISSIMA FACULTATE MEDICA I N ACADEMIA RHENO-TRAJECTINA PROPOSITAm: „ Quaenam mutationes pathologicae inducuntur ar<' „ teriis per ligaturam; hinc , expositis variis y, eam instituendi modis , quid singuli valeant , „ concludatur, '* PRAEMIO ORNATA. D. XXVI M. MAUTII A. MDCGCXXXIV. TRAJECTI AD RHENUM, APUD JOH. ALTHEEa, ACADEMIAE TYPOnRAPHOM. MDCCCXXXVI. a i 1« Parvet nec invideOf sine me liber ibis, OVIDIVS. PRAEFATIO. .;.i,-iti-l: n . Quaestionem , a nobilissima Facultate Medica in Academia Rheno - Trajectina propositam, quae est de arteriarum ligatura, quum legissem, par- tini ipsius argumenti dignitas atque raomentum, partim emolumentum , quod exinde institutioni meae medicae redundaturum esse existimabam, par- tim vero etiam , quid enim negem ? lionoris stu- dium me impulit, ut in hac materia elaborarem. Verum enim vero , perspecta mearum tenuitate vi- rium, primum a tantis coeptis alienum me per- sentiebam, ad quae me una haec sententia revo- cavit, ut desint vires , tamen esse laudandam vo- luntatera. Sic ergo opus et aggressus sum, et ad finem perduxi , quod , qualecunque demum , nunc vestro judicio submitto , Viri Cll. . Teneatis autem spero , me non quod volui dedisse , sed quod potui. A a Quo' 4 PRAEFATIO. Quoad argumenti expositionem , ordinemve, quem mihi sequendum putavi, indicantur haec ipsa quaestione. Primum enim mutationes arteria» rum per ligaturam quaeruntur, dein expositio va- riarum ligandi methodorum, tandemque earundem dijudicatio. Sic sponte sua in tres secedit partes commentatio, quarum la. de naturae auxilio agit in [sistendis haemor- * rhagiis , ab arteriarum vulnere profectis , qui pro- cessus magnam analogiara ostendit ad arteriarum per llgaturam mutationes; II-"*, methodos varias arteriarum ligandarum ex- ponit , variosque efFectus disquirit , quos in ar- teriarum tunicas exserunt ; III^ ex expositione variarum methodorum eli- ciet, quaenam artis requisitis optime respondeant, quae minus. CA- C A P U T P R I M U M. DE AUXILIO NATURAE IN SISTENDIS ET SANANDIS HAEMORRHAGIIS , AB AR- TBRIARUM VULNERE ORTIS. De arteriarum structura. Priusquam de processu naturae agamus in sis- tendis liaemorrhagiis , eruditorumque senteniias de hoc argumento consulamus , pauca de arteriis ipsis praemonenda videntur. Arteriae ex tribus (i) componuntur stratis, fa- brica inter se diversis , licet permagna in secando dexteritate in quinque vel plures laminas (2) fa- cile dividi possint. Haec strata insigniuntur no« mine tunicarum vel membranarum , externae , me- diae et intimae. Summi momenti nostrum in finem Ci) Albini, Anmtationes Acad., lib. IV. c. 8. p. 32. C2) F. Hildebrandt, Ilandbuch der Anatomie Jes Men- schen, 1^32. band. III. s. 65. 6 COMMENTATIO jr,. finem est , ut exacte sciamus , quaenam sit earum differentia , quaenam singularum proprietates, Ho- dieque plurimi anatomici statuunt , esse numero tres (1)5 contra antea admittebantur quinque (2). Tunica externa est tunica alba , tenax , difficilis ruptu , magna elasticitate praedita , e multis fibris composita , quae se ad omnes partes dispergunt, et miro vasorum reti stipata , quae vasa in ipsani arteriae substantiam penetrant illamque nutriunt. IUa tunica , quae vocatur cellulosa (3) , ad infe- riorem partem ita cum media cohaeret, ut sine hujus laesione separari nequeat. Ablata tunica externa, tunica media, fibnsa dicta , prodit. Haec , crassissima trium tunica- rum , gaudet colore flavo , in majoribus arteriis , in minoribus vero rubescenie (4) ; ejus fibrae sunt circulares ; quas alii (5) descripserunt for- ma spirae contortas, arteriam ambientes. Fibrae quidem hae videntur esse musculares ; attamen ab his difFerunt , non modo elasticitate , sed etiam che- (1) Hildebrandt, 1,1. p. 66. Beclard, Grondbeginse- len dcr Ondeedkuude , 1829. deel II. p. 6. (j) L. Heister, Compcndium Anatomicum, Altorf, 1727. p. 301. Nota, De Gorter, Compendium Medicinae , tracc, XIX. §. 40. Haller, Dc partium corp, hum. praec, fabrice et functionihus f lib. II. sec. I. §. 5—9. Cs) Hildebrandt, 1. 1. band III. s. £2. sqq. (■4) Hildebrandt, 1. 1. band I. s. 366. (5) Sommering, de Corp. hum.fabr., V. p. 56. M E P I C A. 7 chemica acidorum actione; namque illae solubiles sunt in acido acetico, hae non item (!)• Tunica tandem intima est tenerrima, expolita, glaberrima , vasis et nervis destituta et sero- sa (2). Omnes illae tunicae tela cellulosa inter se con- junctae sunt, quae magna quantitate circumdat arteriam , et ejus in substantiam intrat (3). Pa- rietes arteriarum e minimis vasis nutriuntur , quae vel ex arteriis ipsis, vel ex arteriis substantiae cellulosae oriuntur et formant retia vasorum , mag- na parte in tunica externa sita. Tunicae quoque praeditae sunt venis , vasis lymphaticis et nervis , provenientibus a systemate gangliorum (4). Ho- rum autem vasorura concursu ad inflammationem disponuntur (5). Cj) Berzelius, im Schweigger's jfoumal fur Chcmie und Pkysik, A". 1814. Xn. (2) S o m m e r i n g , I. 1. p. 57. Cs) H i 1 d e b r a n d t , 1. 1. band. III. p. 72, C4) S. C h. Lucac, Quaedam observationes anat. circa uervts arterias edeuntes , Tranc. a. M. 1810. 4. ReiTs ^r- ehiv., band. IX. 1809. tab. VI. b. Cs) J. L. C. Schroeder van der Kolk, Observ. Anat, Path, etpreet. arg., fasc. I. p. 48. III. U 2. 8 COMMENTATIO De varifs doctorum sententiis circa naturae operam ad sistendas haemorrhagias, Siquidem Chirurgorum scripta evolvimus , statim apparebit, non unam eandemque horum fuisse sententiam de modo , quo solis natprae viribus sistatur liaemorrhagia, Nobis igitur memorandae sunt variae opiniones , quae de hoc processu na- turae inveniuntur. Petit (i) statuit, haemorrhagiam ex arteria transcissa formatione coaguli sanguinis sisti , quod partim extra, partim intra arteriam est. Coagu- lum extemum, secundum ejus sententiam, forma- tur guttulis sanguinis, quae ex arteria proveniunt: coagulum internum nascitur e sanguine , qui in ar- teria est. Hocce coagulum se adglutinat tunicae intimae arteriae , ejus orificio et partibus circum- dantibus. Illa coagula nominat Couvercles et BoU' choris» Morand (2) credit, coagulum quidem juvare ad sistendam haemorrhagiam , sed statuit mutatio- nes , quae oriuntur in arteria ipsa , multum hunc in (0 Petit, Mdmoires dt l'Ac«d. des Sciences Med.y Paris I73a. P. 2C5. (2) Morand, Sur Its Changemens qui arrivent aux arti- ris bltssdes, A". 1736. M E D I C A. 9 in finem conferre. Has mutationes describit, tam- quam corrugationes fibrarum arteriae, quibus ca- nalis arteriosus angustatur, porro tamquam Incre- mentum fibrarum longitudinalium , quousque ad laesionem sanandam requiritur. Scarp (i) dicit, arterias post descissionem libere fundere sanguinem ; hanc haemorrliagiam cessare, cum vel arte sistitur, vel contractione et retractione arteriae in vulnere, vel cum ejus fines sanguine clauduntur. - P o u t e a u (2) coagula et contractionem arte- riae parvi habet , sed ponit intumescentiam telae cellulosae maximam esse molem in haemorrhagia, K i r k 1 a n d censet , haemorrhagiam minime sis- ti coagulato sanguine, sed quidem, si arteria su- pra pollicem contraliatur , et imminuto sanguinis impulsu versus finem claudaiur usque ad ramos laterales. Gooch etWhite (3) eidem favent senten- tiae (4) ; J. B e 1 1 vero iudicat , comprimi arteriam sanguine in tela cellulosa, qui illam circumdat nimis repletam. (1) S. Scarp, Operntiotts of Surgery , 1739. ed. II. (2) C. Pouteau, Melanges de Chir., Lyon 1760. p. 305. (3) White, Cases in Surgery. (4) J. Bell, Principhs cf Surgery. S. 4- lo COMMENTATIO §. 3' Symptomata post artenam plane transcissam, Quum expositae sententiae naturae processura , de qao agimus , imperfecte tantum illustrarent , experimenta instituit cl. J o n e s , ut principia , quibus ille processus innititur , extra dubium poneret. Denudabat , protrahebat et transcindebat arte- riam , atque vulnus, inde ortum , suturis conjun- gebat. Fluxus sanguinis subitus et vehemens , retractio arteriae in vaginam et parva contractio ip- sius finis sunt actiones , quae eodem tempore lo- cum habebant (i). Fluxus sanguinis naturalis im- pediebat quodammodo retractionem et contractio- nem arteriae. Sic initio liaemorrhagia oblileratio- nem quidem impediebat, mox vero fluxus vis im' minuebatur ob orientem debilitatem systematis san- guiferi. Fundebatur sanguis inter arteriam et va- ginam in substantiam cellulosam , et penetrabat in canalem vaginalem , qui in retracta arteria manebat , in partem exteriorem abibat, vel extravasabatur in tela circumdante cellulosa, Superficies interna vaginae , retractione arteriae , aspera fiebat , quia il- lae fibrae circulares, quae utrasque conjungunt, vel (i) J, F. D. Jones, Abhandluiig Sicr Jen Prceess y den die Natur einsehlagtfBlutungen zu stillcn von Spangenberg. Hannov. 1813. p. 53. sqq. ec 64. M E D I C A. 11 vel rumpebantiir vel dilatabantur. Fibrae illae siste- bant sanguinem , dum fluebat , et itaformatio coaguU circa orificium arteriae locum habebat, quod coa- gulum paulatim accrescebat, et tandem totum cir- cumdabat orificium. Hoc coagulum cxternum , positum circa orificiura et in vagina , primaria moles est contra sanguinem ; coagulum secundum formatur in arteria et dicitur coagulum internum. Eodem tempore transscissa pars arteriae inflammatur, atque vasa vasorum ex- sudant lympham , quam coagulum externum prohi- bet , ne dimoveatur. Haec lympha finem arteriae implet et posita est inter coagulum externum et internum sanguinis, quodaramodo cum illo externo est mixta, vel cum illis cohaeret et arcte con- juncta est cum tunica intima arteriae, Retardatio haemorrhagiae praesertira ab hoc coagulo lymphae dependet ; exsudatio augetur ; canalis arteriosns non modo obliteratur , sed etiam finis confluit cum circumjacentibus partibus. In fine inferiori arteriae perscissae, observaban- tur iidem effectus , ac in superiore parte , hac tan- tum differentia, ut ipsius orificium magis contra- heretur, coagulumque externum gracilius esset, quandoquidem sanguinis impetus minus obflaret. Videamus autem paulo accuratius de coagulis quae generantur (i). 1*. (O Jones, 1. 1. 73, sqq. la COMMENTATIO I®. Coagulum externura forma et extensione di- versum est pro diverso vulnerationis modo ; si nem- pe, una cum arteria, vagina , venae et nervi pror- sus transcissae sunt , ea forma et extensio depen- dent a retractione relativa arteriae in proportione ad vaginara , et porro , a majore vel minore parte te- lae cellulosae , quae ab arteria separatur. Sola arteria transcissa et vagina longitudinaliter aperta , coagu- lum , quod formatur circa orificium arteriae , dif- fert longitudine a quarta parte pollicis ad dimidium , et gaudet forma conoidea. 2°. In extensione et forraatione coaguli intemi , distantia rami collateralis multum valet, ita ut, si arteria fere quarta parte poUicis sub ramo late- rali transcissa sit , vix oriatur coagulura ; nam exsu- datio lymphae ex parte transcissa arteriae jam suffi- cit ad formandum coagulum , quod implet apertu- ram arteriae , ejusque distantia ab ipso ramo tam parva est , ut coagulum internum formari ne- queat (i_). Nonnullis in casibus inveniuntur la- minae sanguinis coagulati crassitudinis duarum vel trium linearum , positae siiper coagulum lymphae. Procedit lymphae coagulum aliquantulum in ca- nalem , cujus causa videtur esse compressio , quam contractio arteriae continua in lympham exercet. Transcissione procul a ramo laterali facta , coagu- lum internum gaudet forma conica , cujus basis ver- (2) Jones, 1. 1. p. 82. M E D I C A. 13 versus finetn arteriae posita est et cujus circumfe- rentia cohaeret cum coagulo lymphae. Coagulum in- temum non plane occupat lumen arteriae, et, quamvis formam habeat conicam , tamen sensim sensimque videtur ortum esse. 3°. Magna est difFerentia inter coagulum , quod e parva sanguinis quantitate formatur et inter lymphae coagulum , quod ex fine arteriae inflammatae oritur ; cujus color , primo jam adspectu , magis bruneus , quara albescens apparet, Causa huius coloris for- sitan est mixtio cum globulis sanguinis rubris, sed praesertim coaguli plastici nexus cum inter- na arceriae superficie, dura contra coagulum san- guinis internum nulli loco adhaereat, praeterquam in parte baseos, quae juncta est cum lympha re- center exsudata. Paulo vero post coagulum internum sanguinis tam arcte conjunctum est cum interna superficie, ut prorsus videatur separari nequi, cujus con- junctionis causa latet in contractione arteriae con- tinua. Quum coagulum hoc internum sanguinis a superficie interna arteriae separatum sit , haec semper gaudet colore flavo nigro , prouii videntur laminae coaguli superficiei internae adglutinatae. Mirandum , colorem nigrum etiam in iis arteriis occurrere, in quibus vix ullum coagulum adest. Coagula illa sanguinis temporaria sunt et noa multum faciunt ad sistendam haemorrhagiam , dum priraam lueraorrhagiam coercent, permittendo, ut vis 14 C O M M E N T A T I vis medicatrix naturae processum organicum in arteriae fine proferre possit. Sic igitur coagulum internum et externum absorbetur, et tandem us- que ad primum ramum lateralem arteriae pars in filum ligamentosum mutatur , quod vel absorbe- tur , vel in massam similem partium circumdantiura redigitur. Finis obliteratae arteriae impedimentum est in sanguinem circulantem, quare sanguis per ramos anastomoticos cursum suum perficit. §. 4» Symptomata , partialem arteriae discisionem insequentia» Natura medicatrix majores invenit difficultates in arteriis curandis , quae solummodo partim sunt de- cissae. P e t i t (i) quidem de his non pauca inves- tigavit. Jones (2), vero integram experimento- rum seriem instituit , quibus etiam hac in causa naturae viam egregie ostendit. — Denudabat arte- riam et per longitudinem quatuor vel quinque linearum eam inscindebat ; sanguis per aperturam statim transgrediebatur et difFundebatur inter arteriam ejus- (ij Petit, Mem. de VAcad. Royale des Stiences. Paris 1735. P. 597- (2) Jones, 1. I. p. 116, sqq. k MEDICA. js cjusque vaginam et partes circumdantes. Coagulum inde ortum supra et infra aperturam per duos vel tres poUices se extendebat ; crassius vero secundum alios supra aperturam. Celeriter oriebatur exsudatio lymphae plasticae ex parietibus arteriae, quae clau- debat et jungebat aperturam et, sicuti in partibus moUibus fierisolet, cicatrisatio oriebatur (i). Eodeili modo ex circumdantibus partibus lymphae exsuda- tio locum habebat. Necesse autem est , ut in men- tem revocemus , quantum hic elasticitas et contrac- tio arteriarum valeant ; nam , si laesio longitu- dinalis non nimis magna sit , jam illis fere aper- tura clauditur (a); scilicet parietes ad centrum vergunt. Sic accidit, ut, brevi temporis spatio post, vix possimus cognoscere laesonis cicatri- cem. ■ Vulnera transversalia difficilius sanantur, quam longitudinalia , quia priorum ora niagis dehiscunt. Si contra illa vuhiera transversalia non nimis mag- na sunt , ut longitudinalia sanantur ; sed ex experimen- tis patet, si vulnus transversum arteriae ipsius di- midio majus est , difficillimam esse sanationem. Coagula sanguinis temporaria habenda sunt , et prouti coagula lymphae, absorbentur. In vulneri- bus , et longitudinaliter et transversaliter productis ^ pec- (i) Trew. ^B^«r. Spur. hist. et cur. im Lauth, CW/. p. 562. <2) J. Ik-U, Princ. «fSurgery, i6 C M M. M E D. pervianianet arteria; itaque vidimus , illarum vul- nera sanari posse , remanente arteriae lumine. Haec de iis , quae natura in sanandis arteriarum vulneribus efficiat, dicta sufficiunt. Jam vero in- dagemus, quodnam remedium ad fluxum sanguinis sistendum, a variis inde temporibus , Cliirurgi adlii- buerint , quaenamque mutationes in arteriis produ- cantur; qua vero in causa ut rite procedamus, quaedam antea monenda vldentur de Hgaturae his- toria. CA. CAPUT SECUNDUM. DE METHODIS IN ARTERIIS LIGANDIS, EAUUU- QUE MUTATIONIBUS PATHOLOCICIS. s- 5. Ligaturae Historia. Jrlistoria nos docet , antiquos Chirurgos usos fuisse ad sistendam haemorrhagiam cauterio et reme- diis stypticis. Diversis locis loquuntur de liga- tura , quasi remedio , quod saepe spem Chirurgo- rum fefellit. Conftat (i) , Hipp ocratem liga- turam non ignorasse , si Foesiura, Hippo- cratis interpretem , et Platnerum sequi h'cet. C e I s u s (a) jam indicavit , quid faciendum esset con- (i) Praecipuorum virorum lententias ipsas in notis dabimus, Hippocracis Coi, Opera omnia, interprete Foesio. Francofurti, 1621. Lib. VI. Sect. VII. p. 1194. »> Sanguinem e „ venis profluentem sistunt anirai deliquium , figura aliorsum „ teudens, venae intcrceptio, linameotum contortura opposi- „ tio , deligatio." ' C2)Celsus, de re Medica. Lipsi-e 1666. 1. V. C. :6. DOCK. B „ p. 18 COMMENTATIO contra profusionem sanguinis in vulneribus. Ac- curata ejus descriptio de adhibenda ligatura oppor- tunitatem dedit , ut postea alii methodum institue- rent arteriae ligandae cum duobus filis et perscin- dendae , quae ab eo nomen accepit. In amputatiOnibus adhibita est ligatura ab Ar- chigene. (A". 97. p. C. N.) (i). Galenus. (A°. 131 — 200.) (2) etiam loquitui de ligatura instituenda ; videtur ille primus fuis- se, qui aneurysma noverit , dum Philagrius (A". 364.) (3) primam in eo instituit operationem. Eodem tempore ac Philagrius floruit An- tyl- p. 290. „ Quod si illa quoque profluvio vincuntur, renae, _„ quae sanguinem fundunt , apprehendendae, circaque id, „ quod ictum est, duobus locis, deiigendae intercidendaeque „ sunc, uc et in s& ipsae coeanc, ec niliilomirius ora praeclusa „ habeant." O) Anticcohii Gratt. Chir, libri etc. p. 155. Archige- .jies ibi dicit: ,, Laqueo igitur constringenda vel consuenda „ vasa sunt, ad partem secandam ferentia , et in aliquibus to- „ tum membrum deligandura est, frigidaque aspergendum non- '„■ iiullis et vena secanda est. Ubi plenae fuerint ec «ubjicien- "„ dus arcus est, et ex ordine, celerius enira abscinditur, ex- „ cisionesque contra ipsum articulum declinandae sunt." (2) Galenus, Methodtis medendi , Bas: IS42. I. V. c. 2. ■ p. 114. „ Sin arteria sit duorura alterum, auc vinculo araplec» "„ tens , aut totum vas praecidens , profluvium sistes. Sane „ vinculnm mnijnis quoque venis injicere interdum cogimur, „ atque etiam interdum totas praecidcre utique crsnsversas." (3) Aetius, Tetrabill^ serm. 3. c. 3. M E D I C A. ip t y 11 u s , (A". 350) (1), qui quatuor filis in ligatura usus est, quam methodura multi secuti sunt. Aetius (A°. 550.) (2) autem , qui duobus seculis post vixit, rursns duo fila usurpavit, quem etiam secutus est Aegineta (A°. 634.) (3), praesertim in aneurysmate. Post Aeginetam vix Chirurgi in historia occurrunt , quorum nomi- na aut inventionibus aut scriptis suis ad nos per- venere. Chirurgiae eadem sors contigit ac omnibus ar- COPauli Aeginetae Mediti insig^lr^^ip^uf^W^lifdHm^ Basiliae 1532. 1. VI. c. 37. (a) Aetius, Librorum XVI. Basiliae 1535, tom. III. p. 79. ■„ Qua paulatim denudata "deinceps adjecentia corpora sensim ,, excoriamus, et separaraus , ipsamque artcriam volsella subin- ",, de attralientes duobus fili vinculis exquisitissirae constringi- ',^ mus , mediamque inter duo vincula abscindiraus, sectione- „ que polline thuris' repleta ac linamentis impositis congruas ,, ligaturas adhibemus:' postea tumorem (in cubiti cavitate) tu- „ to Sccainus, nihil araplius ereptionera sanguinis veriti, tum ,', grumis recte evacnatis, arteriam, unde sanguis emanabat j ,', perquirimus, quam inventam volsella attrahentes, sicut prio- „ rem constringimus, rursusque thuris polline sectionem rC' „ plentes puri generando studiura impendimus." (3) Pauli Aegineta, Medlei etc. 1531 1. VI. c, 36. ,, Si tumor sive aneurysma ex arteriae laesione factus est , sec- „ tionem rectam in longitudinem cuti infligimus , deinde, di- „ ductis per hamulos pris, arteriam denudamus , et,acu sub ea „ transmissa, duplici filo ligamiis. Partem ligaturis mediam „ scalpello incidimus et quod in ea continetur evacuamus , at- „ que suppurante curatione reiimur, donec de ligata vinculorujn „ fila excidant," B a ^f, COMMENTATIO artibus disciplinisque tempore medii aevi ; quamquam tunc apnd Arabes bono cum eventu exercebatur, cujus habemus exemplum praeter alia in Arabico Medico Abu'l Kasem. (A°. iioo.) (i) , qui non tantum ligaturae instituendae modum descrip- sit , sed etiam indicavit , quaenam materia ad ligata- ram sit usurpanda. Historialigaturaedenuo incipit, ineunteseculo de- cimo sexto , quura V i g o (A°. 1516.) (a) methodura proponeret , ut sanaretur aneurysma compressione. Eodem tempore Gersdorffius (A^. 1526.) (3) ligaturam instituit duobus filis. Sed .ot:.«{ .! Ci) Albucasis, tie Chirargia , arabite et latine cura , Jol). Ch anni ng, Oxonii 177S. 4°. lil>. II. secr. 3. p. 19. ,, Si „ arteria magna sit, oportet illam in duobus locis ligare , cum ,, filo duplicato forti : sit vero filum vel ex serico vel ex ,, testudiiiis chordis , ne festinet illi corruptio , anfquam vulnus „ consolidetur : acciJeret enira bacmorrhagia. Tura amputa ^, quod superfluum est, inter duas ligaturas," (2) Johannis de Vigo, Praetiea in arte Chirtirgic^, Kom. 1514. 4lib. lU. tr. I. cap. 2. fol. 65. „ Insuper necesse est, »li- „ quara venam aut arteriam totaliter incidere , ut earum introi' ,, tus fiat in profunditate membri in tantumque a carne va- ,, leant cooperiri: sic ista viaplerumque restriugitur absque ma- ,, tro sanguis, Siiiqii:.e modo est necessarium aliquam ligare ,, venam praesertim arteriam : quae ipsa ligata loco facile in- „ carnatur remedio. .Vlodus autem ligationis earum efficitur, „ iDtroraittendo acura sub vena desuper filum stringendo cum ,, facilitate aut ligent venam jpsam excoriandamj deindc in , superiori parte et ciitn filo optime stringent." (3) Joh, ab Cersdorff, Feldbuch dit Tfundartzney , Stras- M E D I C A. 21 Sed post eos celeberrJmiis ille Paraeus (i), qui alter inventor ligaturae vocari potest, ejus usum valde emulgavit , praesertim in amputationi- bus. Utitur ille uno tantum filo ; praeterea etiam di- cit esse praecavendum , ne haemorrhagia secundaria oriatur, si vinculum ligaturae resolvatur. Invenit ad extrahenda vasa ecarne in qua latent , instrumen- tum , gallice dictum vakt a patim et bec de corbin. G u i 1 1 e m a V u s (2; , ejus discipulus , eandem li- gandi methodum descripsit , quod etiam fecerunt o L gan- Strasbnrg ,5,7. I. VIII. p. 29. „ Du solc auch oJIwegc die arm „ oder die bein mit heylbander binden , wo denn die wund „ ist. Du solt auch mer lugen, ob ein ader, wer die du sehen „ magst und darzu kommen. so solt die sey. mit einem zwy- „ fachen faden in einer nodel absirichen , das ist als vil als zu „ knypffen, und da thun also. Nim die nodel un s.ich under „ die ader und, zeuch sye dann herdurch, und knypffdan die 1, ader zu, so stet es. " (O Ambrosii Paraei, 0;»*r« CA/r»r^/.^ , Francof. d. M. .594. lib. 8. c. Vil. p. 05^. „Quodsi ne sicquidem sistatnr tura „ sutura, si quae facca fuerir, dissuenda et vusis ipsumosculum „ onginem seu radicem versus, acu, filoque , cum carnis tan- „ ta portione , quantam partis coudi.io permittet, comprehen- „ dendum, vinciendumque est. Sk enim ingentes haemorrhagias „ etian, m artuum amputacione cohibui . ut suo dicam loco „ Nam si,vena arteriavejugularis dissecta, sursum deorsumque „ se contraxerit et subduxerit, tum cute ipsa sub qua latet „ denndanda crit, et acu filiura ducente subcus inmissa , deli'. „ ganda, ut pluries a me factum memini: at priusquam vincu- „ lum resolvas, oportet carnem succrevisse, quae vasis oscu.ura „ obturet, ne denuo sanguis iluac." (a).I. Guillemeau, O.yyre. ^, qhirHrgJ, , ParU iCi^. fa COMMENTATIO Fabricius Hildanus (A°. 1683.), Dio- nis (i) aliique. Alii contra lianc methodum muta- runtjUti ex gr. v an Solingen (2) (A°. 1673.). Ut haemorrhagia , quae saepe post institutam operationem observabatur , secundaria non magis locum haberet , Chirurgi varias methodos institue- re conabantur , inter quos , ut exeraplum affera» mus , Dionis (3) suadet , ut arteria hgata, alter fili finis ope acus per arteriam ducatur, atque al- ter arcte convinciatur. Ab hoc inde tempore liga- tura vasorum aneurysmatis causa regulariter in his* toria occurrit. Huc usque omnes Chirurgi instituebant opera- tionem aneurysmatis laesione tumoris. A n e 1 (4) (A°. (i) Pet. Dionis, Cours d'oj)erations do Chirurgie ^ 1740» P. 745. C2) C. van Solingeii, ManuaU operatien der Ckirurgie, Anist. 16S4. Part. IV. c. 2. p. 252. „ De maniere van binden „ is verscheijden ; men doet dit met een krorame Naelde , voor „ een oog hebbende, daar het dunne zegelgaren door is , en „ men steekt die schuijns van onderen ora d'arierie, en dan „ die geheel doorgehaald hebbende , weder fchuijns van boven ; „ invoegen deze fchuijnsheijd na binnen gaet , en soo een ge- ,, deelte van de spieren vatte , de Naelde soo wijd gekoraen „ zijnde, voor de tweedemael, dat raen den draed iiet, soo ,, vat men dien draad en trekke de Naelde te rugge , en binden „ soo d'Arterie eerst niet een dubbeld doorgehaelde strick, en „ dan een enkelde daerop , contrarie de vorige dubbelde. Dit „ kan ook met een andre kromme Naelde gefchieden , agter al- „ leen een oog hehbeiide." (3) Dionis, I. 1. p. 587. (4) Lassus, Medic, Operat,, t. ;. p. 474. M E D I C A. 23 (A°. 1710.) ligabat primus, propter aneurys- ma , arteriam radialem, ligatura simplici supra tumorem et quidem optimo cura eventu. Quam quam autem ligatio prospera fuerit , deinceps tamen neglecta est et legimus, (A°. 1785.) D e- sault (i) iterum instaurasse hanc methodum in arteria proplitea. Eodem anno Hunter eandem methodum invenisse dicitur, Nonnulli scriptores laudem tribuunt hujus inventionis sine jure tl un- tero (2). Veriim quidem est, illum eam in usum duxisse , minime vero invenisse. — Hac periodo mentionem faciunt ligaturarum , quae Gallice di- cuntur ligatures d^attentc , quibus utebantur , si haemorrhagia secundaria oriretur. Inter recentiores Deschamps (3) ligat multis filis supra et infra aueurysma arteriam , illaque circumdat ope acus argentei (4). Describit , por- ro instruraentnm compressoriura Gallice presse ar- tire dictum, quo arteria inter filum et laminara metallicam comprimet. H u n t e r (5) proponit , ut qua- (i) Chir, Nathlass. , Gott. iSoi.aen band, ^en th. p 297. (a) Hunter, Med, «. Ch!r, HeiJmethoda aus dem Engh Leipsich 1784. ifte th. Cs) Deschamps, Observations tur la ligature des artiret hJessies, Paris 1793. pi, 21. (4) De instrumentis, quibus teroporibus Variis usi sunt, infr» dicemus. (s) Everard Home's, papcrs on aneurysm, in tht Trant- •tt, ofa Soc. fr, improv, iifmed, knowl,, vol. I. 2. 44 C O M M E N T A T I quatuor ligaturae juxta se arteriae imponantur , et ligaturam propinquiorem cordi minore, remotio- rem majore vi contrahit. B i r c li duas ligaturas sub arteria ponit, quorum inferiorem constringit, haud vero superiorem minus , qua uti posset oborta haemorrhagia secundaria. Thomson F o r- ster (i) commendat parvum cyhndrum ligneura cum tenuiore spleniolo linteo , quo modo parietes arteriae se invicem tangunt. Maunoir (2) pro* ponit, ut arteria , postquam duabus ligaturis usus sit , in mediis hisce transcindatur , et , sub arte- ria ponit cyHndrum metallicum. Asalini (3) fuit inventor compressorii , quo comprimebat ar« teriam denudatam. Duret et Dubois invene* runt compressorium simile praecedenti , quo usi sunt ad comprimendam arteriam mechanismo elas- tico : si autem compressio major necessaria sit, epitonii ope adhiberi potest. Dicunt , praeterlapsis tribus diebus , imo jam viginti quatuor horis, hoc instrumentum demi pos- se, obUterationemque jam factam esse. Aberne- thy (4) ligat arteriam duabus ligaturis et inter il- (i) Forster's, Account of twocaseiof p*plit,anturyms /» , medical facts and obs. y vol. 5. (0 Journal gen, de Med. et Chir. *t da Pharm. rtd.par Sedillo t, t. XL. 1811. Mars. (3) Asalini's , Taschenhuch fur Wundiirzt* uiers. v*« Grossi. M&neh*n, 1S16. cafel 4. fig. 5> (4) SurgieaS fForks , Lond. 1815. t. I. p. 151. M E D I C A. s^S illas Viis transcindit, Hogdson (i) proponit , ut in magnis arteriis duobus cum filis arteria H- getur, et quidem prope vulnus propter ramos ana- stomoticos. Scarpa (a) patronus est Forste- ri, sed instituit ligaturam interposito cylindro lin- teo convoUito, Quamquara C3)' nonnulli autu- mant, illum primum liancce methodum in usum duxisse, non ita res sese habet , nam ipse Scar» pa (4) commemorat, Chirurgos Italicos antiquio- res jam cylindris linteis in liganda arteria ob aneu- rysma usurpasse. H e i s t e r u s (5) nobis describit fere eandem methodum , qua nunc Scarpa uti- tur. In scriptis suis S c a r p a dicit , suara methodum esse Hunterianam, sed muta» tam. Nobis vero videtur illa esse methodus jam instituta a Forstero, Heistero aliisque ; nam- que A n e 1 dein et D e s a u 1 1 in.^^tituebant opera- tionem aneurysmatis una cum ligatura simplici et postea H u n t e r u s ei favebat , etenira illi sine substantia ligabant, Scarpanon item. Quodara» modo dici potest methodus Scarpiana, nam pri- mus (1) Hodgson, Die Kranhheiten dcr Arterien und f^eneu. eus dem Engl. durch Koberwein, ann. ini7- P- 289. (a) A. Scarpa, uher die Pulsadergssehwiiltte , uebers.von Harless, Ziirich 1808. p. 133- (3) Manec, TraitS theor.et pract. sur ta ligture des Ar' tires, 1832. Paris. p. 19, C4) Scarpa, 1. 1. p. 191. (5) Heisterus, Institutiones Chirnrgicae , Amstelodami 1739. Pi 424. vol. I. a6 COMMENTATIO mus in historia occurrit, qui proposuit quarta die apparatum ligatorium demere. Vacca Bel- linghieri(i) sequitur methodum Scarpianam , vituperat autem solutionem praematuram. P, Ma« lago (2) suadet, ut ligatura super cylindrum con- volvatur , tribus diebus praeterlapsis , revolvatur et extrahatur, ne culter anatoraicus laedat vulnus, Jones (3) utitur filis tenuissimis linteis, quibus- cum transscindit tunicas intiraas , cui favet C h e* lius (4). Dupuytren (5) commendat me- thodum secundum Anel, De imtrumemis atque substamiis variis ad ligaturam adhibitis. Praeter Chirurgos jam excitatos multi adhuc ce« lebrantur, quorum enumerationem compendii causa omittemus. Hisce autem de historia absolutis, non (l) Sammlung einigtr Abhandlungen v»n Scarpa, Faeca Bel- linghieri und Uccelli iiber die Pulsader Geschwulsto. Aut dem Ital. hbers. von D. B. W. Seiler, Zurich 1821. p. 121, (j) Canella, Giom. di Chir. j>r. Trento, 1826. Marzo. C3) Jones, i. 1. variis locis. (4)CheIius, Hatidbuch der CAi>or^«e, Heidelberg , i82(5. I band ,a abth. s. 842. (S) Froricp's, Notiz. 182S. aa band n'. 4^3. u. s. w« M E D I C A. 2? non inepte nobis videntur quaedam diccnda de in- strumentis , atque de substantia ligaturae , quo melius dein singulae methodi pertractentur. In- strumenta ad tria praecipua genera reduci possunt. Antea usurpabant Chirurgi forcipes ad protrahenda vasa liganda: serius vero volsellas. Muc referun- tur Guillemavus (i), Paraeus(2), Ga- rengotus (3), Heist er us (4) , Smucke^ rus (5), Brambilla (6), Savignius (?) , Weirus (8), B.Bellius (9), Bruninghau- sius Cio), GrafiusCii), Rustius(i2),alii- que. — Tenaculis utebantur Bromfieldius(i3), Wol- CO Guillemeau, hs Oeuvres de Ckir., Paris 1612. T. VII. fig. 4. (2) A. Par^, Oeuvrts, Lyon 1613. c. XXX'. p. 3C0. (3) Nouyeau traiti des instruments de Chir. , Paris 1723. tom. I. ch 7. art. 4. p, c^j, (4) Instit. Chir., Amstel. i;so. c. XXIV. tab. 111. fig. 4. (,$) Fermischte Chiriirgische Schriftea , Berlin und Steftin Th. I. Trif. I. Fig. 5. p. 4s. (6) Ihsir. Chir., Vindob. 17C0. tab. LIX. fig. 7. (?) Coll. of Engrav. repres. the most modern and improved inttruments etc. , Lond. 1793. pl. XXX. fig. 14. (8) E. Savigni, libro, pl. XXII. fig. 16. (9) Lehrbegriff' der Wundarzneikunst , Leipzig I804--10. Th. V. Abs. II. p. 492. (10) Erfahr. und Bemerk. uber die Amput. 1818. tab. I.p. 2. Cll) Jahres- Bericht ii/jer das Ctin.Chir. augenarziiche In- ititut derUniv, zu Berlin fiir fTundartze, Miinchen 1816. C12) Magazin fi\r die gesammte Heilkunde , Berlin 1824. (13) Bromfield, £. Ctf//. /»j/r«ii». 28 COMMENTATIO Wolsteinius CO» Bellius(a), Savig- nius (3), aliique. — Numerum acuum permag- num adhibebant: Scarpa (4), Golardius (5), Petitius Cdj , Boyerius (7), Larreus (8), Cooperius (9), Kirbisius (10), S w i f- tius, Boothsius. Porro sunt tornacula et permulta compressoria, quae h. 1. omittiraus, quia horum mukitudo commentationis fines excedit. Non autem possum non raentionem facere instrumenti, cujus inventor fuit Jacobsonius(ii}. Ger' manice dicLintiir Fingcrhute; sunt instrumenta forma munimenti digitalis, quo sartores digitos a vul- (i) Knauer, Selcctus instr. Chir,, Viennae 1826. tab. I. fig. 2. p. 26. (2) Bell, System der operat, Chir., Berlin iSlJ. tab. II. fig. I. p. 49. (3) Savigni, 1. I. pl. XXII. fig. 15 (4) Scarp, a Treatise on the oper. of Surgerj with a descr. and reprts. *f the lastr, uted etc , Lond. 1743- p. L. bl. I. fig. D. E. F. (5) Traiti det Maladiet Chir. et det oper, qui leur con- yiennent , Paris 1783. tom I. pl. I. fig. 5. 7, 8. pl. 2. fig. 2. (6) Dictionn. des scienc. Me/.'., tora. I. p. 211. fig. E. (7) Med, Chir. DenkWurd. uus dem Franz., Leipzig 1813. (8) Siled. Chir. Zeitung , l 8 l 8. 4 bqnd s. 173. tab. 2. (9) The Edinb. Med. and Surg. Journ. 1823. Vol. XXVI. jul. I. p. III. (10) The Lond. Med. Repository, vol. XXIL n°. i 3 i. Nov. 1824. VIH. (n) V. Grafe und v. Walther, Joumal der Chirurgie und Augenheilkunde 1. I. Band VI. s. 4-7. Tab V. fif. 718. M E D I C A. ap vulnere tuentur: consistunt e filis argenteis aut e bractea argentea in apice: bacillum breve et an- nulos duos admodum leves, quasi trochleas, su- per quas filum ducitur , habent. Inventa sunt, ut sine rainistro ligari possit. Quoad materiam variam qua Hgaturam institue- bant Chirurgi ; nunnulli inter eos putabant , eam esse ducendam ex regno animali , alii ex vegetabili, licet etiam fuerint, qui e substanti^ min^raU, li- gaturam conficerent. Primis temporibus substantia sumta est tantum ex regno vegetali. In regno animali utuntur lo- ro (0 ex intestinis animalium , ex gr. felium (2) et bombycium (3); (apud Anglos nominatur Silk- mrmgood) et filis C4) bombyceis, inductis cera, Ex regno minerali ligaturis ex argento (5) , cu- pro, auro et platina (6). — Ex regno vegetali ligatura ex gummi elastico (7). (1) Med. recond.for. Med. and Surg. , V0I..XI. Jan. 1JI27. (2) Chir. Hondbibliothek, band I. th. II. Weinar 18:1. (S) The Edinb. Med. and Surg, Journ., n». 57. dov. 1.3. (4) Jones, 1. ]. p. 221, . ^ , (5) Sabatier, Medicine opdratoire. (6) The American Journ, of the Med. Sciencety Philad. 1829. vol. IV. n°. 7. IMay. C?) J>i". di laqttiis art, delig, inserv. etc, Boimae lU^ $. 6. Sb COMMENTATIO S- 7- De partium circumjaccntium una cum arte- ria constrictione, Chirurgi inter se dissentiunt de optlma ratione, qua ligatiira perfici debeat. Inveniuntur , qui so- lam (i) arteriam ligent ; snnt (2), qui una cum arteria vulnerata vicinas partes constringant. Non- riulli telara cellulosam ex.gr. U 1 h o o rn et M n- ro, quidara musculosam carneara ligatura interci- piunt, ne , parietibus dissectis, arteria decideret, antequam in solidum corpus niutata esset. Ipse Richerand (3), una cum arteria exiguam mas- sac circumdantis partem ligat. Quod attinet ad "nervum , jam dissuaserunt suo tempore illorum constrictionem F a b r. H i 1 d a n u s (4) , B r m- field (5), Bell (6) aliique. Hodierno tera- pore Scarpa (7), Jones (8), Manec (9,), aliique. Ut (i) Jones , 1. I. p. 183. (2) Heisterus, I. 1. p. 460. Cs) Richerand, Nosogrophio Chir.f Parls 18 la. tora. IV. P. 38. C4) Hifdanus, opera Ohf. et cur. med. Chir. quae cx' ttant omnia, Francofurti 16^6. cap. 19. p, Sl^f ■ ^5) 15romfieId, Ckir. Ohserv. , tora, 1. p, 160. (6) B e 1 1 , Zamenstel der Heelkunde , tom. I. p. i 7. C7) Scarpa, 1. 1. p, I 84, (8) Jones, 1. 1. p. 183. {9) Man ec, I. 1. p. 12. M E D I C A. si Ut sola itaque nostro tempore arteria ligetur, commendant Chirurgi, et, experimentis institutis a leBrun (i), qui ischiadicum nervum cuni- culi vinculo constrixit, patet, convulsionibus ani- mal vexari , ita ut quinta post institutam opera- tionem die, oborta iteriim convulsione, morere- tur (a), -ob. 3S0 "^^ transcissione filorum prope nodum. ^s'}^ methodis, variis temporibus propositis , vel nullum vel unum filum prope ad nodum descis- sum est, dum alterum in angulo vulneris est .positum. Etiam amborum descissio filorum prope nodum multis placuit , ut L a u w r e n c i o (3) ,Hennenio (4), Delpechio (5), aliisque (6). La u w- 0") -Dlttert. exhibens exper. quaedam circa ner'^: Ug, i» var. anim,inst.rec.in coUect. Diss. iVesr. Cl. Lud wig, tom. II. p, 272. 'i.ll^*^. ^■^"'^^' ^^"^^''^- *b$reinige GegenstUnde der Wun4. orz. , 11. n. 200. "' (3) Medict-Vhiri •friintactions publ. by the med. and Chir. • Society of London, vo!. 6- p. 156-208. (4) Bamerknngen Hber einige wichtige Gegenstdnde aus der Feldwundarzneik. , Halle 1 820. s. l 80. -uiiCs) Obs. ct Reft surla ligature desfrinc. artires, p. 85. (6) Frenkel, Diss. de laqueis arter. del. in serv. prope ad nodum revinctum resecandis , Bonnae 1824. %% COMMENTATIO Lauvvrftncius utitur ad ligandam arteriam filis bombyceis tenuissimis, quorum fines prope nodum abscindit. Credit nempe, b'gaturam , quadragesi- mae partis grani pondus habentem , suppuratione non ejectum iri. Eam ob causam imprimis hanc methodum instituere praecipit , ut vulnus per pri- raam intensionem sanecur. Multi, ex gr. Coo- per et Collier (i), cum fructu hanc metho- dum instiluebant. Guthrie et Delpech (2) aliique saepe exinde abscessus parvos sex hebdo- madibus post oriri observabant, quin etiam post longius temporis spatium ; tales vero abscessus periculosi sunt , ideoque vitandi. Utrum illae liga- turae a capsula lymphatica semiorganica in loca remaneant, an absorbeantnr , non dijudicari potest. Lauwrencio et Hennenio illud verisimile videtur. Experientia tamen docuit , nonnunquam haecce corpora absque ullo detrimento (3) , in organiSmo contineri. Recte prudentissimus ille L au w r e n c i u s dicit , plurima experimenta insti- tuenda esse , antequam haec methodus suadenda sit. Cum igitur nondum probatum sit, illas ligaturas absorberi , repudiamus ligaturas , ex intestinis ani- malium paratas, Huic methodo objecerunt, tenu- is- (1) Neuestes Handhuch der Chir. 182J. (,%) Guthrie, iiber dia Schaswunden , Sbersetzt von Span- genbe rg, 1821. s 109, (3 Tke Ameriean Med, Record. , vo'. 3. Jar. 1820. n'. 4. M E D I C A. 33 issima haec fila bombycea transcindere totam arte. riam* §. 9- Methodi Jonesianae descriptio. Permultas atque diversas dari methodos arteria- rum ligaiidarum, ex disquisitione nostra historica abunde patet. Quas autem si paulo accuratius perpendamus, manifestum habemus, oranes illas methodos ad tres praecipuas reduci posse. Prima , quae A n e 1 1 o revera tribuenda est , a J o n e s i o nomen mutuavit, quippe qui experimentis atque examine anatomico illam egregie illustravit. Alte- ra ob causas jam memoratas Scarpiana audit. Tertia , eaque antiquissima , vocatur C e 1 s i a n a. De singulis singulatim videabms. Initium autem nobis fiat a Jonesiana. Denudat auctor hujusce methodi arteriam , i. e. separat carnem miisculosam, vaginam et partes cir- cumdantes , praesertim cavens , ne una cum ligatura nervum constringat. Post arceriam denudatam (quae denudatio major non esse debet , quam operationi suf- ficit) circumdat acu curvata Deschampsi (i), ar- (O Deschamps,,rr<»V 3. 38 C O M M E N T A T I O tur et haecce pars in saccum coecum (i) conver- titur. Exsudatio autem hujus lymphae efficit , ut coagulum sanguinis cum parte baseos in fine ari- teriae cohaereat (a^. Tunicis intimis sic inter se cohaerentibus , magna copia lymphae exsudatur inter illas et partes, quae illum finem circumdant, ut brevi temporis spatio fines arteriae inclusae sint (3), Vulneratione partium circumdantiura, circumducto filo orta , in parte exteriore exsudatio lymphae nascitur (4) , quae arteriam et ligaturara per quinque ad octo lineas tegit. Paulo (5) post inter tertiam et quartam diem ligatura per- petua irritatione producit inflammationem in tunica cellulosa , se ad duas vel tres lineas extendentera. Nata imflammatio est adhaesiva et eo tendit , ut conjungat finem superiorem cum fine inferiore, quae ligatura in contactu retinentur. Tum vero in suppurationem abit et destruit conjunctionem inter coagulum sanguinis et coagulum lymphae plas- ticae internum (6). In coagulo plastico externo parva est apertura rransgressu fili , per quam tam- diu aliquid puris transit, quamdiu ligatura non so- (i) Jones, 1.1. Kupfert. lo. fig. 2. (2) Jones, 1. 1. p. 194. Kupfert. 10. fig. i. Morand» Mem. di l'Ac. R, des sc. , A°. 1736. (3) Jones., 1. 1. p. 213. (4) J ones, 1. 1. p. 171. K.upferc, 8. fig. 12. (s) Manec, I. 1. p. 16. (6) Jones, I. 1. p. 214. M E D I C A. 39 soluta sir. Tandem ligatura suppuratione solvi- tur. Pro ffiajore parte absorbetur coagulum plas- ticum externum, partim mutatur in substantiam fibrosam cellulosam , quae , si filum suppuratione expulsum sit, conjungit partes obliteratas et coH' fluit cum vicina telacellulosa (i). Ubi ligatura soluta est suppuratione , antequam arteria prorsus separata sit, ibi fines arteriae tunica cellulosa cohaerescunt et coagulum plasticum extemum confluit cum reliqua parte tunicae cellulosae. Fines arteriae , dum coagulum plasticum externum absorbetur , se contrahunt : cohaerent tamen semper massa raajo- re vel minore, crassiore vel tenuiore ligamentosa. Nonnunquam pars tunicae cellulosae involuta est coagulo plastico externo. Actio fili in tunica cel- lulosa , uti vidimus , aliter sese habet , ac in tu- nicis internis, quae transcinduntur (a). Hoc in genere locum habet , sed exempla prostant non- nuUis in locis systematis vasorum animalium illam tunicam transcindi. Mirum est , id fieri in tunica cellulosa aortae thoracicae bovis in qua tunica cellulosa transcinditur minime autem tunica inti- ma. In Aorta abdominali hocce phaenomenon non observatur (3). Materies plastica externa et interna Chemice inda- gata CO V. Grafe und v. Walther, 1. 1. Bd. 4. S. 473. Ca) Hogdson, 1. 1. p. 252. Cs) V. Grafe tt»d v. Walther, 1. I: Baad 16. S. 38S joi» 40 COMMENTATIO gata est ; ejus , a sanguine liberatae , color est albus , constans, similis fibrinae; sub microscopio viden- tur globuli aequales globulis sanguinis incolorati. Secundura experiraenta instituta a Cl. Barruel, neque ex fibrina, neque ex albumine constant; secundum (i) alios in genere videntur constare ex alburaine, praegressa inflaramatione ex fibrina. S. II. De mutationibus in circulatiune sanguinis, Sanguis per canalem suam propriam non ulterius transgredi potest et magna quantitate et fortiore impetu per ramos in partem supra ligaturam vehi- tur (2). Majore copia sanguinis rarai valde dila- tantur et ramuli anastomoses formant cura raraulis infra ligaturam , quae etiara dilatantur. Sic prirao moraento per multas arterias anastoraoticas circulatio perficitur ; paulo post nonnullae harum magis di- latantur quara ceterae, et dirainuuntur; et sic qui- dem rami anastomotici forraant canalem, quae san- guinem parti affectae advehendi raunus in se recipit. Admiratione digna est perraagna dilatatio raraorum arteriae , cujus truncus ligatus est; non vero minus angustatio , postquam rami laterales di- la- (I) Gendrin. 1. 1. Th. II. p. 328. (0 Hogdson, 1. 1. p. 283. sqq. M E D I C A. 41 latatae sunt, Imo obsemtum est, ramos laterales eundem diametrum accepisse , qua arteria ipsa gau- debat (i). Nonnunquam vero partes corporis gaudent directis et apertis orificiis , sicuti , si unum vas praeclusum sit , statim per alterum fluit. Illis in casibus dilatatio ramorum lateralium non requi- ritur , cujus exempla haberaus in arteria radiali et ulnari, Duobus igitur modis circulatio post arte- riam ligatam perficitur , vel per ramos anastomo- ticos, vel per ramum directum arteriae. De ramis autem illis anastomoticis magna lis orta est, iitrum revera arteriolae dilatatae sint, an vero novae arteriae producantur. Nonnullis in casibus videtur posterius fieri; Sch wencke, (a) quidem dicit: „ tempore necessitatis invisibiles dilatantur „ rami , ita ut diceres fere novos oriri ," cui sen- tentiae etiam favent Bichat (3), Rudol- phi (4) aliique. Zhuber(5) autem egregie re- generationem arteriarum demonstrat, cujus patroni sunt Hildebrandt (6) , Maunoir (^^jScar- pa (0 Senac, Traiti du Coetir. White, I. 1. p. 139. pl. 7. fig. I et 2. (a) Schwencke, Haematologia sive sang, hist. 1743. (3) Traiti de PAnat., Gen^v. 1802. (4) Grundriss der Physiologie, Bd. I. Berlin 182I. (5) Zhuber, Neue Fersuehe an Thieren und deren RetttU tttte Hber die IFiedererzeugung der Arterien , Wien 1827. (6) Hildebrandt, 1. 1. Ed. 3. p. 81. (7^ Maunoir, Menti sur l'Aneur., Geniv, 1802. p. 106. ,4a C O M M E N T A T I pa (i) allique C^). Multa hac de re experimenta instituit Z h u b e r , et in nonnulHs vidit regenera- tionem , in aliis haudquaquam. Sagacissime igitur Zhuber se exprimit hac de re (3) dicens : „ Es „ lasst sich daher mit Grunde behaupten, das nur „ dann neue Gefasszweige wieder erzeugt wer« „ den , um eine undurchgangig gewordene Stelle „ der Arterie zu ersetzen , wenn dieses auf keine „ andere Art zu Stande gebracht werden kann, „ wenn keine Schlagaderzweige da sind , welche „ sich zu Anastomosen verbinden konnten ; wo „ aber diese zugegen sind , da werden sie nur ein- „ ander genahert, und in Anastomosen umgestal- „ tet, wie es aus dem vorhergehenden zur genii- „ ge erhellet." Quodsi ergo coUigamus efFectus , quos arteria,ex methodo Jonesiana ligata , producit , hi ad sequen- tes ticulos reduci possuut, 1°. Ligatura transcindit tunicas intimas et con- jungit superficies vulneratas. a°. Sanguinem pellit in ramos laterales arte- riae. 3" Adjuvat formando coagulo sanguinis , nisi propius adsit ramis lateralibus. 40. (i) Scarpa» Auszug ia der Saltzburger IMedic. Chir, Zci- tung, 1829. Bd. IV. S. 28. (2) Parry, 1. 1. Jones, 1. 1. p. 197— aii. (S) Zhuber, I. 1. p. 56. O M E D I C A. 43 .{34*. Producit inflamraationem in tunicis intimis et igitur lymphae exsudationem , qua vulneris labia arcte conjuncta sunt, canalemque in .. ■_ perpetuum claudunt. -■• iS"» Proraovet inflammationem in superficie exter" -jsgiv l na arteriae , dum crassior fit lympha , qiiae -'yi-r arteriam tegit et filum annuli instar circum- dat. frf;6°. Producit suppurationem in illa parte arteriae , ,iijjr; fquaiHv ligatura circumdat, scilicet in tunica jj Js-iSsCellulosa. re.'! aiu; r -!/. Immediate non modo claudit canalem arterio. ;t,f.o sum sed arteriam ipsam ad utramque partem usque ad ramos laterales. • 8'. Favet tandem dispersioni et dilatationi ramo- rum lateraliuui. S. 12. De methodo Scarpiana» , Denudat ScarpaCi), sicutijones, arteriam , deinutitur duobus filis, quorum utrumque constat ex sex filis tenuissirais Lnteis, cera inductis ,^ quae per acum sub artenam transmittentur , ut se invicem fere attingant; porro arteriae imponit cylindrum 9 ex (0 Scarpa, K 1. p. ,83. sqq, -4\3 ,»<] 44 COMMENTATIO ex linteo convolutum , diversae longitudinis et lati- tudinis, plerumque secundum diametrum arteriae et super illud ligaturas nodis simplicibus claudit. Cavet vero in nodo nectendo , ne parietes se in- vicem attingant , neque ita comprimantur ut emo- riantur , vel tunicae intimae transcindantur. Liga- tura sic instituta , credit , eum modum arteriae rum- pendae optimum esse , si parietes planis cum su- perficiebus conveniant. Apparatus ligatorius totam partem arteriae tegit et ligatura ibi praesertim agit, ubi arteria cum organicis partibus adhuc cohaeret ; porro statuit,ligaturam die decima quinta veldecima octava expelli suppuratione. Diu sic sese habebat methodus Scarpiana; nonnullos vero ante annos methodum mutavit (i), nempe quarta die post operationem ligaturae, illam transcindit toturaque apparatum ligatorium demit. S- 13- De mcthodi Scarpianae efectibus. Accuratius indagemus , quaenam phaenomena in methodo arteriae ligandae Scarpiana occurrant. S c a r p a denudat , uti J o n e s aliique , arteriam et ponit infra unam vel duas ligaturas cylindrum linteum ceratum longitudinis sex linearum , latitudi- nis (i^ Scarpa, Ubers. von Parrot, 1. 1. I M E D I C A. 45 nis trium ; tunc ita nodum nectit , ut superficies in- ternae se agglutinent, minime vero ut tunicae in- timae rumpantur, 1«. Sanguinis profluvium impeditur, et igitur pedetentim thrombus formatur ; lentius vero , quam in methodojonesii; nam apud hanc oritur inter fextam et decimam horam, apud illam post duo- decim horas. Quia tunicae non ruptae sunt, nihil nisi exsudatio tunicae intimae serosae adjuvat coa- gulo formando. Apud J o n e s i u m , tunicae inti- mae celeriter exsudant lympham , quae centrum est coaguli sanguinis ; minus arcte igitur cohaeret coa- gulura sanguinis cum basi in fine arteriae. Diu liberum in arteriae cavitate manet, si vero tandem formatum sit, idem obtinet, quod hac in re vi- dimus , in methodo Jonesiana locum habere ; attamen in parte infra cylindrum invenitur alius quoque thrombus, sed rainor. a". Pressione (i) cylindri pars sub illo partim amittit proprietates vitales. Duodecim vel quinde- cim horis praeterlapsis , sub cylindro invenitur thrombus teuuis , applanatus , incolor , qui cohae- ret cum tunica intlma ope strati rubescentis muci ^ qui ad fila extrahi potest. Tunica intima est pal- lide rubra , minus glabra , cohaerens cum tunica media. IUa tunica est flava, rubescens ; quodam- mo- (l^lManec, 1 I. p. i6. sqq Gendrin,!. 1. Th. II. p. lo. sqq Scarpa, I. 1. 146. 46 COMMENTATIO modo plicata et confluit cum tunica cellulosa supra et infra cylindrum : tunica media et extima inflatae sunt rubescentes et ad sex vel octo linearum di- stantiam liquore repletae. Tunica intima est mol» lis, dilatata, non arcte conjuncta, el ejus super- ficies paululum rugata. Inter tricesimam vel qua- dragesimam horam stratum fibrosum quodammodo coloratum inter tunicam intimam partis depressae, invenitur circumdatum , ut et tunica intima , liquo- re glutinoso colorato. Villosa et rugata est tunica intima , crassior , haud difRcih"s separatu a tunica media, quacura cohaeret materia rubra plastica, Ad inferiorem partem tunica media formam habet telae cellulosae inflammatae; ad exteriorem vero partem valde est rubra ; non distincta a tunica ex- terna , sic attenuata , ut distingui nequeat. Tuni- ca media et intima supra et infra cyUndrum con- fluxerunt ad massam rubram repletam Hquore aquo- so et sanguine. In tunica cellulosa sanguis puncta- tim extravasatus est , tunica media valde rubra et crassior est, tunica intima est fusca , rubra et cohaeret cum coagulo sanguinis strato lymphae plasticae, quod magnam densitatem habet prope cylindrum. Supra et infra primum ramum latera- lem tunica apparet in statu; sano. Nonnunquam vero observata est inflammatio tunicae intimae post ligaturam arteriae extensa usque ad cor (i). San- guis (i) Hogdson, 1. 1. p. 7. M E D I C A. 47 guis profluit ex vasis in tela cellulosa , quae opera- tionis causa ab arteria separata sunt ; sanguis mis- cetur cum liquore seroso albuminoso et replet te- lam cellulosam (i). Vulneradone partium circumdantium e circum- ducta ligatura orta etiam exsudatio lymphae plasti- cae locum habet, quae celeriter accrescit, et cir- eumdat arteriam: eo loco vero , ubi cylindrus fuit, :iion exsudatur lympha plastica ; nam fere nunquam ab illa tegitur, plerumque etenim exsuda- tio lymphae plasticae circum margines cyhndri lo- cum habet. Tunc vero , cum ita res sese habeat , transcinduntur ligaturae: et apparatus ligatorius tollitur; nam ipse Scarpa (2) testatur , non diutius metuendam esse haemorrhagiam. — Inter- dum quarta vel quinta die post obliterationem arteriae tunicae sub cylindro omnes confluunt , et mutantur in massam fusce rubram , parvam aquae et sanguinis quantitatem continentem. Supra et infra cylindrum tunica cellulosa obtusa est , san- guine et pure repleta , cum inflammata vagina co- haerens. Tunica media partim est contracta. (0 Hogdson. 1. I. p. 244. Seiler, 1. 1. p. 61 et 6:. (O Par rot, 1. 1, variis loci^. S- 14- 4« C O M M E N T A T I O $. 14.- De methodo Celsiana. Nobis superest , ut secundum ordinem proposi- tum loquamur de tertia methodo sic dicta Celsia- na , cujus ratio non multum difFert a methodo Jo- nesiana. Scilicetarteriaseparatur a partibus circum- dantibus et circumducuntur , ope acus curvatae , duo fila , inter quae aliquod spatium adest , ex gr, trium quartarum partium pollicis. Dein in mediis hisce filis arteria plane transcinditur. Nodus filo- rum sic nectitur , ut tunicae intimae rumpantur , at- que filum alterum prope nodum abscinditur , dura alteri filorum fines in angulo vulneris ponuntur. Retractio arteriae in vaginam et coHtractio ejus finis statim locum habet. In utroque fine arte- riae oritur coagulum sanguinis , quod eodem modo locum habet , ac in methodo Jonesiana. Tunicae intiraae etiam inflammantur. Exsudatur extra arte- riam magna lymphae copia, quae finem circum- dat. Partes arteriae sub ligatura celeriter emo- riuntur ; namque non nutriuntur, natura igitur liic multum pertendat oportet quia pars inter li- gaturam atque finem descissae arteriae posita satis notabilis est , et longum temporis spatium requi- rit , ut absorbeatur vel suppuratione deleatur. Cir- culatio plerumque dilatatione ramorum lateralium re- M E D I C A. 49 restituitur. Infra , in capite tertio , de valore hiijus methodi dicendi locus erit. S 15. De Haemorrhagia secundaria. Eo consilio ligatura instituebatur variis tempori- bus, ut sisteretur haemorrhagia : saepe vero obser- vatum est, illam postea oriri. _ Duabus imprimis periodis haemorrhagia secundaria post ligaturam in^ surgere potest. I. Paucis post operationem horis hacmorrhagia secundaria oritur, si hgatura in fine arteriae elabi- lur. Ligatura secundum methodura Celsianam in- stituta , tunicae intimae transcinduntur : si autem minorvis, quam requiritur, adhibita est, prop. ter^ metum , ne tunica cellulosa transcindatur , facile sanguinis impetu finis elabitur CO- Si por- ro ligatura non exacte circulariter circa arteriam ducta est et ita irregulariter ut ovali gaudeat for- ma, tunc, cum fibrae se contrahunt, ligatura lar- gior est, quam utcanalis comprimi possit: depelli- tur igitur,quod saepe locum habet apud amputationem, ubimetus, ne tunicae prorsus descinderentur , hu' ' jushaemorhagiae secundariae causa est (O- Invenitnr, quod CO Hogdson, I. I. p. 547. sq^, CO J ones, 1. 1. p. „28 e! 1.35. DOCK. £) 50 C M M E N T A T I O qnod non raro fit , massa calcaria in loco , quo 11- gatiir , quae tiim tunicas perforare potest et quam sequitur liaemorrhagia secundaria. Haecce autem non nisi raro obtinent. II. Inter decimam et decimam tertiam diem, fi- lum vel fila solvi possunt, quod imo frequentius obtinct , quam eadem die. Impedimenta formationis lymphae plasticae plerumque molesti ejus phaeno. meni causae salutandae veniunt, quales recensen- tur quatuor: i". Status morbosus tunicarum intimarura. Cum arteria , cujus tunica intima steatomatosa concreta , aut lamina massae calcariae tecta est, ligetur, fa- cile loco exsudationis lymphae plasticae et adhae- sionis , arteriae inflammatio sequitur , quae abit in suppurationem yel gangraenara. Suppuratio tunc parictes arteriae pervadit vel post solutionem ligatu- rae canalis prorsus aperta est (i), a". Usus ligaturae, quae forma peccat (2) . Inflam- mafio adhaesiva facilius in vulneribus simplicibus et puris nascitur , quam in dilaceratis ; eam ob causara sic instiiuidebet ligatura ,ut, perscindendisforma circuli tunicis intimis , producatur separatio siraplex harum tunicarum intiraarura et exsudatio sufRciens lyra- pliae nascatur (3). Ubi adhaesio non sufficit , mem- (O Trtinsactiont ofa Soe. f. the imprav, ofmti. knowl, Vol, s. p. '.Si. Scarpa, 1 K p. 142. C;,i Jones, 1. 1. p- aii. ^i; Jones, 1. i. p. 174- M E D I C A, Sx membranae partim transcissae suut. Largae ligatu- rae hinc minus conveniunt , cum vix fieri possir, ut aequaliter et glabre circumdent arteriam , quam certe in plicis constringunt (i); quare non trans- scinduntur tunicae intiraae. Sed ponamus , hoc ita fieri,nempe tunicas intimas prorsus transcindi, ta- men, cum tantam partem superficiei externae te- gant ligaturae , minima vasa destruuntur , quae ad exteriorem partem cum arteria cohaerent , atque illam perforant , et impediunt , quominus inflam- mentur. Sane hoc in quadam relatione est cura circulatione; nam si rami, qui immediate superfi- cies vulneratas nutriunt , ligatura val franguntur , vel comprimuntur , sanguis per illos transgredi non potest. Tegit ligatura illam partem , quae posita est supra recens ortam partem , et , si suppuratio in tunica externa provocata sit, transgreditur ad lunicas intimas et haemorrhagia secundaria oritur (a^. Gaudet ligatura igitur forma irregulari , certe tuni- cas intimas non omnibus punctis aequaliter fin- dit. E multis experimentis (3) patet , ad sufiicientein exsudationis lymphae plasticae quantitatem pro- ducendam necesse esse , ut tunicae intimae trans- scindantur. J o n e s utitur in ligatura filis linteis rotundis , fortioribus , cera inductis ; et vituperat tila ali- (i Jones, 1. 1. p. 223. (a) Joncs, 1. 1. p. 174. <3) Jones , 1. 1. p 167 sqq. D a 5« C O M M E N T A T 1 O aliquantulum latlora propter causas supra allatas(i). Pecot contra instituebat experimenta , quibus de- monstrare conabatur, fila quoque unius vel unius et dimidiae lineae latitudinis internas tunicas circu- lariter transcindere ; dummodo magna vi constrin- gantur; nam ligatura hujus latitudinis eo momen- to,quo adstringitur , accipit formam rotundam (2). Non vero hoc valet de ligaturis duarura linearum latitudinis ; quae si adhibeantur, tunicae intimae finduntur, ubi nodus fili arteriae incumbit. Hinc de- monstrabat , transcissionem arteriae circularem raem- branarum magis pendere a constrictione, quam a ligaturae forma. Cum porro partes circuradantes- una cum arteria ligentur, vix determinari potest vis, qua opus est ad rumpendas tunicas intimas : contusione autem partes illae transeunt in gangrae- r.am vel suppurationem , quae si propagentur , ar- teria ipsa corripitur et haemorrhagia secundaria ori» tur, cujus exempla enarrant Pouteau (3), alii- que. ;^». Solutio praematura ligaturae. Cum scimus , quam facile partes recens obliteratae rumpantur vel dilacerentur , non mirandum , plura cxempladari, quibiis probari potest, puncta adhaesio- nis , in fine ligato arteriae , separari , quando aegri se mo- (i Joii es, I. 1. p. 530. (a) V. GrSfe vHd v. Walrher, I. I. B. IV. S. 461. Cs) Pouieau,, Mtlanget ie Chirurgit , p. 302. M E D I C A. 53 movent. Petit (i) observabat haemorrhagiam se- cundariam die vicesima post amputationem , ciijus caiisa elevatio aegri in lecto erat. P e c o t (a) vide- .bat apud canem , ligaturam, secundum methodum Scarpianam institutam , solvi atqiie haemorrha- giam secundariam oriri, quia animal, ictu in capi- te allato , convulsionibus vexabatur , quae destrue- bant cohaesionem arteriae , et coagulum sanguinis expellebant. Optandum quidem, ligaturam posc ■aliquod tempus solvi posse ; cavendum vero , ne adhaesionis puncta laedantur , quia vis , quae ad-» hibetur ad illam torquendam , cerre nocebit obliteraT lioni recens ortae et quia haec semper cohaeret cum illa parte, quam ligatura circumdat. Tunica cellulosa , quae solutionem ligaturae prohibet , par- tim quod tardiiis in suppurationem abit , partim etiam , quia suppuratio , quae exira arteriam inci- pit , h'gaturam relaxat illique multum sui vigoris ad producendam suppurationem in ceteris partibus arte- riae demit. Tamdiu tunica externa nondum rum- pitur, quamdiu, ulla pars cohaereat cum tunica ex- terna recens obliteratae partis arteriae , ec ideo laesio ab altera ad alteram transit. Conamina ad- juvandi solutionem filorum , iUis torqiiendis , ansam praebere possunt ad haemorrhagiam secundariam; nempe, siobliteratio in fine arteriae nondum ea est, ut resistat fliixui sanguinis. Saepe hoc apud am- pu- (i) Pe i i t , 1« I. a°. I 7^:» (a) V. GrSfe unJ v. Wilther, 1. I. S. 475. 54 C M M E N T A T 1 O putationem observatur. Coagulum sanguinis qui- <5em nioles est , attamen nonnumquam deficit (i) , tjuod semper fere occurrit, si ligatura prope ra- nuun uueralem instituitur. Statuere igitur possu- nius , bono operationis eveniui prodesse ligationem factam in illa arteriae parte , quae non multis ra- mis lateralibus gaudet. 4*"- Gangraena et suppuratio arteriae partiumque circumdantium. lllae sunt frequentissimae causae haemorrhagiae secundariae : saejie nascuntur ineptis remediis insti- tutis ad producendam obliterationem. Nimia vis ad operationem efficiendam saepe huic rei ansam prae- bet ; nam , si arteria , operationis causa , a niajore par- te telae cellulosae separata est , tum demitur fons nutritionis , gangraena oritur ct , post ligaturae so- lutionem , haemorrhagia secundaria. Summi momenti id est in methodo Scaipiana; nam in illa operatio- ne spatium magnum requiritur et denudatio arte- riae : haecce igitur saepe causa est gangraenae. Hanc ob causani etiam omnia illa instrumenta ad compri- menclam iriter duo corpora arteriam noxia habenda sunt. NonnuUi Chirurgi etiam , ad circumducen- dum filum circiim arteriam non utuntur acubus , sed medio digito, quod valde vituperandum est , qnia digitus nimis crassus est et ideo major pars erteriae a tela cellulosa separatur. §. i6. (•) A1/»D norns, Oirtrr. tn fiiiiasn of tht htsrt. M E D I C a/' ^ /^ 5i §. 16. '■'' Solutio ligaturae. Nonnulli proposuerunt , ut , statim , post institu- tam ligaturam , haec tolleretur : hoc vero haudqua- quam commendandum videtur ob incertum eventura. Jones (0 ligabat et cum unofilo et (2) duobus, et (3) tribus, et (4) quatuor filisarterias carotides equorum, statimque ,post transcissionem tunicarum intimarum , separabat ligaturam , jungebatque vulnus. Duabus vel tribus diebiis praeterlapsis , inveniebat circa arteriam lymphae plasticae coaguliim , eamque ipsam eo loco , ubi ligata fuit , contractam et re- clusam. Intus observabat majus minusve lymphae coagulum atque coagula sanguinis (5). Nisi alia instituta essent experimenta, haecce multum vale- rent;ast vero experimenta hac de re ab aliis sum- t"a non eundem dederunt efFectum (6)- Hogd- son mmquam videbat obliterationem arteriae , ve- rum tantummodo exsudationem lymphae inter tran- scis- 0) Jones, 1. 1. p. 171« .; (2) J one s, 1. I. p. 175« (3) Jones, 1. 1. p. 168. (4) ] ones, 1. 1. p. 170. (5) Hutchison, pract.Beob.if> itr Chir, a. i. E»ti. 1828 s. 303. (©H.ogdson, l. I. F.p. 1 et -.. Cooper.l. I. Bd. 4, S. 169. 56 C M M E N T A T I ficissas tunicas, qua liimen arteriae pro dimidiapar- te repletum erat. Hinc igitur non convenit haec ojieratio apud homines ; nam in ipsls animalibus ,in t]uibus ea experimenta instituta sunt, vis plastica niajor est, hominesque insuper tam saepe morbo etiam arteriarum affecti sunt. Primo quidem ad- speciu multum valere videtur , quandoquidem , filis statim remotis , vulnus prima intensione sanari posset , sed in methodo Jonesiana detri- mentum remanentis ligaturae , ex uno filo constan- tis , non tanti est habendum , cum eo non irrite- tur arteria ; in methodo vero Scarpiana nocet il- la remansio , uti facile intelligimus , si in men- tem revocamus, quantopere cylindrus hic linteus et fila irritent arteriam. Cum hoc iion commendandum sit , inquiramus, an hgaturatamdiu manere debeat ,donecsuppuratio- ne solvatur. Actiones primariae ligaturae nobis cogni- tae sunt , nempe congestio sanguinis in partem liga- tam arteriae , reactio ligaturae , lymphae plasticae exsudatio interna et perfectio thromborum sangui- nis. Hoc loco monendum est , strictam conjunc- tionem vulneris esse commendandam , nam si hoc non locum habuit, nonnumquam observatum est, in lymphae plasticae exsudatione , actione aeris granulationem oriri (i). De actione vero fili in ta- 0) Langcnbeck, Koiohs'' ''"'' Therapie Jtr Chir, Kramk' hiitea, Td. III. S. sr.4. M % D I C A. , -^ 5^ tunicam cellulosain scriptores niultum difleruiu. J>o- nes (i) illam partera tunicae celUilosae nonamplius. posse perdurare credit et post separationem ligaturae. suppurationem oriri , quae manet , donec arteria separata sit. Vacca Bellingliieri (a) statuic, suppurationem perdurare , licet ligatura die quar- ta separata sit et arteria sanetur. Hog-dson (3) ponit , pressione ligaturae vitara in arteria exstin- gui' et .suppuratione ligaturam solvi. Secundum Pecot (4) pars tunicae cellulosae in gangrae- nara abit , si adhibentur largae ligaturae , vel si vasa vasorum nimis destruuntur. Alii (^) inve- niebant tunicam cellulosam ad locum ligatum in statu sano et consistentem, Omnia illorum ex* perimenta varios eflectus dedere, unde haec diffe^ rentia explicatur. (6) Hogdson et (7)Jone^ non modo suadent , ut tanta vi comprimatur arte« ria, ut tunicae intimae transcindantur , sed eciaro , ut major vis adliibeatur; nam illi credunt, illud adjuvare ligaturae solutionera. Qui vero invenie- bant tunicam cellulosam illaesam , tunicas modo transcindunt , quare non eujori debet illa pars. .:.. Nunq (O Jones, 1.1. p. £32, C2) Seile r, 1. 1. p. 6o. C3) Hogdson, 1. 1. p. 243. (4) V. Grafe uttd v. Walther, 1. i. S. .J69. '' (Sj V. Criife «»i v. Walther, «d. 16. S. 493. (6) Hogflson, I. 1. p. 270. 0) Jones, I. 1. p. a.io. 5« COMMENTATIO Nunc vero actionem fili in timicae cellulosae par- te describamus. Cum (i) nempe ligatura sic instituta sit, ut tunicae intiraae solae transcindan» tur , paucis horis post , parva pars illius absor- betur, unde ligatura illam laxius circuradat. Ubi- cunque ligatura in parcibus corporis vivi agit , sed non necat, videmus novam productioncm , ex- sudationemque plasticam. Ita in superficie interna tunicae cellulosae inflammatio et exsudatio lymphae plasticae oritur, quae illam tunicam arcte conjun- git atque quidem supra et infra ligaturam usque ad saccum coecum tunicarum intimarum. Multum id certe affert ad prohibendam haemorrhagiam secun- dariam, nam postea mutatur in massam ligamen- tosam. Longitudo hujus massae est unius lineae , nonnunquam | lineae, nonnumquam unara et di- midiara partem lineae superat: latitudo i vel 5 li- neae : ejus color est pallide ruber. Si exspecta- nuis , donec h'gaiura natura solvatur, perpetua irritatione producitur suppuratio in tela cellulosa. Quamquam actio fih sic sese habeat, tamen nobis videtur tanta vi constringi filum, ut illa pars tu- nicae ceilulcsae emoriatur. Difficile est, tanta vi constringere filum , ut tunicae cellulosae parietes se invicem attingant , et , si cum filo unico hnteo ligaturam instituimus, suppuratio non tam noxia habenda est , dummodo non diutius adsit ; nam tunc (1} Langebeck, 1. 1. Bd. lil. S. 815' I M E D. I C A. 59' tiinc partes circumdantes praegressa suppuratione , etiam in suppurationem abeunt. Ex e:invoc. nfp<;£. — Galenoqui falso tribuitur, libel- lus f« ^wov 'ih KtiTa YxaTpog. in fine haec habet: ovTrci) TIspi- «AiJ? sysveTO 'OAyjMjr<05 tcdi Trxaiv ^o^spoi ^u To7i; "EA- Xtiffi 5«« tS ivvTTviov. Cs) Plut. in Vit. Alcib. cap. I. p. 191.F. — cap 3. p. 193, A, (4) Plut. in Vit. Per. cap. 36, p* 172. B. 12 COMMENTATIO revocaveris ingenii elegantiam literarnmque et phi- losophiae studium, quibus postea tantopere pol- luit. Nullus enim eorum , quibus doctoribus usus • est , illum in ineunte adolescentia erudivisse vide» turjnisi fortasse Pythoclidem Musicum excipiasCi). Quare , quura postea celeberrimos istos praecepto» res Anaxagoram , Zenonem Eleatem , Damonem , ceteros , sponte sua sibi adjunxerit ; de his ser- mo eritinSect. II., iibi dePericlisingenii animique dotibus ageraus (Vid. Obs. F.'). Incidebant vero primi aetatis anni in turbulenta illa bellorura contra Persarum Regem tempora; peregrinationesque , quas Athenienses in alienas regiones suscipere debebant , proeliaque, quae, usque ad memorabilem Cimonis LXXVii. ^^ Eurymedontem (2) victoriam, fere continua 3. 470, 5£j.jg ^ j^jj^ jjjj-gj. pej-gas Graecosque , tum inter hos invicem committebantur, strepitui armorum msgis , quam studiorura quieti favebant. Ac licet Peri- clis nomen non inveniatur inter illos , qui pro patria pugnaverint , tamen e victoriis , quas postea re- CO Plut. in Per. cap. 4. inic. p. 153. F. ex Aristotele. — de Music. cap. iC. p. 1133. D. — .• Plat. Alcib. I. cap. 14. init. p. 118. Steph. ubi Scliol. — Protag. cap. 8. p. 316. E. (2) Plut. Cira. cap, i;. P.4S6. C. — Thuc. I. cap. 100. — Diod. Sic. XI. cap. 60. sqq. — Nep. vit. Cim. cap. 2. qui tamen haiic pugnam cum Xanthippi victoria confundit. — Frontin. Lib. IV. cap. 7. extr.— -Depace, quaedicitur Cimonis, conff. quae, contra Boeckhium et Heerenium , dixit C. G . Kruegerus , in Seebodii Mu- seo.dicco: Archivfiir Philologie undPadcsogik,!. 2.p. 203« sqq. L I T E R A RI A. i- j reportavit, conjicere possumus, illum militiara non intactam reliquisse; id quod a Plutarcho confirma- tum videmus (i) , qui illum strenuum et audacem vocat militem. Verum dedita opera id agebat, ut popularium oculos mentemque a se averteret; id- que potiissimum lianc ob causam , quia valde ip- simetuendum erat, ne Pisistrati meraoriam in po« puli animum revocaret. Provectae enim qui erant aetatis , valde percellebantur similitudine , quae , et in facie, et in suavi linguae volubilitate , cernebatur inter adolescentem Periclem et famosum istum tyrannum , cujus praeterea genere materno cognatus erat (2), Neque ipsum fefellit existimatio. Fertur enira senex aliquis , qui Pisistratura concionantera audiverat, cum primae concioni adolescentuli Periclis interesset, sibi non temperasse ab exclamatione: „ caveri il- „ lum civem oportere , quod Pisistrati orationi si« „ millima esset ejus oratio" (3). Quibus permo- tus atque insuper genere , divitiis et araicis multum in civitate valentibus spectabilis , sese ab om- nibus rebus civilibus abstinuit , bellicis tantumrao- do operd data ; eaque sapienti agendi ratione Os- tracismum evitavit. Rempublicam capesserecoepit defuncto Aristide, et lxxvii Themistocle in exsilium ejecto (^Fid, Obs. VI.') ^ 4- * 4^9' dum- ,.q»> MvO — £0 Plut. Per. cap. 7. p. 155. G. .:-Xi;)L Ibid. Conf. i'erod. I. 60. sqq, . .!Tpo7rd?,£i? habebantur. Itaque ut eam re- ciperent Laecedaemonii Phocenses aggressi , eos coegerunt ut urbe reddita inde discederent. Victis LXXX. igitur hostibus in patriam redire cogitaverunt ; sed iter per Geraneam (montem inter Megaridem ab Athe- (0 Thuc. I. cap. 105. sq. mcliora habens quani Diod. Sic. XI.cap.78 — Conferrl poterit Schol. Aristid. p. 187. ed. Fromm. (2) Lib. UI. c:ip. 6. 4« L 1 T E R A R r A. 19 Atheniensibus occupatam , et Corinthum), parum tutum videbatur. Manserunt igitur in Boeotia^ animo volventes qua ratione optime ,iter institue* rent , atque interea , cum quibusdam Atheniensi- bus agentes de Democratia, longisque muris non- dum absolutis , diruendis ; ita ut Athenienses me- tu ne quid novi molirentur, cum omnibus quas habebant copiis, sociisque additis, Lacedaemoniis tanquam hostibus obviam irent. In Boeotia apud Tanagram pugnatum est , ibique Athenienses, inter quos etiam Pericles erat (i) , proditio- ne Thessalorum , quamquam fortissime pugnantes , tandem in fugam conversi sunt (2) (Vid, Obs* XIV.'). Non diu tamen hac adversa usi sunt fortu- n^, Cimonis enim ope , quem nuper revocave- rant , inducias cum Lacedaemoniis fecerunt; Boeo-^stf. tis iterum arma intulerunt ; iisque sexagesimo se- cundo post Tanagraicam pugnam die, ad Oeno- phyta superatis, Tanagraeorum muros diruerunt; atque a Locris Opuntiis centum ditissimos am- plissimosque cives obsides abduxerunt (3). De- LXXXi.- niq.ue etiam Aeginetae Atheniensium armis succu- buerunt ; murisque dirutis , navibusque traditis, vectigal iis impositum est* Nec CO P'"t. Per. cap. 10. p. 157. C. (O Thuc. I. cap. 107. — - Conf. Diod. Sic. XI. csp; 80. sq. (3) Thuc. I. cap. 108. — Diod. Sic. XI. caj'. 83- — Conf; Boeckhii explicatt. Plndar. Tom. U. Pirt. 1. p. iS&i B 2 \i ao COMMENTATIO Nec foris tantum Atheniensium civitas victo- riis quas de hostibus reportabant, in dies poten- tior fiebat, verum et domi niagis magisque confir- mabatur ; ita ut de manubiis , quas Cimon e Per- sarum bello fecerat, non tantum australis arcis murus (i), verum etiam longi muri ab urbe us- que ad Piraeum Phalerumque pertinentes , Megari» cae expeditionis tempore incepti, paulo ante Ae- ginae subactionem absoluti sint (2). His postea accessit tertius murus , rb h» f4,hou vel to votIov r£7xo? appellatus , quem Pericles exstruxit ; et de quo adhuc ambigitur, utrum a mari usque ad ur« bem pertinuerit; an e Munychio Piraeum versus Phalerumque ductus , priores muros inter se junxe- rit ;• denique an unquam exstiterit. Qua de re Observatione XV, fusius egimus. Hostibus autem terra marique omni modo nocere 45S' cupientes Athenienses , neque Laconiam omiserunt, quae ab illis duce Tolmide vastata est, Lacedae- moniorum navalibus deletis. Idem imperator , Co- rinthiorura oppido Chalcide subacto, Sicyoniisque qui sese exscensioni opponere voluerant victis , in urbem Naupactura collocavit Messenios, qui bello de- (0 Plut. Cim. cap. 13. p. 487. B. — De Glor. Ath. cap.7. p. 349 D. — Nepos in Cim. cap. 2. Gn. — Pausanias Lib. I. cap. 21. §. 4. — cap. 28. §. 3. (2) Thuc. I. cap. 107. sq. L I T E R A R I A. ai decem annorum exhausti, pactionem cum Lace- daemoniis inierant , ut Peloponnesus a se relinque- retur (i). Dum igitur in Graecia res feliciter gerebantur , lxxxi. in Aegypto clade afFecti sunt Athenienses , ac Per- sae illos coegerunt hacce regione cedere: ita ut naves quinquaginta Athenis auxilio prioribus missae hujusque calamitatis ignarae, a Phoenicibus inter- ceptae omnes fere deletae fuerint , ac paucae tan- tum eiFugerint. Eodem fere tempore Atheniensi* bus ab Oreste Thessalorum rege per^uasum est, ut ipsum in Thessaliam , e qua expulsus erat , re- ducerent. Misso igitur exercitu aliquam quidem re- gionis partem occuparunt, urbem vero expugnare non potuerunt; ita ut re infecta ^cum Oreste rC' verterentur (2). Hanc autem , quam experti fuerant adversam for- tunam , reparavit fausta expeditio in Sicyoniam , quae non unam ob causam in hacce disputatione memoratu dignissima est. Siquidem non tantum ab eo inde tempore Periclis historia magis magis- que Atheniensium historia dici meretur, verum- etiam res ab eo gestae certiore Chronologico ordi- ne enarrari possunt. Diodoro enim hanc expedi- 454. tionem perperam narrante duobus locis, Olymp. 'Bfnra/- ^ LXXXr, (1) Thuc. I. cap 108. — Diod. Sic. XI. cap, 85. — Paus, I. cap. 27- $.6. Cz) Thuc. I. cap. 109. sqq. ai C O M M E N T A T I O LXXXI, a, et rursus 4, e temporum computatio- ne constat Periclera Olymp. LXXXI f Athenis abfuisse. Nam istam expeditionem excepit triym annorum spatium , de quo Tiiucydides loquitiff, quoque praeterlapso foedus qiiinquennale factum est ; secuti sunt tricennalis foederis anni quatuor- decim. Hisce collectis fiunt gnni viginti.et diio Lxxxr. quibus distabat initium belli Peloponnesiaci ab.an- no prirao post Periclis in Sicyoniam expeditionera. Sed quura Peloponnesiacum bellum initiura cepe- rit anno A. C. 431.* necesse e^t, ut primus trium annorum spatii annus fuerit A. C 453. , et is qui hunc annum antecesserit , (eum dico , quo Pericles.in Sicyoniam profectus sit) , annus quem indicavimus. Pegis, quam urbem inMegaride ad Corinthiacum sinum sitam Athenienses habebant , navibus centura, (secundum Plutarchum , quinquaginta ut vult Diod,), cum mille delectis militibus profectus est Pericles ac Peloponnesum versus navigavit, hic illicadlit^us, appellens , neque ut antea Tolmides fecerat , mariti- mas tantum urbes vastans , verum et long^ius a ma- ri procedens , incolas in urbes.inclusit; Sicyonios qui ipsi obviam iverant, ad Nemaeam profligavit, ibique tropaeum excitavit. Mox ex Achaia Athe- niensibus amica, militibus Jn: classem acceptis, ad. oppositam continentem delatus Acarnaniam depo- pulatus est, atque Oeneadas in suos muros com- pulit, quorum vastata regione domura rediit, hos- tibus tcrribilis , a civibus vero cautus et strenuus ha- L I T E R A R I A. as habitus, siquidem nulla ofFensio ne fovtuita qui* dem militibus oblata est (i). Oeneadas Achenicn- sium obsidione liberatos aggressi sunt Messenien- S|es, qui nuper Naupactum irapetraverant. Hi urbem ceperunt et per aliquod temporis spatium te- nuerunt, donec et ipsi ab omnibus Acarnanibus obsessi, urbe cedere debuerunt seque Naupactum receperunt (2). iVid. Obs. XVI.'). 4S3. Majorem adhuc laudem abomnibus consecutus est Pericles e praeclaris quae in Chersoneso edidit faci- noribus; ubi Graecisincolissalutarem sese praestitit, Lxxxr. civitates mille colonorum frequentia confinnavit, 4- muroque in Isthmo a mari ad mare ducto , (^quem nonnulli jam a Miltiade inceptum fuissc conten. dunt) (3),incursiones Thracum aliorumque impedi- vit, ac finem imposuit perpetuo bcUo , quo hijus regionis incolae a latronibus infestabantur. Eodem tempore quo Pericles in Chersonesum coloniam transmisit, Tolmides aliis mille civibus Naxum A. C. 466. anno ab Atheniensibus subactam inco- lendam dedit. Circiter haec tempora Pericles ctiam in Pontum navigasse videtur , qua occasione trede- cim naves cum Lamacho reliquit , ut earum ope ty- ran- (O Plut. in Per. cap. 19, p. 163. D, — Thuc. I. cap. Ui. — Diod. Sic. XI. cap. 85. 88. — Conf. Aristid. Oiat. SJc. cap. II. Tom. I. p. 387. Jebb. Ca) Paus. Mess. cap. 25. (si Nep. in Miltiad. cap, 1. J. 1 94 COMMENTATIO rannuni Timesileontem expellerer; et superata ty* ranni factione populo Atheniensium persuasit , ut sexcentos cives Sinopen mitterent. Praeterea apud PUitarclium memorantur coloniae , quas idem misit , in Andrum insulara, atque in illam Thraciae partem quam Bisaltae tenebant , licet Macedonicae ditionis es. set (i). Has colonias missas esse puto trium 11- lorum annorum spatio , quibus nihilmemorabile In Graecia accidit, quosque eam ob causam Thucy- dides praetermisit ; verisimile enim est Periclem hac quiete usum fuisse ut etiam extra Graeciam Athe- niensium fama ubique celebraretur (2). Eorundem taraen levitatem repressit , qui Aegyptum amissam aegre ferentes, Siciliaeque inhiantes jam Hetruriam ac Carthaginem soraniabant; id maxime agens ut sese Lacedaemoniis , quos veheraentissimo odio pro- sequebatur , opponeret, eorumque auctoritatem , ubicunque posset , frangeret (3). Tribus igitur annis post Periclis expeditionem in Sicyoniam atque Acarnaniam praeterlapsis , Cimon Spartanos Atheniensesque inter se reconciliavit ; at« Lxxxu. qiie effecit ut quinquennalia foedera inirentur ^4). 3* Abs- (i) Thuc. 11. cap, 99. Ci) Plut. in Pericl. cap. ii. p 158. D. — cap. 19. sqq. p. 163. C. sq. — Thuc. I. cip. 112. init. — Diod. Sic. XI. cap. 88. — Pausan. I. cap. 27. §. 6. C3) Plut. in Pericl. cap. 10. sq p. 164. A.— Alcib. cap. 17. p 195. D. (4) ( onf. Obs»rv. XIV. 450 ' L I T E R A R I A. 4»^ Abstinuerunt igitur Athenienses a bello contra Graecos , et Cimonem cum ducentis navibus tum suis tum sociorum in Cyprum miserunt; tota ve- ro classis ibi non permansit; Amyrtaeus enira qui post Inari cladem necemque iri Aegypti paludes , ubi a Persarum persecutione tutus erat , sese rece- .i"zxx.. perat, atque adhuc perpetuo cOntra eos belligera- bat, auxilia ab Atheniensibus petivit ; ac sexaginta naves impetravit, quae in Aegyptum vela dederurit. Interea annus praeteriit , nec per magnum tempo 449- ris spatium 5bi mansisse videntur ; Cimone eriim mbrbo , quem nonnulli perperam dixerunt e vulne- fe ,- quod acceperat ortum fuisse , graviter afflicto , res non bene cessisse videntur ; eoque mortuo -in patriam reversi sunt , quo etiam naves quae in LXXX£U Aegyptum profectae fuerant redierunt (i). {Fid, Obs. XFII.'). Nec aliquid araplius memoratu dig- num hoc annoaccidit; nisi quod hisce terapo- ribtfs , -iit a^ud Plutarchum legimus , Pericles per totam Graeciam legatos miserit , singulis civi- tatibus persuasuros , ut legatis in unum locum (Athenas?) missis, de-comnMmi Graeciae salute ^*» nixxyj deliberareturCa). (r/V. Obs. XFlIPi, V'^- . ' «s ' Ap. • (i) Plut. in Per. cap. lo. p. 157. D. sq. — in Cim. cap. 18. p. 490. A. sq. — • Thuc. I. cap. iii. » Diod. Sic. XII. • cap. 3. sq. — Nep. Ctm; cap, 3. §. 3. — Suid. in voce YSum. .flf is-^A .lUjo-.MiA. iat- ioBie (2) Plut. in Per. ctp. 17. p. 162. D. ""' «^' -ti-''???'' 2,6. C O M M E N T A T f O 448. Apparuit jam brevi post Gimonis obitum ,, ami-- citiam , quam inter Athenienses et Spartanos junxe-. rat, fundamento niti, quod prima occasione corru^- re deberet. Tanto /cnim odio Peloponnesii Peri- clem habebant, quanta benevolentia , ejus adversa- LXXXiii. rium fuerant araplexi. Et quamquam Megaren- sium defectio a Diodoro (i) huic anno adscripta, potius ad annum 445 referenda est^ hoc tamen anqo Athcnienses denuo ostenderunt , id imprimis sibi esse propositum , ut Lacedaemoniis quan- tom possent nocerent , eorumque auctoritatem rai- nuerent. Quum enira Lacedaemqnii Delphos profJecti, civibus templum a Phocensibus occu- patura reddidjssent , ac Trpoi^oiVTslag jus accepis;^ ; 7X,i sent, cujus rei documentum -in fronte lupi ; cu- ••■ jusdam ahenei insculptum erat; Athenienses Pe- rich's ductu statim post illorum discessum De]ph.QS, aggressi sunt , temploque Phocensibus reddito , ^po/AxvTeltxv sibi vindicaverunt., ejusque rei indJA cium in dextro lupilatere inscripserunt (a). (J^fdf. Obs» XIX.'). ijdi !i;j 446. Hoc anno ad finem vergente, vel fortasse Jam T VYYIII g, ' sequenti ineunte, gravissima.clade afFectisuntAthe- COSUJb^MjXy... cap. 5. verum conf. Thuc. I. cap. Ca) Plut. in Per, cap.si. p. 164. B. — Thuc. 1. cap. iia. fin.-- Schol ad Aristoph. Avcs vs. 557.— Suid. inTigpo^ ToAf/^»^.^"^ Hesych. ia voce. «r.tfl' .q ,\i .q* • L I T E R- A Tv I A. %7 nienses , qui duce Tolmide Boeotiam invadentes , Orchomenum ac Chaeroneam ceperant; inde Haliar- tum revertentes , prope Coroneam in Boeotos in- cidunt , qui sibi socios e Locride atque , Buboea adjunxerant; proelioque commisso Athenienses pro- fljgati. sunt , ingenti strage inter eos edita , tbr- tisisimisque atque amplissimis Atheniensium ducir: bus, Tqlmide ac Clinia Akibiadis pafre (i), cacn sig,^fj.Vi$:tores^^Pj»,,captivorum redemtione hostes coegerunt , .-ut ito^- Boeotia cederent ; qqo facto illae urbes, ubi antea Atjieniensium auctoritas va- liierat , Teceptts exsulibus , denuo sui juris factae 3unt.(2) (^/^. O^i. XX".)' ■■-• .;;FraGt,is:, ut putabant Graeci,^ hac adversa for-44S. tuna At;heniensibus , plurimi occasionem , quara, sibi aptifrshnam ducebant, ,avide arripuerunt:, atque; ab invisis sociis qui sibi dorainationem vindica- yerant , alacriter defecerunt. Exemplum dederunt E,vibpe?ns^Sj, contra quo^ quum Pericles. magnp cum ej^fircitu profectus esset, freturaque jam tra-( jecisset.,; ipsi jiunciatur etiam Megarenses .defecis-. se.5,,§ibi/que Corlnthios, Sicyonios Epidauriosque a(}iuiixis§p; atque insuper, ab iis fui§se interfectos -loD y^inohmM ni aupj.: ^** jj/;j),.Plut. in. AJcil}. «p. I. p. 290. E. ~ Plat. Alcib.,|.,g{ 112. Biester. — - Isoc. de Bigis cap. 11. p. 352« B. , .,.;.. ,,,., , -, , (2) Plut. in Pericl. cap. 18. p. 163. A. — In Ages. cap. 10. .j_ pi'^o(5. A. — Thuc. I. cap. 113. — IV. cap. 92. — Xenoph. Mem. XII. cap,.,5. §. 4. — Diod, Sic XII. cap,:6, — , Pausan. I. cap. 17. S. <5. 031 ..jua a8 COMMENTATIO milites, qui in urbibus relicti fuerant, exceptis tantum illis , qui Nisaeam fugere potuerant. Prae- terlapsis etiam quinque annis, per quos foedus cum Lacedaemoniis valeret, quotidie horum in Atticam invasio exspectabatur. Quibus auditis , Pe- ricles, Euboicam expeditionem intermittens , statim in patriam rediit. Non tamen ausus est Pelopon- nesiis obviam ire: nam Megarenses eorumque so« cii sese cum Lacedaemoniis conjunxisse videntur. Hostium exercitui praeerat Plistonax, Spartanorum rex , Pausaniae filius , cui , propter immaturam aetatem , Ephori praeposuerant comitem Cleandri- dem, patrem illius Gylippi, qui Athenienses in Sicilia profligavit (i). Animadvertens igitur Peri- cles, sese collectis hisce copiis imparem futurum',-' Cleandridem decem talentis tentavit; qui, tanta pecunia corruptus, exercitum , Eleusinem et ad Thriasios campos progressum, domum reduxit. Hostibus e patria profectis Pericles continuo in Euboeara reversus est, totamque insulam sube- git, ceteras civitates certis conditionibus in fidera recipiens , Hestiaeensibus vero , qui , nave Athenien- sium capta , omnes , quos in ea invenerant , morte affecerant, urbe expulsis, atque in Macedonia col- locatis : insuper etiam ditioribus Chalcidensium ejectis. Haec omnia tanta celeritate effecit, ut men- (i) PIuc. in Nic, cap. 28. p. 542. A. — Coaf. Tbnc VI. cap. 93. — Diod. Sic. XIII. cap. !o6. I. L I T E R A R I A. 29 mense Munychione , post Euboeae subactionem , tricennale foedus cum Lacedaemoniis composue- rit (i). Sunt autem in his,quae ulteriore quadam explicatione egeant; quam ob rem ista in Obs. XXI, ulterius persequeicur. Cimon moriens Pericli omnem in civitate auc-444« toritatem reliquerat : nam , etsi Leocrates Aegineta» rum victor , Tolmides Myronidesque inter princi- pes in republica viros enumerabantur; nullus tamen eorum , quum nihil nisi res bellicas callerent , In civili rerum administratione, crescenti ejus aucto- ritati sese opponere poterat. Optimates igitur, ne LXXXIV. reipublicae forma quaedam oriretur , quae merito mo- narchia vocari posset, Thucydidem Milesiae filium {yid. Obs. XXll.') , Cimonisque afhnem , excita- runt; quo Periclis potentiam diminuerent. Minor quidem ille erat Cimone, si res bellicas spectes; sed eum superabat eloquentia rerumque civilium cognitione ; et quotidie in concionibus cum Peri- cle decertans , brevi rempubhcam ad aequilibrium re- 0) Plut. in Per. cap. 22, 23, 24. init. p. 164. C. sq. — Thuc. I. cap. 114 sq. quique eum descripsit Dion. Ha- lic. p.846. R. et Schol. Arisdd. p. 183. ed. Fromra. — Thuc. II. cap. 21. — . Theopomp. fragm. 164. ed. Wich. — Diod. Sic. XIL cap. 7. 2a. — Strabo X. cap. 649. Falcoii. — Pausan. V. cap. 23. §. 3. — Schol. ad Aristoph. Nub. vs. 2:3. ■ — Conferri poterunt Andoc. de Pac. p. 24. n". 14. et Atschin. de Fals. Legat. p. 51. n». 23. De quibus egic Kruege- rus in Novo Mus. Seebodii, parte 3. p. 84. sq. 5(5 C O M M E N T A T I O reduxit. Imprimis efficere conabatur, ut Opti- mates non amplius cum plebe confunderentur, qua re eorum dignitas valde minuebatur ; verum eos secernens, atque omnium copiis in unum contrac- tis , valentiores reddidit. Ab eo inde tempore duae factiones , quae antea inter se permixtae fuerant , separatae sunt , atque ortum est discrimen inter pau* corum , et popularis , dominationis fautores. Con- tra has molitiones Pericles populo plura indulsit; festa , epula , pompasque concedens ; naves colo- niasque emittens; verum imprimis magnifica illa monumenta exstruens , quorum rudera liodieque ad- miramur (Vid. Obs. XXIII.^. Verum et liaec mag- nopere a Thucydide ejusque asseclis culpata sunt; qui clamabant, reditus , quibus ad bellum contra Persas gerendum Pericles uti debuisset , hac ratione pessumdari : ita ut , in diem magis aucta inter ambas factiones discordia, res eo pervenerit, ut ostra- cismo decerneretur , uter patria cedere deberet. Sed et ex his Pericles victor abiit, adversarioque ejecto per quindecim deinceps annos civitatem guber- navit (i). Per omne vero illud tempus arbitrium Athenarum Civitatumque, huic urbi subditarum, tributorum, exercituum , classium, insularum , ma- risque penes eum fuit , iraperiumque tenuit , quod regale meriro dicatur. Sic et ab eo inde tempore de- W) Plut. in rericl. a cap. ii. ad 14. fin. a pag. 158. A. ad '6j. A. passim. 'L I T E R A R I A. 3? desiit popuH libidini indulgefe';' verum , ubi ebs persuasione non eo, quo vellet , perducere poterat , invitos saepe coegit ad ea , quae publicae saluti prodesse putabat. Quod jam statim post Thucy- didis exsilium ostendit. ' Archontc enim adhuc Lysimachide , Psammeti- chus, Aegyptiorum rex, pecuniae inopiae succur- rere cupiens , qua Athenienses bpprimebantur , pe- nuriaeque ex agrorum devastatione exortae, qua<" draginta mille medimnorum frumenti copiam in Atticam misit , quae inter cives divideretur. Peri- cles hac occasione usus est, ut non tantum plu- rimos ex infima plebis faece, verum etiam plures alios, qui revera cives , sibi vero odiosi essent, jure civitatis privaret. Quo consilio instauravit Solonis legem, qua omnes, qui non ab utroque parente , Atheniensi cive,nati essent , nothi habe- bantur : quo facto civium numerura , qui antea ul- tra 19,000 fuerat, ad 14,040 reduxit; cujus tamen legis postea ipsum poenituit, ut infra dicemus (i) (Vicl. Obs. XXIF.). Sed et alia ratione Athenas nimia civium mul- 443. titudine liberavit. Sexaginta enim annos ante, LXXXIV. Crotoniatae Sybaritas proelio vicerant , omnesque , quos prehendere potuerant , nece affecerant ; ita ut illa urbs ad solitudinem redacta esset. Prae- ter- (i) Plut. in Per. cap. 15. p. 161. B. — Conf. cap. 37.P.172. D. — Scbol. ad Aristopb, Vesp. vs. Ji6. s. 31 COMMENTATIO terlapsis vero quinquaginta tribus annis , nonnulU Thessali in eam habitatura concesserant, verura , quinquennio vix transacto, inde a Crotoniatis ex- pulsi sunt. Miserunt igitur legatos Spartam Athe. nasque, ut ex illis urbibus colonos peterent, quo- rum auxilio Sybarin redire sibi liceret. Advenerunt hi legati Athenas Archonte Callimacho , ac per duos annos de colonia in Italiam mittenda , ab Athenien» sibus consilia agitata sunt. Tandem , extremo Praxi- telis anno , Lacedaemoniis petitionem abnuentibus , multi Athenienses , inter quos amplissimi viri , decem navibus Sybarin profecti, in hujus urbis vicinitate Thurios condiderunt (i) (Vid. Obs. XXF.^. ^i. Eretrienses, qui in Euboea habitabant, no- LXXXIV. vas res hoc anno raoliti esse videntur; sed eorura conatus repressi sunt , atque ex eorum numero Athenienses ditiorura filios obsides ab- duxerunt , Psephismate decreto , cui deinde nomen fuit ^EpsTpixxou y.ix.rxKoyou (2). NuUis igitur hostibus Atticam infestantibus , et civitate magis magisque confirmata , Pericles , qui nolebat, ut populus quiesceret, nuUisque bellis oc- (i) Plut. in Pericl. cap. 11. p. 158. D. — Pseudo Plut. in X. Orat. cap 3. P. 835. D- — Diod. Sic. XII. cap. 10. — Dion. Halic. Tom. V. p. 453- R- — P'»"' Hist. Nat. XII. cap. 4. Catonianam aeram secutus. — Steph. Byz. in voc. Qovftat. (.ij Hesych. in voc. — Lexicon MS. Photii citat. a Dodw. de Cyclis , p. 7+i« 4' 440. L I T J£ R A R I A. 33 occupatus, res novas iii republ. agitare conaretur, praeterea id agens ut Atheniensium nomen , etiam extra Continentem terrara , auctoritate valeret ; oc- casione, quam sibi oblatam putabat , usus est, ac bellum Samiis inferre instituit. Contendebant Sa- mii cum Milesiis de urbe Priene; e quo certa- mine, quum Samii victores rediissent, ab Athe- niensibus jussi sunt a bello desistere ; quod nisi fecissent , Athenienses minabantur , sese illorum insulam aggressuros esse (i). Quum tamen Peri- cles , non tantum a posterioribus Grammaticis, ve- rum etiam a Plutarcho , dicatur (2), privatis qui- busdam de causis , consiliura suura Sami oppug- nandae populo persuadere conatus fuisse; ali- quantulum a publicis rebus degrediamur, Periclis- que familiam et privata negotia consideremus. Re- pudiata enim uxore (Vid. Obs. XXFI.^y e qua duos filios , Xanthippum et Paralum , suscepe- rat, quamque , quod matrimoniiim , marito ae- que ac conjugi, odiosum esset, minime invi- tam alii collocaverat; ipse in aedes suas recepit celeberrimam illara Aspasiam (Vid. Obs. XXVll.') , cujus consuetudine ab eo inde tempore quotidie utebatur, quamque tandem uxorem duxisse vi- de- 0) Plut. in Per, cap. 24. sq. p. i(5s. — Thuc. I. cap. 115. — Diod. Sic. XII. cap. 27. — Schol. ad Arist. Vesp. vs. 183. (a) Plut. I. 1. — Harpocr. et Suid. in roce. CLAR. C 34 C O M M E N T A T t O 9 detiir. Haec , ex urbe Mileto oriimda , populares suos coram Pericle defendisse dicebatur , expedU tionemque contra Samios ejus precibus effectam esse , vulgo creditum est. Negariint autera illud plurimi, inter quos Assenus , V. C. (i); eamque rera alibi ulterius persequemur ; nunc vero bellura ipsum considereraus. Recusantibus igitur Samiis a bello desistere , Athenienses sexto post icta foedera tricennalia anno, Periclem in lianc insulam raiserunt ; qui quum eo venisset, democratiam restituit, quinqua- ginta pueros totidemque viros obsides abduxit , at- que in insula Lemno deposuit , custodia ibi relic- ta; quibus factis cito domum rediit. Interea nonnuUi e Samiis, qui ex insula discesserant , cum potentioribus ibi adhuc degentibus, ac Pis- suthr.e Regio Praefecto , societatera inierunt ad mu- tandam in Sarao regiminis formara. Deinde , sep- ringenti numero in insulam trajecti, democraticam factionem subegerunt, obsidibusque e Lemno sur- reptis , palam ab Atheniensibus defecerunt , cus- todibus magistratibusque quos Athenienses reli- querant, Pissuthni traditis; et simul ad Miletum oppugnandam sese parare coeperimt , Byzantiis etiam persuadentes , ut secum una deficerent. Quod ut Athcnienscs rcsciverunt, statim Periclem ite- rum (0 In libello ci;i titulus: Perikles van Athene, Hag. Com. iSij. i). 34. 1. L I T E R A R I A. 31 rum cum sexaginra navibus contra Samios miserunt. Is, sedecim naves in Chium Lesbumque ablegans , Lxxxv. quae Phoenices observarent, atque ubicunque man- darent, ut insulani Atheniensibus venirent auxi- lio , ipse cum reliquis Samiorum classem , Mileto redeuntem , profligavit ad Tragiam insulara. Dein- de quadraginta Chiorum et viginti duabus Les- biorum navibus Atheniensium classi additis, Pe- ricles milites suos escendere jussit ; qui , pedes- tri praelio victores , Samiorum urbem undique cinxerunt, atque a mari omni comraeatu inter- cludere conati sunt. Dura haec geruntur, Pericli nuntius afFertur, Phoenices appropinquare ; qua- propter sexaginta navibus, ex iis quae ad lit- tus appulerant , sumtis , celeriter contra eos in Cariam profectus est. Opportunitatem , qua ob- sidentium exercitus Imperatore magnaque militum parte orbatus erat, oppidani usurparunt, atque, Melisso duce, de improviso ac repente ex urbe in Atheniensium exercitum , nuUa munitione tectum , invadentes , eos facile in fugam verterunt , naves- que, quae pro castris in statione manserant, dele- verunt. Deinde, pugna cum ceteris navibus com- .3^^ missa, eas profligarunt; ac per quatuordecim. dies maris domini fuerunt. ]3iucius tamen ipsis mari libero uti non licuit. Reversus enim ab expeditione Pericles , novis , quae Thucydide duce allatae erant , suppetiis adjutus , omni studio urbem op- pugnare incepit; hac in re Artemonis opera usus: C a ac 36 C O M M £ N T A T 1 ac tandem nono mense in suam potestatem redegit. Urbis moenia diruta sunt; ex incolis obsides ab- ducti: etiam naves ab.sumtae , Samiisque tributum impositum, Quibus omnibus perterriti , Byzantii se- sie denuo Atheniensium dominationi subjecerunt (i) iFid. Obs, XXFIII.^. Exteris igitur rebus compositis addomesticasPeri- cles animum advertit. Ejt quum Comoediae licentia mirum atque horrendum in modum crevisset, eam reprimere conatus est Psephismate scripto : tou (jiM xuf>i.'^h7v , eaquelex valuit per hunc duosque quise- quebantur annos (2). Cujusmodi vero illalexfueric, non satis explicasse videntur viri docti , quos hac de re consului. Nam , quominus credamus Comoe- diam his temporibus plane prohibitam fuisse, ob« stat Oderici Marmor , a Clintono (3) citatum ; e quo disciraus , Dionysiis anni 439. , Archonte Mo- rychide , et 437., Theodoro Archonte, Coraoe- dias esse actas. Putaverim Scholiastae verbis addenJam esse voculam nvx, ut indicare vo- luerit, per illud temporis spatium non licuisse, aliquem in scenam producere , ejusque imaginem persona gestibusque imirari ; eadem fere ratione, qua postea Antimachus legem tulit, f/,i) nuiAuhlv i^ &v6- Ci) Plut. in Per. cap. 25—23. p. 165. sqq. — Thuc. cap. US — JI7. in fin. — I lod. Sic. XII. cip. 27, aS. Ca) Schol. od Arisroph. Acliarnii. vs. 67. — Suid. in voce (3) Conf. ad h. a. ColuiiiiJi IV. — ad a. /3?« Col. IV. L I T E R A R I A. 37 ivifiuro^ (1). Eaqiie opinio miiii optime ciiin temporuni ratione convenire videturj siquidem constat , praeter alios , etiam Periclem jam antea sae- pius Comoedorum dicteriis petitum fuisse. Pse- phismate igitur in eos scripto , per tres hosce annos quieverunt: verum, quuui , Archonte Eutliy- mene , haec lex abrogata esset , brevi postea , Me? garensis Peloponnesiacique belli tempore, antiquam impudentiam denuo susceperunt ; quoque magis in- viti tacere debuerant , eo acrius in eum , quem hujus mab' auctorem putabant, insultarunt. Victoria autem , quam de rebellantibus Samiis re« 437. portaverant Athenienses , ceteros insulanos popu. losque, quos tributarios habebant, coercuit, at- que in officio retinuit. Pace simul inter Athenienses Peloponnesiosque vigente, priores, bellorum ac longinquarum expeditionum avidissimi , denuo ani- mum appulerunt ad possessiones extra Graeciam acquirendas. Itaque Pericles , qui in his populo morem gerebat, dummodo inceptus faustum exi- timi polliceretur, auctor fuit coloniae Amphipolia deducendae. Eo jam Aristagoras, qui a Persarum rege Dario defecerat, anno A. C. 497. veneratj verum paullo post ab accolis Barbaris circum- ventus, cura toto exercitu periit (2). Post duos igi- (0 Conff. quos citat Petit, ad Legg. Att. p. 131. sq. CO Herod. V. cap. nC. -— Thuc. IV. cap. 102. — Diod. Sic. XII. cap. 63. j 38 COMMENTATIO igitur et triginta annos in eam regionem, quae inculta jacebat, navigarunt decem mille Athe- niensium coloni a. A. C. 465.: sed ne iiis quidem tranquille has terras habitare contigit ; quippe quos aggressi Thraces ad Drabescum profligarunt , atque ad unum omnes occiderunt (i). Quam ob rem Athenienses hisce temporibus otium nacti, cladem quam ante undetriginta annos acceperant, reparare Lxxxv. studuerunt ; et , Archonte Euthymene , Agnonem Ni- ^' ciae filium , in Thraciam miserunt ; qui eodem illo loco , quo priores advenae perierant , quique iwex 0^01 appellabatur, urbem condidit, Amphipolin vo- catam , quippe ab omni parte duobus fluminibus circumfluam. Quae urbs postea pugna inter Cleo- nem et Brasidam nobilitata fuit (2). 436. Multo vero majorem gloriam Athenis addidit Pericles eodem hocce Archonte Euthymene; quum Phidia ex Elide , ut videtur , reverso , Propylaea aedificare incepit (3). De cujus aedificii splendore ac magnificentia una tantum omnium et consentiens vox (1) Ilerod. IX. cap. 75. — Thuc. I. cap. loo. IV. 102. — Diod. I. c. Conf. lib. XI. cap. ?o. — Paus. I. cap. 29. §. 4. — De Drabesco Strab. VII. pag. 4S1. — Steph. Byz. in voce. C2) Thuc. IV. cap. J02. — ■ Diod. Sic. XII. cap. 32. — Schol. Aeschin, p. 755. R. — Stephani Byz. Epitomator quaedJim tur- bavit. Conf. in voce 'Af*0ivohii. (3) Plut. in Per. cap. 13. p. 160. B. — Diod. Sic. XII. cap. 40. — Harpocr. in voce , quique sua ab eo tnutuatur, Sui- das. V L I T E R A R I A. 39 vox est, etiam corum, quibus ejus rudera a Tiucis in suggestura tormentariura {batterij') rautata , con- spicere licuit. (Vicl. Obs, XXIX.). Quamquara Spartani atque Athenienses , Dorien- 434- siumlonuraquestirpium principes , pacera composue- rant , triginta annorura foedere facto ; pluriraae ta- men causae erant belli instaurandi , seminaque discor- diae ubique dispersa. Lacedaemonii , qui post Pau- saniae arrogantiam proditionemque , principatum Atheniensibus , eorumque praeclaris Iraperatoribus concesserant , postea, quum viderent, Athenienses classibus suis totius maris Aegaei maritimarumque regionura imperium tenere , sociosque tam liberos , quam subjectos cogere , ut ea facerent quibus Athe- nae maximeaugerentur; Lacones igitur tandera intel- 433. ligere coeperunt , omni opera sese obniti oportere , ne omnis Spartanorura auctoritas in Graecia pror- sus interiret (i). Athenienses contra, felici beilo- rum exitu elati, quotidie majora concupiscere , id- que unice studere , ut, quemadmodum plurimas si- bi jam regiones extra Graeciara subjecerant, sic er 'EAAosSc? ipsius auTOKpxTopsg fierent. Tricennalia vero foedera bellura per longura temporis spatium impedi- verunt ; donec tandera exarsit , quum legati ex insula , Corcyra, Athenas venientes hujusque urbis cives in suas partes perducere tentantes , eorum auxi- lium (i) Thuc. 1. j-ap, jis. 40 C O M M E N T A T I O rum contra Corinthios imploraverunt (i). (^yid. Obs. XXX.-). Pericles , qiuim intelligeret , Peloponnesiacum bellum nulla ratione evitari posse, hanc occasionem non praetermittendam censuit, reipublicae, quae post Athenas re nautica optime valebat , societatera avi- de amplectens. In altera igitur concione (prio- ri enim , Corinthiorura dicta , non minus quam Corcyraeorura placuerant) , populo persuasit, ut cura Corcyraeis foedus icerent ; non offensivum (ut vocant) , quo tricennale foedus violaretur , sed defensivura. Namque Athenienses probe sciebant , et hac ratione bellura cum Peloponnesiis eruptu- rum ; nec siverunt , ut Corinthii , Corcyraeorum clade confirmati , eorumque classibus aucti , sibi pares fierent. Quae secum reputantes, auxilia Cor- cyraeis mittenda censuerunt; ac Pericles decem na- ves huic rei designavit, quibus praeposuit Lace- daemonium , Cimonis filium , duobus CoUegis illi additis. His ducibus mandatum est, ut ab omni proelio abstinerent , nisi Corinthii Corcyram ip- sam adorti fuissent (a). Dici igitur poterit ista Corcyraeorum legatio Pe- loponnesiaci belli facem pcr Graeciara accendisse ; verum etiamsi haec omnia non accidissent, alia etiara hujus belli causa fuisset. Si quidera Pse- phis- CO Thuc. I. cap. 31. (.) Plut. in Per. cap, ig. p. 167. F. — Thuc. I. cap. 44.sq. L I T E R A II I A. 41 phisma in Megarenses , e sententia Meieri V. C. , huic anno adscribendiim est (i). {Vid. Ohs. XXXI.:), : Primo autem vere insequentis anni Corinthii , 432. omnibus socioriim copiis coUectis, paratisque quae ad bellum necessaria esse possent , quum noctu a Chimerio solvissent, primo diluculo Cor- cyraeos sibi obviam navigantes animadvertunt. Acies igitur utrimque instruitur, signisque subla- tis acerrima fit pugna, in qua Athenienses Cor- cyraeis sicubi premerentur , alacriter opem tule- runt. Non vero Corinthios aggressi sunt , nisi qaum hi , Corcyraeis in fugam conversis , in Athenien- ses impetum fecerunt. Et volueriuit Corinthii ejus- dem diei vespera iterum in Corcyraeos invadere , quum animadverterunt viginti naves. Atticas (Plu- tarchus habet decem (2)), appropinquantes. Peri- cles has prioribus decem addiderat, populo aegre ferente , quod Lacedaemonium tam parvae classi praeposuisset. Quamobrem Corinthii , metuentes ne recenti huic auxilio impares futuri essent , primum quidem a proelio abstinuerunt , et postero die indu- cias fecerunt, ut salvis sibi domum redire liceret. Quo fac. (0 Index Lectt. Universit. Gryphisvald. iSar. p. 6. citatus a Kruegero, ad Clint. F. H. ad ann. 433. Conf. Diod. Sic. XU. cap. 39. (i) In Pscudo-Plut. etiam legitur eixori, Vit. X. Orat, in Andoc. init. p. S34. C. 42 C O M M E N T A T I O facto, postquam tropaeum exstruxerunt, doraum profecti sunt, in via Anactorium per fraudem capien- tes. Ab altera vero parte etiam Corcyraei tropaeum erexerunt , quod liostes recedere coacti essent (i). Hanc autem pugnam alia cito secuta est. Nam , quum viderent Atlienienses , Corintliios id maxime agere, ut ultionem caperent de iis , qui, dum foedere sibi conjuncti essent, Iiostibus tulissent suppetias, Po- tidaeatas, Corintliiorum colonos, sibi vero subjec- tos , jusserunt, ut muros demolirentur, magistra- tusque, quos quotannis e Metropoli accipere sole- bant , expellerent. Suspicabantur enim Athenienses , ne illis defectio persuaderetur a Corintliiis et Per- dicca Macedoniae rege, qui antea Atlieniensium amicus , nuper eorum Iiostis factus erat. Qui- bus si obtemperassent Potideatae, ne et ipsideinde ceieros socios , in Tliracia habitantes , ad defectio- nem sollicitarent , perquam timebant Athenienses. Quam ob rem triginta navibus Potidaeam missis, etiam obsides sibi dedi postularunt. Verum Poti- daeatae Athenas legatos miserunt, qui populum orarent , ne quid novi de socia civitate statuerent , Quum autem nihil inde proficerent, Lacedaemonem et Corinthum adeunt , ibique de defectione consilia agitant; ita ut , quum Atheniensium naves in Thra* , ciani venirent, Potidaeatas aliasque Civitates jam defecisse deprehenderent. Simul cnim Perdiccas Chal- ti) riiJt. in Per, I. I. — Thuc, I. cap, 46—55 l. L I T E R A R I A. 43 Chalcidensibus persuaserat , ut, relictis inaritiniisop- pidis , Olynthum commigrarent , eamque urbem con« lxxxvi. tra Athenienses munirent. Atque , ut Potidaeatae sese contra Athenienses , qui defectione audita bellum parabant, defendere possent, Corinthii, duce Adi- manto, e6 auxilia miserunt. Peloponnesii , quum quadragesimo post defectionem die e6 pervenissent , brevi post certamen commiserunt cum copiis , quas Athenienses ad Potidaeam recuperandam duce Cal- lia miserant. Hac pugna victores exieriint Athe- nienses , atque exercitui plurima auxilia duce Phormione addiderunt ; a qiiibus Potidaea terra marique obsessa fuit (i), (^Fid. Obs. XXXU.') Quae omnia elFecerunt, ut Peloponnesii eorum- que socii, quum viderent , Athenienses jam cum nonnuUis armorum vi dimicasse, atque adversus alios decreta facta esse, quibus commune Graeco- rum jus toUi contenderent ; his , inquam , omnibus permoti , Lacedaemonem convenerunt , qu6 oranes Civitates sociae legatos miserunt, utde communisa- lute deliberarent. Tnter quos Megarenses Corinthii- que belli studiosissimi erant, Aeginetae prae metu Atheniensium , clanculum tamen concilium vehemen- ter incitabant; dicentes , se praeter foedera alienis legi» bus (i) Plut. 1. 1. — Thuc. I. cap.s6— 65. — Diod. Sic. X[I. cap. 34. 37. — Interfuit huic expeditioni Socrates cum Alcibiade. Conf. Plut. in Alcib. c.ip. 7. p. 194, E. — Plat. in Apolog. cap. 17. p. 28. quosque ibi citat Stallbaumius, praesertira Athe- naeum, lib. V. cap. 15. ibique Casaub. p. 376. 44 COMMENTATIO ' bus obtemperare debere. Erant et ibi Atheniensium legati; sed hi suam Civitatera defendere noluerunt ; ve- rura quum Corinthii , sociorum extremi , Lacedae* monios contra se incitare conati fuissent , monue- runt , non leve fore bellum , neque Athenarum hostibus utile, si teraere susciperetur. Suadebant etiam Lacedaemoniis , ne inconsiderate sociis ob- temperarent , certamenque inirent , cujus brevi post ipsos poenitere posset ; simul Atheniensium in bello contraPersas merita celebrantes. Hos ex- cipiens Archidamus, Spartanorura rex, etiam omnes vires intendit , ut belhim nisi prohiberet , tamen differret. Sed Sthenelaidas, oratione brevi sed vehe» mentissima in Athenienses dicta (i) , socios statim in suffragia misit: ac pedibus in sententiam itum est, foedera esse sokita. Quibus factis, singuli domum redierunt , decimo quarto anno , postquam tricennah'a foedera facta fuerunt (2}. Non tamen continuo post hoc conciliura ad arma perventum est, Lacedaemonii , qiii ad bellum suscipiendum non admodum pronierant ,nec sociorum verbis tantope- re excitati erant , quantopere Atheniensibus crescen- tem quotidie potentiam invidebant, pigread bellum sese accinxerunt. Sed tamen ante legatos Delphos mi- serunt , rogatum , utrura res sibi feliciter cederet. Deus res- (1) Cujus raeminit Plut. in Reip. Ger. Praeceptis, cap. 6. p. 803. B. — Conf. Paus. III. cap. 7. §. 10. (2) Plut. in Per. cap. 29. p. i<58. B. — Thuc. I. cip. 67— *7« L I T E R A R I A. 45 respondit, ipsos victores fore , si omnibiis viribiis bellum gererent ; seque vocatum et non vocatum iis adfuturum promisit (1). Convocatis iterum so- ciis , plurimi Athenienses accusarunt , bellumque suscipiendum raonuerunt: Corinthiique metuentes , ne Potidaea everteretur , orationem habuerunt : qua dicta Lacedaemonii unicuique, et majori, et minori ciyitati , sufFragii facultatem dederunt , ma- jorque sociorum pars bellum gerendum esse decre* vit; neque ullam amplius moram interponi volue- runt. Anni tamen tempestas atque omnium rerum, quibus in bello egerent, inopia prohibuit, quo- minus statim in Atticam irruptionem facerent (a). Hoc temporis spatio usus est Archidamus , qui "Pe- riclis amicus habebatur (3), ut plurimas criminatio- nes dilueret sociorumque animos demulceret j ita ut quum legati Athenas missi essent , sperare liceret, fore ut pax instauraretur. Sed quod Peloponnesii postulabant, ut Athenienses a Potidaea disce- derent , Aeginetasque suis legibus vivere sine* rent; atque imprimis, ut Psephisma adversus Me- garenses antiquaretur , impetrare non potuerunt. Nec felicius iis cessit conatus , quo jam antea , pri- m& legatione , Periclem e civitate ejicere voluerant; di- CO Thuc. I. cap. 88. iiB. (2) Tbiic. I. cap. 119—125. Ci) Plui. in Per. cap. 33. p. 170. B. — Thuc. 11. cap. 13. — Jusiin. Philipp. III. cap. 7. 46 C O M M E N T A T I O tlicentes eum Cylonio (1} piaculo pollutum esse; Nam Athenienses animadvertentes , hostes illum maxime odisse ac metuere , dehinc in eo majorem fi- duciam,quam unquam antea,posuerunt (Vid.Obs, XXXIII.'). Tandem Raraphio, cum duobus coUegls, x^thenas misso , nihilque aliud , quam anteriores lega- ti (Vid. Obs. XXXIV.) postulaverant, exigente , plu- res in utramque sententiam verba fecerunt , donec Pericles suggestum conscendit , indeque verba ad po- pulum fecit , quibus ei persuasit , ut nulla ratione Lacedaemoniis cederet. Re igitur infecta legati do- mum redierunt , neque alii postea Athenas vene- runt (2). ^3,, Athenienses, in rebus quidem civilibus , Peri- cli adhuc obsequebantur, nec tamen deerant , qui ipsi nocere studerent , eumque in populi invidiam adducere conarentur. Quem autem quum ipsum aggredi non auderent, ab ejus amicis initium fecerunt ; fuitque Phidias primus , qui obtrectato- rum criminationibus exponeretur. Septimus enim annus jam agebatur , quo fabellam aliqui spar- serant , Atheniensium matronas officinam Phidiae frequentare, ut scilicet statuas similiaque opera spectarent , sed revera uti Pericli adessent (3). iVid. Obs. XXXV.) Mirifica taraen quae con- fe- (O Conf. Obs. 1!1. (23 Plut. cap. 29. in fin. — cap. 33. inu. p. i68. C. et p. 170. A. — Thuc. I. cap. 126. et cap, £39—145. (3) Plut, in Fer, cap. 13. p. 160 D. L I T E R A R I A. 47 fecerat Phidias , monumenta , ac praecipue celeberri- mum illiid Minervae signura , ex auro atque ebore confectum , omnium animos duntaxat admiratione im- pleverat: quumque ab Eliacis optimus artifex ad Jovis Olympii statuam fingendam arcesseretur , Athenienses Phidiam in eorum urbera miserant. Quievit tunc aliquamdiu invidia; sed quum nova gloria auctus in patriam reversus erat, ab aliquo servorum, atque in operibus adjutore, Menone , accusatus est corrupti auri , quod Minervae signo im- pendisset. Suaserat ipsi Pericles, ut aurum eum in modum signo adjungeret, ut facile inde demi posset: quod quum accusatores facere jussisset, eos hoc modo raendacii facile arguit. Excogitarunt igitur alia; v. c. Periclis imaginem in clypeo con- spici, uti et Phidiae, tam artificiose confectam, ut ilU demtd totum signura corruere deberet (i). Quumque viderent Phidiae Inimici , inter quos Glyco quidam fuisse videtur, ejus innocentiam adeo omnibus apparere, ut jamjam absolvendus esset, veneno eum in carcere interfecerunt ; hu- jus rei culpara in Periclera transferentes , uti pri- dera Ephialtis interfectores jam fecerant. Menonem autem justae ultioni surripuerunt , populo persua- dentes, ut ejus cura Strategis committeretur (2)* Quam- CO Conf. Liber qui Aristoteli tribuitur de Mutido, cap. 6- p. 613. E. — Cicero Orat. cap. 7. (9) Phit. in Per, cap. 31. p. 169. ' 48. C O M M E N T A T I O Qiiamobrem Pericles , cavere cupiens , ne populi favorem amitteret , in publicum prodiit; atque ora- tione coram populo dicta , pecuniarum omnium- que rerum sibi commissarum rationes reddidit; et simul Atticae incolas docuit , qua ratione ipsis agendum esset, si Peloponnesii irruptionem face- rent , eos excitans , ut omnibus rebus ex agro in urbem illatis , hostibus terra non occurrerent, rem vero nauticam instruerent , quippe mari hostibus niaxime nocituri Ci)' Ac brevi quidem post apparuit horum appara- tuum necessitas , bcllo hujus anni vere erumpente. Duos enim menses adhuc magistratu fungente Py, thodoro, Plataeae, cujus oppidi incolae Athenien- sibus semper deditissimi fuerant, noctu per prodi- tionem a Thebanis occupantur ; sed incolarum virtute hostium impetus repulsus est. Plurimi aggres- sores caesi vel vivi capti sunt. Sed et hos , pac- tum cum Thebanis initum violantes Plataeenses, nece afFecerunt. Quapropter Athenienses , veriti, ne brevi fieret ut urbs a Thebanis oppugnaretur , frumentum in eam militumque custodiam miserunt; pueros vero ct mulieres ex ea subduxerunt (2). (^Fid. Obs. XXKFI.~) Pe- (i) Thuc. II, cap. 13, CO Thuc. II. cap. 2— C. — Diod. Sic lib, XII. cap.41. sqq. pcrperam haec narat Euchydemo Archome. — Conf. Dera. ia Neaer. Tom. V. p 183. £qq. Tauclm. p. 1379. R. L I T E R A R I A. 49 Peloponnesiorum exercitus interea extremos At- ticae Boeotiaeque fines attigerat. In iis sita erat Oenoe , oppidum ab Atheniensibus munitum , quO- que utebantur propugnaculo. Ibi adhuc per ali- quod temporis spatiura consedit Archidaraus; qui hanc ob causam magnam sibi conflavit invidiam , * quum etiam auctor haberetur dilati belli, coniplu- riumque conatuum ad pacem instaurandam. In Oe* noae obsidione tamen perseveravit , neque exercituni in Atticara duxit , putans incolas facilius morem hos- tibus gesturos esse, si onniia adhuc salva essent^ quam si fruges periissent devastatione. Sed quiim agricolae nihilominus omnia secum ex agris in ur- bem inferrent , neque oppidum expugnari posset ; simul et suorum exhortationibus incitatus, octoge- simo post Plataearum oceupationem die , segete flo* rente, atque aestate adulta , magistratum ineunte lxxxvi1> Euthydemo, in Atticam invasit; omniaque in via per Eleusinios Thriasiosque campos populatus , Acharnas usque progressus est (x). (J^id. Obs. XXXVIl.'). Athenienses ei obviam ire voluerunt , sed Pericles horum animum repressit, ac tantum paucos equites ex urbe emisit, qui prohiberent, ne palantes hostes agros , in Athenarum conspec- tii (j) Plut. in Per. cap. 33. p. 170. B. — Ihiic. I. cap; 18—22. — Diod; Sic. XII. cap. 42.— Levicer haec omnia ad-Jtn* bravit Jiistiniis Philipp. III. cap. 7; CLAR. D s. 50 C O M M E N T A T I O tu sitos , vastarent. Hi proelio victi , Athe- iiiensilv.is veritarem ostenderunt eorum quae Peri- cles Populo dixerat, unicum Athenarum praesi- • dium in navibus situm esse, opusque fore pericu- losae plenum aleae , si cum sexaginta millibus ar- matorum pugna decernere vellent (i). Ne tamen Peloponnesii impune in Attica castra haberent, Pericles classem centum navium duce Carcino eraisit, quinquaginta Corcyraeorum navi- bus adji.nctis; quibus hic imperator Peloponne- sum circumnavigavit et Methonem tentavit , ve- rum ea urbs Brasidae virtute servata est. Classia- rii igitur inde solventes , Eleorum urbem Pheam capiunt, aliaque in Peloponneso loca depopulati sunt (a) ; nec fefellit Periclem existimatio , fore ut Peloponnesii , si bellum in suam ipsorum patriam traductum esset , brevi ex Attica discederent. Nam hi nuUos sibi occurrere videntes, itinere per OrO' pum facto , in Boeotiani venerunt, ex qua in Pelo* ponnesum profecti , singuli in suas quisque urbes , se CO I^lut '• •• ~ ^" 5^"' Ser- sit ''esp. cap. i. p. 784. D. — Conf Thuc. 1. 1. — I.cap 143. — Diod. Sic. 1. 1. — SchoU. ad Ari- stoph. Uan. vs. 151 1 , rsis- quique inde profecit Suidas in voce TJ?v yjjy orciv. Vid. etiam sub voce ITep. — Pergm. ad Isocr. Areop. p. 151. — Ad haec aUusit Cic. in Ep, ad Att. Lib, VII. (;) Pkit. in Per. cap. 34. p. 170. E. ^ Thuc. U. cap. 33. cap. 35. l>i'''-''- >^'I- "P- ^-- '"l^- " Poiy:'^"* Lib. I. cap. 37. L I T E R A R I A. 51 se disperserunt (1). Hisce temporibus etiam clas- sem in Locridem navigare jussit ; quae simul Eu- boeam observaret j cujus dux Cleopompus , Cli- niae filius , Locros pugna superavit , Thronium oppidum expugnavit , obsidesque inde abduxit : insuld AtalantS , quae Locridi opposita erat , mu- nit^, ut Athenienses ea uterentur tV/Tf /%;V(«(«t/ , unde perpetuo in hostilem agrum incursiones face- re possent (2). Sed et ipse Pericles , quum hostium discessu non amplius defensione opus esset , sed libere in quascunque vellet , regiones invadere posset , cus- todiis ubique dispositis , et sufficieniibus praesidiis relictis, quibus si fortasse res minus feliciter gere- retur , illae refici possent , ipse Athenis cum classe solvit , atque Aeginam aggressus est ; cujus insulae habitatores identidem ab Atheniensibus ad Lacedae- monios deficientes , ante viginti et quatuor annos ("3) aegre superati erant. Quum igitur insuperhujusbelli auctores haberentur, deque eorum insula , propter Peloponnesi vicinitatem , Athenlensibus semper me- tuendum esset, ne ex improviso inde sibi aliquid ma- fi) Thuc. I. cap. 23. in fin. ~ Conf. Steph. Byz. In voce (2) Thuc. II. cap. 26. cap. 82. — Diod. XIT. cap. 4^. • — ■ De Thronio et Atalanta conf. Steph. liyz. in voce ; LlJitiir cnim Scylax, p. 53. Gron. (3) Conf. ad annum 456, D 2 52 C O M M E N T A T I O mali accideret , tutiiis iis visum est , omnes incolas inde expellere; quo facto e suis civibus coloniam eo miserunt CO- (J^^^- Obs. XXXVlir). Ad finem jam vergente aestate, Pericles ex Ae- gina domum redux, cum omnibus quas praesto ha- bebat,tam civium quam inquilinorum copiis, incur- sionem fecit in Megaridem. Hujus rei fama perve- nit ad classem centum navium , quam Peloponnesum circumnavigare jusserat,, . quaeque Solio, oppido in Peninsula Corinthiorum sito , Cephalleniaque insula subactis , domum rediens circa Aeginam versabatur. Classiarii , Megarensis expeditionis fa- ma audita , Pericli sese adjunxerunt ; hic pugni cum Megarensibus commissfi , salvus domum re- diit (2). Eadem etiam hac aestate Athenienses so- cietatem inierunt cum Tere Thracum rege : atque etiam Perdiccas , Macedonura rex , inimicitias depo- suit, et Atheniensibus in bello contra Chalci- denses adjutor fuit (3). Sed quamvis Pericles tam praeclare patriam ab hostium aggressionibus tueretur , tanien pro hono- re invidiam atque obtrectationem consecutus est. Et ne his quidem temporibus ausi sunt ejus inimici eum Ci> Flut. I. 1. — Thuc. II, cap. 27. e quo Dion. Halic. p. %\<^. R. — Diod. Sic I, I. (2) Plut. 1. 1. — Thuc. H. cap. 30. sq. — Diod. 1. 1. — Corf. O/.f. XXXI. (3) Conf. Thuc H. cap. 49. — Schol. ad Anst. Av. vs. 145. L I T E R A R I A. 53 cum palani acciisare; quamquam quotldie eorum nu- merus augebatur , qui hoc vel illud in ejus admini- stratione publicarum rerum culparent , rationem , qua bellicas res instruebat , imbellem vocanres , omniaque hostibus prodentem. Idem fecerunt, quod Phidiae inimicis brevi ante tam feliciter ces- serat: Periclis amicos, Anaxagoram Aspasiamque, Populo denunciarunt impios, plurimisque crimini- bus iUibutos. Aegre eos servavit Pericles, alte- rum ex urbe subducens , alrerius judic«^s precibus lacrimisque exorans. SufFecithoc ejus inimicis , Po- pulo animadvertente , virum quem jara tamquam do- minura vereri coeperat , civem esse , qui a populi vohintate totus penderet (i).(/^/^. Obs. XXXIX,'). Elegerunt igitur Periclem publicum oratorem , qui cives hoc bello mortuos , funebri oratio- ne celebraret. Fieri hoc solebat hiemis tempo- re, quo caesorura ossa publice exponebantur, deinde inchidebantur pubHco sepulcro , quod in Ceramico situm erat; ibi enim omnes jacebant pro patria mortui , exceptis ad Marathonem caesis , codem quo cecidissent loco sepiiltis. Expressit nobis Thucydides (2) imaginem hujus ritus , uti ti orationis quam Pericles ea occasione habuit; ob id ipsum reprehensus a Dionysio Halicarnassen- si, CO IMut. ii) Per. cap. 32. sq. p. iGj, D. tq. — Diod. iic. XII. cap. 39. CO Thii« II. cap. 34—46. 43°- 54 C M M E N T A T 1 O si (i), contendente , hanc opportunitatem impe- rite ab Historico usurpatam esse, quum pauci tan- tum inglorie interfecti essent; alias vero expedi- tiones, quarum post faustum successum oratio fa« nebris necessario majoris deberet esse momenti , ab eo silentio fuisse praetermissas. (Vid. Obs. XL.-). Praeterita hieme , Lacedaemonii obsidendarum urbium ignari, proptereaque in bellis gerendis id potissimum spectantes , ut iiostium agros infesta- rent ; ineunte aestatis primo mense , Munychione , iterum in Atticam irruptionem fecerunt, eodem duce Archidamo , omniaque quae in via deprehen- debant deleverunt , sola Tetrapoli , ut vocatur , excep- ta , atque insuper etiam a sacris olivis .abstinentes , diris , quibus harum arborum violatores devove- bantur, perterriti (2). (Vid. Obs. XLl.') Omnia taraen a Pericle tam bene curata erant , ut nullus raetui concederetur locus : daranaque , quae Pelo- ponnesii superiori anno acceperant , satis jam os- tenderant , brevi fore , ut bellum nequaquam longius ab iis duci posset, sed ipsi penitus exhauriren- tur. Pericles ista jam ab initio praedixerat: quum aliquid accidit, quo Apollo e Graecorum sententia pro- CO Judiciurn de Thucyd. cap. i3. p. 849. R. (2) Thuc. II. cap. 47. — Diod. XII. cap. 45. — Schol. Sophocl. Ocd. tol. vs. 698. — De sacris istis olivis conf". Schol. ad Aristoph. Nub, vs. looi. L 1 T E R A R 1 A. 55 probavit , sese Lacedaemonionim partes fuis5e arn- plexum ; qiiodque , humana consilia averterc non valuerunt (i). Nam paucos adhuc dies Peloponnesii in Attica degerant , quum gravissima pestis in illam invasit , quae ex Aethiopia orta , per Graeciam proserpens , solamque Peloponnesum omittens, alias quidem regiones ailaxit , nusquam tamen tantopere saeviit quam Athenis. Multum huc faciebat maxima ho- minura frequentia , quae parvuh"s ac miasmate infec- tis coacervata erat aediculis. Hi non ampHus,ut an- tea, assidue in agris occupati , inertes domi atque jn otio veluti pecora occkisi, mutua contagione perierunt. Augebatur malum Periclis inimicorum sugillationibus , qui omnem hujus rei culpam in Periclem transferebant ; e qua re tanta per totam urbem exorta est perturbatio , ut malefici homines omnes humanas divinasque leges sublatas judican- tes , impune , quae sibi__placerent , diriperent; mor- tuorumque vestimenta , suppellectih"aque sibi vindi- cantes , morbum quntidie latius spargerent (2). (^Fid. Obs. XLIL). In tanta autem rerum afflictione , Pericles in eadem, quam antea habuerat , sententia perstitit; ac , 0") Plut. in Per. ca^. 34. p, 171, i\. C2) Plut. in Per. 1. 1. — in Nic. cap. 6. p. 526- F. — De Sera Num. Vind. cap. 14. p. 558. E, — • Thuf. '11. cap. 47 — 54, tin, — • Diod. Sic. XII. cap. 45. 56 COMMENTATIO ac , licet cives inrus gravissima lue , foris hostibus totam Atticam usque ad Laurium, ubi argentifo- dinae sitae erant , oramque orientalem infestantibus , prenierentur, eos in urbe continuit , sed iterum classem instruxit , ad Peloponnesum circumnavi- gandam , ejusque pras devastandas. Constabat cen- tum navibus , quibus Chii Lesbiique quinquagin- ta addiderant , iisque collectis profectus Pericles Epidaurum tentavit , sed quum urbem capere non posset , agris circa eam , Troezenem , Hahas atque Hermionem sitis , vastatis , se Prasias , Laconiae urbem, contulit , captamque delevit , quibus factis classis domum rediit (r). Non tamen amplius in Attica versabantur Peloponnesii ; qui suis ipsis possessionibus , verum et multo magis contagio- nem metuentes, quam in urbe adhuc grassari e transfugis cognoverant , celeriter e regione discesse- runt; quum per quadraginta dies , quo tempore nunquam diutius irruptionem fecerunt , ibi perman- serant (2). LXXXvil. Sed tandem nubes , quae sensim sensimque sese 2* supra Perichs caput condensaverant , toaitrua ful" guraque emiserunt ; et populi animus , jam pridem contra eum inciiatus , prorsus ab eo alienatus est. Quura- (1) Plut. in Pc-r, cap. 35. p. J70. C. — Thuc. II. cap. 56. — Diod. sic. I. 1. — Confundi videtur utraque in Peloponnesum cxpeditio ab Arisride, Tom. II, p. 142. Qs) Thuc. II. cap. 56. tin, sqq. — Diod. Sic, I. 1. L I T E R A R l A. 57 Quumque morbo semper adhiic , cum in urbe , tum in exercitu vigente, irrita Epidauri oppugnatione , ac nuperinutili ad Spartanos de pace componendamis- sa legatione , magis magisque coritra eum exacer- barentur Athenienses , in eum accusatorem excita- runt , de quo ambigitur utrum Cleon , Simmias an Lacratides fuerit; plurimi autem antiqui scripto- res Cleonem Periclis accusatorem vocasse viden- tur (1). Athic, omnia illa accidere animadvertens, quae jam dudum praeviderat , atque Atheniensibus animum addere, eorumque iram a se avertere cu- piens , dignitate Strategi, qua adhuc fungebatur, usus est ad verba coram Populo facienda ; quibus eos admonuit , ne praesentis morbi calamitate , quae tamen unicaerat, qua civitas revera affligi dici posset, animum desponderent , neque ab illa agendi ratione discederent, quam se quidem auctore , verum et sponte sua primum amplexi fuerant. Fi- nem fecit in cohortatione , ne amplius legatos Spar- tam mitterent ,eoque oranibus osteuderent , sesehis- ce molestiisgravari; eos enim esseoptimos et priva- tarum et publicarum rerum gubernatores, qui fortissi- ine aequoque animo , quidquidsibi eveniat , perferant. Qua oratione effecit , ut Athenienses in rebus pu- bli- (O Plut» !■ !• — " Aristid. II. p. 251 ct 262. — Hinierius p. 318. e Photii Biblioih. pag. 1144. — » Cleonera Periclemque saepius a posterioribus scriptoribus sibi invicera fuisse opposi- tos apparet v. c, ex Aristophanis Equitt. vs. 583. - 58 COMMENTATIO blicis ejus consiliis morem gererent, nullosque amplius legatos Lacedaemonem mittentes , alacri- ter bellum pararent ; sed Populi in se indigna- tionem efFugere non potuit, ita ut imperium aliis Praetoribus deferretur , ipseque mulcta plecteretur quindecim , ut nonnuUi , quinquaginta , ut alii vo- lunt , talentorum ; Diodorus Periclem octoginta ta- lentorum mulctam subiisse testatur (i), Nemo fuit unquam , qui tali infortunio tam ve- hementi afficeretur dolore , quam Pericles ; qui , quum omnem vitam civium saluti impendisset , nunc septuagenarius omni laborum fructu privaretur , at- que amicos, quos adjutores habuerat , velnece, vel morbo sibi ereptos , vel in exsilium actos videret. Nec in domestica felicitate solatium quaerere po- terat , ibique ingratum civium animum oblivis- ci. Aspasiam , quam conjugem duxerat , aegre damnationi ereptam , quotidie Comicorum plebisque dicteriis petitam , atque expositam videbat: et filii Xanthippus, Paralusque, quos summa cura educa- verat, patrem apud alios invisum ac ridiculum red- CO Plut» ii Per. cap. 35. fin. p. 171. E. — in Aristid. cap. a6. fin. p. 335. B. — in Nic. cap. 6. p. 526. D. — Orationis a Pericle tunc habitae meminit Reip. Ger. Praec. cap. 6. pag. 803. B. — Thuc. II. cap. 59—65. init. — > Diod. Sic. 1. 1. — Arisiid. II. pag. 138. sq. 244. apud Photium Biblioth. pag. 1300. -— Mulctam tangit Libanius Declam. XVI. p. 452. B. et XVir. pag. 473. A. — Simsouus in Chronico ad annum 3575. falso adjecit Fericlem e civitate fuisse ejectum. Conf. Wesseling, ad h. 1. L I T E Pv A R I A. 59 reddere conabantur. Verura, quantopere etiam his onmibus commotus esset: , calamitates istaeeum fran- gere non potuerunt; at quum pestlfero morbo plu- rimos necessarios sororemque amisisset , eodem quo solebat vultu, Xanthippum mortuum contueri potuit. Quae tamen animi magnitudo, ne ho- minis vires superare videretur, prohibuerimt quae feeit Paralo, quem unum e legitimis filiis su- perstitem habebat, a peste superato-. Quum enim coronam mortuo imponere vellet, dolore adeo commotus est, ut, quem nemo, (ut testatur Plutarchus), unquam lacrimas fimdentem adspexe- rat , in ejulatum erumperet , magnamque lacri- marum vim profundere cogeretur (i). (Vid. Oh» XLIII.^ Brevi autem postea Athenienses intelligere coe- perunt, quantum imperatorem pubiicarumque re- rum administratorem sua culpa amisissent ; idque maxime ipsis apparuit, quum Agnon et Cleopom- pus, quibus exercitum Pericli ereptum dederant , re infecta a Potidaeae obsidione Athenas rediissent. Morbus enim non tantum classiarios afflixerat, verum contagio etiam ad eos , qui jam antea in obsidione versati fuerant , sese extenderat , ita ut paucis diebus, e quater mille militibus, mille et sexcenti succumberent (2). Itaque brevi postquam Pe- (i) Plut. in Per. cap. 36. p. 171. F, sq. (2) Thuc. II. cap. 58. — Diod. Sic. XI l, cap. 46. 6o COMMENTATIO Pericli mulctam imposuerunt Athenienses, ipsus eloquentiam artemque militarem desiderare coepe- runt; ac quum Alcibiades, ceterique ex ejus ne- cessariis, ei persuasissent, ut iterum in publicum prodiret , Praetoris munus denuo in eum detule- runt, omniaque ipsi commissa sunt. Atque uti fert populi consuetudo, qua injuria eura modo affecerant , eadem benevolentia nunc prosecuti sunt : ita ut etiam legem, quam de legitimis civibus tulerat , in gratiam nothi , item Periclis vocati , anti- quarent (i). (/^/V. Obs. LXIF.^. Nihil tamen amplius alicujus momenti effecisse videtur; quamobrem Thucydides et Diodorus hoc tempore ejus mortem memorant , quamquam sequenti demum anno accidit. Sed contigit ei , ut , dum adhuc in vivis esset, Athenienses plura e B. P. emolumenta caperent. Eadem hac aestate Lace- daemonii eorumque socii Zacynthum insulam , quae Atheniensium partes amplexa fuerat, aggressi , re infecta domum redire coacti sunt; et legati a Corinthiis ad Persarum regem missi , ut ab hoc pecunias auxiliaresque copias peterent , in via ab Atheniensibus , Potidaeam obsidentibus , intercepti atque in urbem deportati sunt. Quos Populus , ne plura sibi ex illis mala orirentur , simul et Lacedaemoniorum exemplum secutus , oranes inter- fici (i) riut. in Per cap. 37. p. 172. C. — Thuc. 11. cap. 65.— Piod. Sic, XII. 4.5. sq. — Aristid. cap. II. p. 546. L I T £ R. A R I A. 6i fici curavit (i). Eodem quoque tempore Athe- nienses , quorum auxilium Argivi Amphilochici in Acarnania habitantes imploraverant , in horum urbera ab Ambraciotis occupatam, viginti naviura classem duce Phormione miserunt; qui , oppido armis subacto, Ambracioias in servitutem redegit, et cum Argivis Acarnanibusque foedere facto , cum militibus domum rediit. Cito tamen iterum vela dedit,ut Corinthiorum reliquaeque Peloponnesi oras observaret; ne in Corinthiorum portus aliquis in- gredi vel inde solvere posset. Emiserunt Athe- nienses et alias naves duce Melesandro , in mare Aegeum; ne Peloponnesiorum piratae naves mer- catorias interciperent e Continente Athenas navi- gantes : sed Melesander , escensione in Lyciam te- mere facta, ipse cum dimidia copiarum parte pe- riit. Quae tamen adversa fortuna non tanti fuit, ut inter tot victorias alicujus momenti ab Athe- niensibus haberetur (2). Sed majus etiam quid accidit , quo Perich"s operi- 429. bus quasi corona iraponi videbatur. Potidaea , quae una e belli Peloponnesiaci causis fuerat, atque ad- huc omnibus Atheniensium conatibus restiterat, nunc, fameincolas opprimente , deditione capta est. Videbant enim oppidani , Athenienses iteratis Pelo- pon- (O Thuc. II. cap, 66. sq. — Conff. Interpp. ad Herod. VII. p. 137. (2) Thuc. II. cap. 68^ 62 C O M M E N T A T i ponnesiortim in suam regionem invasionibus, nullo modo a Potidaeae obsidione absterreri; et Atlie- niensium Praetores, non minus libenter conditio- nes accipiebant, quoniam exercitus assiduis proeliis gravissimoque morbo valde imminutus erat. Pac- tum igitur est , ut salvi cum mulieribus pueris- que, atque insuper certd pecuniae summjl ad iter faciendum accepta, ex urbe egrederentur; quo utrinque rato, sese in Clialcidicen et quo quisque posset , contulerunt. Athenienses tamen Praetoribus crimini dederunt, quod sua auctoritate conditiones accepissent , nec hac de re ad Popu- lum detulissent; urbem enim etiam sine istis pac- tionibus capi potuisse , contendentes. Postea , ut haec urbs sibi propugnaculum quoddam esset, unde in hostiles agros incursiones facerent, eam muniverunt, eoque colonos ablegarunt (i). Hac victoria secundus B. P. annus finitus est, ac tertii ineunte aestate, Peloponnesii non quidem in Atticam invaserunt , metuentes ne morbo, qui assidue ibi adhuc grassabatur, corriperentur; sed Plataeas aggressi sunt, eamque urbem variis ma- chinis tentarunt; quiira vero Plataeenses mulieri- bus , puerisque Athenas abductis , fortissime sese defenderent, medio mense Septembri ab ea dis- cesserunt, oppido circumvallato , atque exerci- tus (i> 'Ihuc. II. c.ip. ro. — ' iod. Sic. XI!. cip. 46. L I T E R A R I A. 63 tus dimidiam partem ibi in custodia relinquen- tes (i). Athenienses autem hoc anno nonnulla proeliava* ria fortuna commiserunt. Nam Xenophon , qui Poti- daeae imperium tenebat , cum duobus millibus pedi- tum , ducentisque equitibus in Chalcidenses Thra- ces Bottiaeosque invadens , post acerrimara pug- nam cedere ac Potidaeam se recipere coactus est; quadringentis ac triginta militibus amissis. Sed illa calamitas cito reparata est Phormionis victo- . riis ; qui , ut vidimus , Peloponnesios observans , Acarnanibusque opem ferens , in sinu Corinthiaco plura navalia proelia commisit, quibus saepius Peloponnesios profligavit ; quamquam semel parum abfuit , quin victoria ad iliorum partes inclinaret , ita ut post pugnam in Crisaeo sinu commissam, utrinque tropaeum poneretur (2). Quae tamen omnia, (quibus fortasse etiam ad- Lxxxvii, dendi fuerant irriti Peloponnesiorum conatus Pi- raei ex improviso occupandi , quo Athenas terrore implerunt,) (3) strictim tantum atque in transitu memoravi: quia vivo quidem adhuc Pericle ac- ciderunt, ipse vero harum rerum gestarum non fuit particeps. — Nam quamquam,ut dixi,respu- bli^ (i) Thuc. II. cap. 71—78. fin. — Diod. Sic. XII. cap. 47, (2) Thuc. II. cap. 75—92. fin. — Diod. Sic. XII. cap. 47- sq- (S) Tliuc. n. cnp. 93. sq. — Diod. Sif. XM. cap. 48. 4« 64 C M M E N T A T I blicas iterum attigerat , pristinum tamen vigorem amisisse videtur; nec quidquam amplius de eo dicendum mihi restat , quam ut ejus mortem com- memorem. E Pkitarchi (r) enim verbis appa- ret , eum pesti afflictum , non acuto cuidam acrive morbo succubuisse, sed lenta aegritudine fuisse tabefactum , quae multis mutationibus in longissimura temporis spatium protracta, mentis vires potissimum attereret , ejusque rei e Theo- phrasto exemplum afFertur. Verum nec omittit Plutar- chus , supremum Periclis dictum; quod si unicum es- set nobis de hoc viro cognitum , ipsum jam suffice- ret ad imraortalitatem ejus nomini tribuendam. Sed aegre in praesentiarum a laudibus tempero; hu- cusque enim siraplicissime res ab eo gestas con- sideravimus, sequentibus sectionibus de eo judica» turi; verum , ut quisque e supra dictis facile con« ficiet, pleraque in eo approbaturi. Mortuus au- tem est Pericles annos circiter septuaginta natus, mense vSeptembri Olymp. LXXXVIL 4. A. C. 429. U. C. 325. Archonce Epaminone (2). Divina ve* ro providentia , huraanitatis inter Graecos fautorem Atheniensibus eripiens, eodem fere tempore virum in lucem emittendum curavit , in suo quoque ge- nere dignissimum , qui princeps sui aevi diceretur , Platonem. (^Vid. Obs* XLV.^. (1} In Per. cap. 38. p. i7=- ?• sq. {:) < onf. r>ios. Laert. cap. III. segm. a et 5. SBG- L I T E R A R I A. 6$ S E C T I li. VIRI CHARACTERISMUS* Corporis forma. Jjjnarratis iis, quae de Periclis vita dicendst erant, nunc transeamus ad alterum a Nobilissi- ma Facultate rogatum; et de ejus ingenii animi- que dotibus agamus. Quum autem hicce Cliarac- terismus id maxime efficere debeat, ut liominem ipsum nobis representemus ac quasi oculis subji» ciamusj age, dicamus primum quaedam de exter- na ejus facie ac corporis figura. Atque erat qui- dem reliqui corporis forma decenti , verum ca- put nimis oblongum erat , nec cum cetcris mem- bris congruebat. Quamobrem plurimas ejus ima- gines galed tectas fuisse, nobis testatur Plutar- chus (i). Ejusmodi Periclis imago reperitur in Museo Clementino, eamque Dacierius Plutarcheae Periclis Vitae, a se in Francicum sernionem con- ver- (i) Plut. in Per. cap. 2, p. 133. D< CLAR^ E 66 C O M M E N T A T I Scctlo II. 5- 1. versae , ahenea tabiila expressam praeposuit (i). Etiam ejus imago nulU\ galeft instructa inve- nitur in Belgica Plutarchi versione, atque in As- seni V. C. libello laudato. Wyttenbachius (2) non alienus fuit ab opinione , coronam perpetuo a Perlcle fuisse gestatam , ut capitis deformita- tem tegeret: idque efficit e loco quodam Va- lerii Maximi (3), unde discimus, consuetudinem bonorum civium corona decorandorum Athenis initium cepisse eo tempore , quo Pericles oleagina corona donatus est. Itaque Comici, qui quavis occasione dicteriis suis virum aliquem ilkistriorem plebis risui expo- nebant, variis modis hoc vitium exagitarunt, quos locos idem Plutarchus nobis servavit (4). Crati- nus , v. c, qui priscae Comoediae licentia libenter utebatur, eum in Thrattis vocavit: axivoxiipxxcv , i. e. hominem caput scillae bulbo simile haben- tem ; tv.v yccp situdinis Anaxagoram inter et Periclera nobis tes- ^ tes sunt. (Vid. Obs. /,.). Fuit autera tanto philosophiae studio ab Anaxagora imbutus, ut om'- ne tempus , quod ipsi a reipubl. administratione ■ . . vacabat, illi concederet (2); ita ut ab Aeliano (3) iis philosophis annumeratus sit , qui Civitatibus praefuerint. Sed ne serioribus quidem teraporibus , licet re< rum (0 Lib. II. segm. 13. (O Plut.de Lib. Educ. cap. 10. p. 8. B. Cs) V. H. Lib. III. cap. 17. 72 COMMENTATIO Sectloll. §. a. riim publicarum cura Periclem fere totum occupa- ret, ab eruditione destitit; jam senex (i) Da- monis Musici consuetudine saepissime usus est. Non tantum callebat ille homo artem , cithara similibusque instrumentis canendi: sed erat insu- per praeclarus Sophista, omniumque earum rerum peritissimus , quae juvenes e nobili stirpe or- tos, deceant ornentque (2). Noverat igitur et politicam , quam ob causam a Pericle frequenta- batur ; ita ut merito dici posset , Pericli in rebus publicis athletae adstare, inunctor ac magister: Platoque Comicus, Philosopho nomine, non glo- ria , similis , occasionem inde peteret , comparandae hujus familiaritatis , cum ea, quae aliquando Chi- ronem inter atque Achillem intercesserat. Ut ta- men invidiosum Sophistae nomen efFugeret , Popu- lique suspiciones evitaret , Musicd utebatur praetex- tu , TTxpxxx^vf^f^xTi' (Doct. Grocfi van Priristerer(_'^') praeter necessitatem mutat TrpoaxXvi^i/MTi-^ Quae ve- ro res ipsum non multum adjuvit, quippe postea tanquam majora molitum , tyrannoruraque amicum ostracismo in exsilium actum C4) (Vid. Obs, LIJ). Ad postremos Periclis annos referenda est ejus con- {\) Plat. Alcib. I. cap. 14. p. 118. C. (ji) l'lat. Laclies, p. 180. C. (3) In Pfosopogr. Plat. p. i8(5. (4) Plut. in Per. cap. 4. p. 153. F. sq. — Aristid. cap. i. p. 319. B. — Nic. cap. (;. p. 526. D. — Conf. Liban. Declam. XXII. p. 680. B. L r T E R A 11 I A. 73 SectioII. §-2» consuetudo cum Protagora (^Fid, Obs. LU.') , aliisque Sophistis, quorum subtili disputandi ra- tione delectatus fuisse videtur: non, quod ab illis veritatem semper probari putaret ; sed quia ab istis homlnibus discebat, eandem quaestionem variis ra- tionibus tractare , atque aliquid invenire , quo id, quod a plerisque oppugnaretur , defendi poSset. Haud parum etiam frucius capere potuit e splendido illorum , orationisque luniinibus or- nato, dicendi genere. Qua^ consideranti mihi , noh assentiendum videtur His'^' qui Xanthippo Pe- riclis filio adstipulantes , Nostrum inanis cujusdam curiositatis accusant, quum per magnam diei par- tem cum Sophistis quaesrionem agitaret , ,, in quo „ esset culpa equi interfecti , quem Epitimius „ praeter volunratem jaculo ferierat. " Nam tali ratione optime incelligere poterat , quibus argu- tiis , veritatis quamvis speciem prae se ferenti- bus, hic vel ille, in judicio v. c. , culpam a se avertere, atque in alium innocuura transferre pos- set ('£). Dubitare tamen non licet , quin haec omnia a filio , patrem risui exponere cupiente , Pe- riclisque inimicis magnopere sint aucta ; cujus rei simile quid objectum fuit Socrati , in Historiam , quae dicitur naturalis , inquirenti ; quum indagare diceretur , quot pedes pulex sakarei (2). Etiam Gor- (0 Plut. in Per. cap, 36. p. 172. A. CO Aristoph. Nub. vs. 145. 74 COMMENTATIO Sectio IJ. §. 2. Gorgias senescentisjam Periclis magister fuisseperhi- betur a Philostrato ac Suida (i); qua de re phires viri docti dubitaverunt , quoniam Diodorus (2) Leon- tinorum legationem , cujus princeps erat Gorgias, Athenas advenisse meraorat Olymp. LXXXVIII , 2. , biennio post Periclis mortem. Alii viri docti haec loca inter se ita componere conati sunt : ut hic (3) existimet , Gorgiae scripta fortasse per Graeciam dispersa fuisse, antequam ipse eo venisset; .quo- ruin igitur scriptoruijijdectione Pericles sese erudi- re, Gorgiaeque discipulus vocari potuerit. Ille vero (4) statuit , Gorgiara jam ante hanc legationera in Graecia degisse; quamvis hoc iter illo quippe minoris momenti , ab antiquis silentio praeteritum fuerit. Haec igitur sufficiant de iis hominibus quos Pe- ricles studiorura auspices vel adjutores habuerit (^Fid, Obs. LIII.^. Verum etiamsi horura nullus nobis cognitus esset ; Pericleae aetatis Historia nos doceret , fieri non aliter potuisse , quin Humanitatis Noster , Literarumque araicus fuerit. Valet enira et hic Cice- ronis illud (5) : honos alit artes. Nisi enim Civita- ti (i) Philost. de vita Sophist. I. 9. p. 492. — Suid. in Tofy. (a) Biblioth. XII. cap, 53- — Conf. Thuc. III. cap. 86. — - Paus. VI. cap. 17. § 15. (3) Clar. J. Geel in Hist. Crit. Sophist. p. 19. — Conf. Sybrandi de Plat. Gorg. p. io sqq. (4) Wessel. ad Diod. M. — Van Spaan , Diss. de Antiph. p. 5, sq. (sj Tusc, Dispp. can, :. L 1 T E R A R l A. . 75 Sectio II. §.3' ti praefuisset vir , qui rerum publicarum curae , in- genii morumque populi expoliendorum studium ad- jungeret , non prodiissent ibi viri illi , in quoquo Lite- rarum genere principes , Herodotus , Sophocles , Eu- ripides , Aristoplianes , multique alii quorum nomi- na recensere longum sit. Mansisset fortassis in lonia Anaxagoras , qui Graecis philosopliiae huiien attu- lit $ cujusque vestigia premens Socrates , haud ita diu post, ad tantam verae humanitatis laudem per- venit , ut hQdiernis adhuc temporibus omnes ejus memoriam adm-iratione prosequantur. Eloquentia, Quemadmodum Pericles omnes , qui ante vixe- rant , ingenio superavit , sic ingenii ipsius lumen fuit eloquentia: cujus laude tantopere iioruit, ut idem de eo dici possit , quod de Cicerone valet. Etiamsi nulla alia in re patriae commodis inser- viisset, divina tamen isthac oris praestantia sem- piternam gloriam apud posteros fuisset adeptus. Nam , quamvis floreret omni gencre virtutis , hac ta- menfuitlaudeclariiiimus (i). - Etfuit a natura ipsa ad hanc artem comparatus ; nam , si externas Orato- ris dotes spectes , decora erat corporis forma , ac dul. (i) Cic. in Hrut. cap. 7. 76 C O M M E N T A T I SeccioII. $.3. dulci volubilique voce praeditus (1). Ejus inge- nium autem quam subtile , acutum , promtum es- ser, tum in quotidiano rerum usu, tum in ora- tionibus , saepissime ostendere solebat j ita ut vel imprudenti ei plura exciderent, quorum non» nuUa Plutarchus in Apophtliegmatuni coUectione servavit, alia hlc illic apud antiquos scriptores dispersa inveniuntur: quaeque totidem documen- ta sunt, ingenii sagacitatis dictionisque elegan- tiae; atque insuper sese nobis eo commendant, quod etiam absque dubio manifesta prudentiae ani- mique probitatis indicia vocari merentur. (Fid» Obs, LIF.). Nulla adhuc Athenis litera fuerat, quae ornatum aliquem haberet atque Oratoris esse videretur. Et- si erat opinio Solonem , Pisistratum , Clisthenem , multum , ut temporibus illis , valuisse diceiido ; ac Themistocles non modo prudentia , verum etiam eloquentia excelluerat; tempora taraen, quibus vive- bant , prohibuerant , quominus ulla esset doctrina dicendi. „ Nec enim in constituentibus rempubl. , „ nec in bella gerentibus , nec in impeditis ac re,- „ gum dominatione devinctis , nasci cupiditas dicen- ,, di solet. Pacis est comes , otiique socia, et jam „ bene constitutae civitatis quasi alumna quae- „ dam eloquentia." (O* Pergis igitur devictis , nec am- Ci) Plut. in Per. cap. 7. p. 155. C. r;) Cic. in Bnit. cap. 12. — conf. cap. 7 et 11. -»• Quinc- til Jnst. Or. I ib. Iil. c?.p. !. L I T E R A R I A. 77 SectioII. §.3. amplius patrium solum devastantibus , Graeci liu- manioribus artibus operam dare coeperunt, et Pericles, quum adolescentiae prioresque virilis aetatis annos Literarum studiis impendisset , in pu- blicum prodens, suavitate sua maxime Iiilaravit Athenas; quae ejus ubertatem et copiam admira- tae, ejusdem vim dicendi et tefrorem timuerunt. Ab hac igitur demum aetate , Athenae Oratorem prope perfectum habuerunt. Neque enim Periclem clamator aliquis ad clepsydram latrare docuerat; sed ab Anaxagora eruditus, exercitationem mentis a reconditis abstrusisque rebus ad causas foren- ses popularesque traduxit. (i). Physicarum au- tem, sublimiumque rerum disciplina tum alia prae- clara ipsum docuit, tum uberem fecit et foe- cundum, gnarumque (quod est eloquentiae maxi- mum), quibus oraticnis modis quaeque animo- rum partes pellerentur. Grandis erat verbis , creber sententiis, compressione rerum brevis : ejus- que dicendi rationem imitati sunt omnes , usque ad Isocratem , Atheniensium oratores , qui item subti- les , acuti , breves , sententiis magis quam verbis abundantes , illum Periclis succum retinebant , sed paullo uberiore erant filo. Ex Isocratis vero ludo qui exierunt , partim in pompa , partim in acie , illu- stres esse cupientes, mox loco cesserunt aliis qui- CO Plat, in phaedr. c?p. 53, p. 270. A. Unde sua .Plut. in Per. cap. 8. p. 156. A. et 15. p. 161. D. Sectio IJ. §. 3, 78 COMMENTATIO quibusdam moUioribus , remissioribusque dicendi generibus ; ita ut tandem ii , qui sese Ciceronis tempore Atticos oratores vocari jubebant, puta- rent , aliquem , qui horride et inculte diceret , modo id eleganter enucleateque faceret, solum At- tice dicere. Istorum igitur judicio , si solum illud est Atticum , Pericles profecto non dixit Attice; qui tamen , si tenui genere usus esset , nunquam ab Aristophane fulgere, tonare, permiscere Grae- ciam dictus esset (0* Tantam enim sibi aucto- ritatem apud Populum dicendi copia acquisivit, ut quum contra voluntatem Atheniensium loqueretur pro saUite patriae severius, tamen id ipsum, quod ille contra populares homines diceret, popu- lare omnibus et jucundum videretur: cujus in la- bris veteres Comici , etiam quum illi male dicerent , (quod tum Athenis fieri licebat), leporem habitas- se dixerunt, tantamque in eo vim fuisse, ut in eorum mentibus qui audissent, quasi aculeos quos- dam relinqueret. (2) (Fid. Obs. LF). Quanto autem magis hunc virumadmirabimur,si Thucydidem (3) audiverimus de Pericle dicentem: OTOTS yovv aludoiTO ti avTOvg Trxpas KXipov v(3psi SxpaOVVTXg , }\.sy COV K/XTSTf^W^^V sttI to Cpo(Qs7(Tdxi , KXi CO Cic. II. cc. — de Orat. II. cap. 11. III. cap. 34. — Biut. cap. S4. — Orat. cap. 4. 9. — Quiritil. I. 0. XII. cap. lO. (2) Cic. de Orat. HI. cap. 34. (a) Lib. II, cap. Cj. liulc sua hausit Themistius Orat. X. p. 134- L I T E R A R I A. 79 Sectio II. §. 3, xcii h^ioTXi civ ccKoyui; avTimSltTTii 'iraKiv stt) to 6ap. — Diod, Sic. XII. cap. 40. Aristid. II. p. r^r. Jebb. — Schol. Aristid. p. 195. rromra. ■» Theon. Progyrani p. 104 Heins. Qi) Plut. in Per. cap. 39, p. 173. C. — Consol. ad Apollon. cap. 33.P.U8.D. — Valer. Msx. V. cap. 10. Excern. i. — Scrip- toriim loca, ubi tantum Olympius vocatur, nulla hujus rei ex- picationc addita, citarc supersedeo. (:) Tbemistius II. p. 37. fS) Conf. Obs XXII. (4) De Orat. II. cap. 12. L I T E R A R I A. 8i Sectio II> §• 3- ante Periclem cujus scripta quaedam feruntur(X)* Haec testimonia , quae non consulto , sed temere et dubitanter data , refutantur diserta Quinctiliani affir- matione, sese, licet a Cicerone in Bruto moni- tum , Periclis aliqua ferri, nihil reperisse tanta eloquentiae fama dignum (2). Testatur idem , nul- la Pericleae eloquentiae monumenta ad sua tempo- ra pervenisse; sed contra ea significat: Periclem De- mademque nihil posteritati reliquisse (3). Ac Plu- tarchus , qui omnia ad Periclem pertinentia de- dita opera indagavit , exceptis psephismatibus , ni- hil a Pericle scriptum, post ejus mortem , inven- tum fuisse contendit (4). Accedat observatio , quod Thucydides nullas Periclis orationes finxisset, si ulla earum superfuisset , quippe e quarum com- paratione continuo apparuisset, qua in re ab ipsis Periclis verbis discessisset ; nec tum difficile fuisset : T^t/ dnpllSsixv aiiTijv Tuv >,£xSivTuv 'Bixix,vyifj!,ovev(rtxi (_5^. Existimandus fortasse Suidas (6) Ciceronis locos ita accepisse, ac si Pericles primus scrip» tam orationem in judicio recitasset: otrTi? Trpu' Tog ypxTTTOv hoyov iv ^ixcaTyipiu eJTre , tuv Tpo i»u- CO I" Brut. cap. 7. (n) Instt. Orat. III. cap. i. (3) Lib. XII. cap. 3. et 10. (4) Plut. in Per. cap. 8, p. 156. C. — Pseudo Plut. in vica Antiphontis, p. 832. D. ^ (5) Thuc. I. cap. 21. (6) In voce Tlepfx^, — Ex eo Eudocia Violet. p. 333. CLAR, F Scctioll. §. 3« 82 C O M M E N T A T 1 Tov (jxshx^ovTuv. Hujus rei contrarium invenitur apud Pliilostratum (O , memorantem nonnullos ora- tores extemporalis orationis fontes a Pericle derivas- se. Verum posterior liaec narratio confutatur De» mosthenis auctoritate , qui a Plutarclio (2) dicitur in Pericle probasse : to jCcv) t«%£^^ /xj^Se Tfp/ "ttxvtk ix Tou ■7roipi4, faceret, simul et has urbes subita irruptione oc- cupare tentavit. Dicamus adhuc quaedam de militari disciplina, quam in exercitu vindicavit ; qiiidque -agere sole- ret , quo militum virtutem excitaret , eosque in officio retineret. Notum est quid fecerit, defi- ciente sole et quum fulmen in castra delapsum esset: verum praeterea Frontinus (i) aliquid de eo narrat, unde discimus, quomodo militum su- perstitione uteretur ad victoriam acquirendam. Nam initurus proelium, in lucum densissimae opacita- tis, qui ab utraque acie conspici poterat, homi- nem ingentis staturae, Deorum more ornatum , et curru candidisque equis vectum , immisit; qui da- to signo proveheretur, Periclemque nomine ap- pellans, cohortaretur Deos Atheniensibus adesse. Quod stratagema prorsus ipsi successit. Vix enim hostes visum adspexerant, quin paene ante con- jectum teli terga verterent. — Sed inquinatae fue- runt plurimae Periclis victoriae crudelitate. Pos- sit fortasse Hestiaeensium , Aeginetarumque e pa- tria expulsio, ob politicas quasdam causas fuisse decreta. Saevitia tamen , qua Aeginetis pollex ab- scinderetur, candentique ferro Samiis signura inu- reretur, nulla ratione excusari potest; nisi statua- mus , Athenienses eadera ratione ab hostibus trac- ta- CO !■•''• !• csp. II. §. 10. Aliiicl Periclis stratagema vid» ni. 9. §. 3. Sectio II. §.4. 88 COMMENTATIO tatos, idetn illis rependere voluisse; ita ut Peri- cles , licet ipse talia non probaret , militibus in'- dulgere cogeretur. His enim minime severus im- perator fuisse videtur : quamvis enim Sophocli dice- ret: Imperatorem non tantum manus, sed et ocu« los abstinentes habere oportet; poeta tamen non admodum a luxuria destitit ; militesque hujus prae- tpris exemplum secuti , meretrices tanto numero secum habuerunt , ut hae, e questu quem fecerant, templum Veneri conderent. S 5. Prudentia. Supra jam mentionem fecimus difficultatis , quae existat in enumerandis dijudicandisque alicujus vi- ri ingenii animive dotibus ; quoniam singulae vir- tutes , diversaque vitia tam arcto inter se conjun- guntur vinculo , ut non sine magna molestia pe- culiaribus capitibus ea exponi possint. Qua dif- ficultate maxime hac paragrapho laboramus; quia in paene omnibus, quae Pericles effecerit, ejus prudentia conspicitur , ita ut inde separari non qijeat. Sunt tamen et alia , ubi prae caeteris virtu- tibus illa prudentia elucescat, disertaque mentione dignissima sit. Quamobrem lemmate , huic para- grapho inscripto , non intelligi velim prudentiam in rebus militaribus civilibusque , de qua suo loco jam diximus vel infra diccuri sumus; verum eam pru- L I T E 11 A R I A. 89 Sectio H.§. s- prudentiam , quae in prlvata vita instituenda spec- tatur, conservandaque auctoritate, quam inter po- pulares adeptus fueris. Quum Pericles virilis aetatis annos attingens, rebus publicis se immiscere coeperat, Populi ani- mus ipsi non benevolus erat , quippe qui suspicaba- tur ac metuebat ne tyrannideni homo affectaret. Fa- ciei forma linguaeque suavis volubilitas , omnibus in memoriam revocabat dominationem Pisistrati illius, a cujus tyrannide vix liberati fuerant, cujus- que filius Hippias , Athenis expulsus , Persas in Graeciam duxerat. Periclem igitur, huic familiae cognationis necessitudine conjunctum , sollicitis in- vidisque oculis observabant ; atque in Osiracismo unicum contra ejus molitiones praesidiura pone- bant. Quae omnia probe intelligens Pericles, se Populi oculis subtraxit, vel in bellicas expe- ditiones profectus , vel domi quiete se continens.. Nec tribus illis in Civitate multum pollentibus viris , Aristidi , Themistocli et Cimoni , palam se opposuit ; sed clanculum viam sibi munivit , qua pedetentim progrediens , tandeni , quum Aristides mortuus, Themistocles ejectus esset, et Cimon longinquis bellis extra patriam detineretur, ad remp. accessit. Dissimulavit tamen et tum veram mentem, ac quum natura ad Aristocratiam pro- pensior esset , pauperum plebisque partes amplexus est. Permovit eum maxime cogitatio, Cimonern ab Opiimatibus vehementer diligi , ita ut , si ab iis- po COMMENTATIO SectioII. §.s. iisdem partibus staret, non nisi secundos hono- res adipisceretur. Hac item ratione Populi su- spiciones levaturum , atque a se remoturum es- se sperabat. Itaque a consueta vivendi ratione in eo prorsus decessit , ut nuUis amplius convi- viis adesset (i^: praetereaque omni cura evitavit, ne Populi oculi in se figerentur, suumque nomen per ora volitaret. In nulla platea conspiciebatur , nisi quae ejus domo ad curiam duceret; ac, ne Populo sui fastidium crearet, summopere cave- bat , ne se quacunque occasione in prospectum ejus produceret verbaque coram Populo faceret. Sed mi- nora per amicos Ephialtem , Metiochum , Menip- pum , Charinum , Lamponem (2) effici curans , magna et graviora sibi reservabat ; eadem fere ratio- ne qua in minoribus rebus Athenienses quocunque utebantur navigio , si vero publice quid agendum esset , Salaminiam usurpabant. Quum vero aliquid majoris erat momenti , de quo ipse disserere cu- piebat , non nisi meditatus suggestum conscendere solebat: et semper domi, antequam egrederetur, sibi in mentem revocabat , se locuturum esse co- ram liberis civibus (3) ; Deos simul orans , ne quid (i) Plut. in Per. cap. 7. p. 155. D. — Reip. Ger. Praec. cap. 4. p. 800. B. (2) Plut. in Per. 1. 1. — Reip. Ger. Praec. cap. 15. p.Sii.sq. Cs) Plut. in Apophthegmin. Regg. in Per. n". i.p. 186. C.— Symposs. I. 4. p. 6:0. C. — Reip. Ger. Praec. csp. i7,p. 8i3.1>- L I T E R A R I A. $i Sectio 11. ^. 5. quid sibi invito excideret , quod ad rem prae- senteni minus conveniret , vel Populo displice- ret (i). Quapropter saepenumero, a Populo ad dicendum vocatus, constanter recusavit, negans se esse praemeditatum (2). Orani autera tempore Demagogi favorera Populi largitionibus et munificentia emere debuerunt. In- telligebat autem Pericles , si de suo largiretur, opes , quas non parvas quidem , sed Cimoniis minime pares , habebat , brevi exhaustum iri : idque a nonnullis ita . explicari posse, ac si diviiias suas omnibus ostentare vellet, iisque superbiret. Excogitavit igitur largiiionem de publico, qua venales animos sibi devincire posset, et tamen nullius invidiam in se excitaret. Quibus omnibus id tandem eiFe- cit, ut non modo Ostracismum effugeret j sed omnes adversarios deinceps e patria expelleret. Postea, quum satis probabihter sperare posset, fore ut sibi nihil amplius ab illis metuendum es^ set ; non omisit se generosi animi specie in om- nium benevolentiam insinuare, Thucydidemque ac Cimonem in patriam revocari toleravit; atque, Po- pulo gratificaturus scilicet, ipse psephisma scrip- sii, quo posterior ab exsilio revocatus est, De- CO Plut» i" Per. cap. 8. p. 156- C. — Quinct. 1. O. XII. 9. §. 13. — 10. i. 6s- — Aelian.lV. 10. — Suid. in voce ITf p. — Conf. Sect. 11. §. 3. Ol>s. Llf^. Ca) Liber qui Plutarchi nomen prae se fert de Educ. Puerr, Cap, 9. p. 6. C. ibiq, wytt. pa COMMENTATIO Soctio II. §. 5. Denique postquam sumraum potentiae atque am- plitudinis fastigium attigit , re contentus , nec nominis splendorem insuper quaerens, Democra- tiae appellatione , regium omnino imperium exer- cuit. Itaque nullam extraordinariam dignitatera expetivit; sed ipsi sufFecit, si inter decem ordina- rios Praetores eligeretur. Et , quamquam summus omnium rerum , tum in Urbe, tum extra Athe- nas, arbiter erat, Populo Iiujus rei omnem hono- rem , sed et cautiones reliquit : ita ut , quum belli Peloponnesiaci tempore Athenienses ei succense- rent, quod belli fuisset auctor, sese excusare posset dicendo : est ita; vobis hujus belli fui suasor , sed vos tamen nihilominus , sponte vestra , bellandum esse decrevistis. Sic et semper pro- fessus est , se eadem uti velle fortuna ac reliquos cives; quumque exspectaret, fore ut agris, quos privatam possessionem habebat , ab hostibus par- ceretur, illos Populo dedit, eoque omnes suspi- ciones , quae alioquin ex ejus amicitia cum Archi- damo fortasse fuissent exortae, prorsus a seavertit. Nec tantum in publico illa prudentia appare- bat , sed domi , aeque ac foris , Pericles se ea duci patiebatur. Summae in Civitate auctoritatis vir Anaxagorae exemplum sequi non potcrat , qui enthusiasmo quodam atque animi celsitudine duc- tus domum deseruerat,agros relinquens incultos(i). Nam (0 Plut. in Per. cap, 16, p, 16:. B. — De Vltando Aere Alie-. no L I T E R. A Pv I A. 93 SecuoII. §.s* Nam, uti Plutarchus animadvertit , non eadem erat Philosophi et Politici vita: quorum ille in rebus honestis mentem exercebat , minime exterarum re- rum indigam: hic, ad usiim hominum accom- modans virtutem , necessario utebatur divitiis , ut honeste inter populares viveret. Quumque minime in illorum Politicorum numero censendus fuerit, qui e publicis pecuniis privatum quaestum faci- ant; uxor autem e prodiga Megaclis gente oriun- da (i), filiique, ad luxuriam possessionumque dilapidationem essent proclives; omnem rei fami- liari operam dedit : ita ut in ampla hac domo et opibus affluente, nihil efflueret, verum oranes impensae omniaque emolumenta certo essent nu- mero et modo constituta, Quae ut efficeret, praesertim Euangeli servi opera utebatur; quem praeclara supra ceteros indole praeditum, ipse ad domesticam disciplinam instituerat. Vehementer tamen haec displicuerunt mulieri filiisque, qui suas querelas ubique proferentes, patrem avaritiae accusarunt. Ac sane filii amicum, qui huic pecu- nias mutuas dederat , deinde suas repetierat, in jus vocavit, Sed , quamvis igitur recusaret prodigi in- opiae succurrere, ab avaritiae criminatione plane libe- no cap. 8. p. 83. li. — Diog. Laert. Lib. II. segm. 6. — Himer. apud Phot. p. 1088. p. 84. Wernsd. quique ibi ci- tantur. — Schaub. lib. laud. p, 7. sq. Ci) Conf. Aristoph. Nub. vs. 46. sqq. ibiq. Schol. Seccio IJ. §, 5. 94 COMMENTATIO liberatiir iis, quae de eo testatur Plutarchiis (i}: divitiae nonnunquam inter honesta referri possunt, si possessor iis bene utatur , ut fecit Pericles , qui multis subvenit pauperibus. Optime etiam iniellexit Pericles , plebis oculos delectari gravitate, quam in viro, cui rerum publi- carum cura sit credita, conspiciant; nec unquam ab ea aliquid remisit, sed eam constanter tueri co- natus est. Qua propter per omne tempus, quo Civitati praefuit , nunquam ad amicorum convivia accessit, una lantum occasione excepta, quum co- gnatus Euryptolemus (2) uxorem duxisset : sed et tunc statim post libationes efFusas surrexit (3). Quae decori servandi cura etiam in causa fuisse videtur , quod in suppeditanda filiis pecunia ra- strictior esset : metuebat enim ne hi , siquidem ma- jore nummorum copia donarentur libidini indulgere possent , nimisque exsultarent : quo ipso Populi in» vidiara atque indignationem moverent. Praeterea etiam hinc mihi videtur defensio peti posse, qua occurratur accusationi , Periclem moribus fuisse ita dis- Ci) Plut. in Per. 1. 1. Conf. cap. 38. p. 171. F. sq. (2) Etiain hic e gente Megaclea ortus fuisse videtur. Alius ejusdem nominis memoratur a Plut. in Cim. cap. 16. p. 488. C. C3) Plut. in Per. cap. 7. p. iS5. Quae enim narrantur ab Athen. I. p. 7. F. pertinent ad Periclem Pericliti filium Pit- theum parasitum. Conf. Lib. VI. p. 234. F. L I T E R A R 1 A^. ^5 SectioII. §. 5» dissolutis , ut ne a filii quidem uxore abstineret ; verum de istis sequenti paragrapho agemus. §. 6. Morum integritas. Erunt fortasse", qui existiment, me huc usque non adeo characterismum , quam laudationem , scrip- sisse ; quique nobis accusatores sint nimii erga virum , in cujus rebus enarrandis versamur , favo- ris. Atqui profecto in iis, quae Oratorem Civita- tisque gubernatorem ac defensorem deceant ornent- que , Periclem prope perfectum , cum Cicerone , vo- care haud recusaveris. Sed erant in hoc viro, uti et in reliquis mortalibus, nonnulla, quae, si juvenis, „ quem in omni serraone et scriptione de magnis viris reverenter ac modeste judicare oportet " (0, vitia appellare non ausit, tamen a bono integroque aberrationes vocabit. Ac quam- vis minus gratum jucundumque sit, de homine, quem magni aestimes ac diligas, illa dicere debe- re, quae ejus laudibus non valde faveant; in hoc tamen tantum est solatii , quantum tibi persuadere possis, lectores, si videant leviores rainorisque momenti naevos a te non praeteriri, in reliquis eo (0 Sunt verba Wyttenb. in Bibl. Crittc. III. 3. p. 117. 96 CORIMENTATIO Sectio II. §. d, eo uiajorem tibi fidem habeant , laudesque, quas tribueris , non e partium studio , sed e vera aesti» " matione ortas esse credant. Pericles etsi in publica vita a gravitate nihil remittebg.t, privatus pudicitia morumque conti- nentia non admodum excelluisse videtur; etiam- si statuas plurima ab ejus inimicis vel ficta, vel cfc:te in majus aucta fuisse. Hujus rei sit documento, quod sb Athenaeo (i) narratur, de ejus consuetudine cum Elpinice , Cimonis soro- ' re , satis libidinosa muliere , et amoribus qui» bus puella in Polygnotum arserat, postea ma- trimonio cum fratre , apud Athenienses famo- sa (a). Dixit nempe Athenaeus , Periclem pse- phismatis , quod de Cimonis reditu scripsisset , mercedem accepisfA concubitum cum Elpinice. Jam quamvis praefracte negare nolim , Periclem unquam cum illa rem habuisse ; haecce tamen facile men- dacii arguuntur iis , quae jam longe antea accide- rant; quando Elpinicae, ipsum roganti , ne fratri, qui in capitali judicio versabatur, molestus esset, anilem aetatem exprobravit. Difficilior erit refu- tatio accusationis : Periclem cum Xanthippi filii uxore coiisse; cujus rei , praeter Plutarchum , eun- dem Athenaeum 1. 1. testem habemus. Quis enim credat, aliquem, etiamsi alii sit inimicissimus, tam in- (0 Deipn. XIII. p. 589. F. (s) Plut. in Cim. cap. 4. p. 480. F. L I T E R A R I A. 97 SectioII. §,6» insano esse animo, ut, ejusmodi fabellis spar- gendis, suae ipsius potissimum famae noceat, Mirum tamen cuique videbitur , Periclem , qui tanto studio curabat, ut etiam privatus apud Po- pulum inculpatus esset , adeo sui oblitum fuisse , ut tale quid in se admitteret. Verum ad amores fuit propensior ; atque inter causas , ob quas priori conjugi invisus fuit , recensenda etiam erit consuetudo, quam cum Chrysilla Corinthia habe- bat Ci) 9 nec libentius Dinomache alii nupsisse vi- detur, quam ipse Aspasiam duxit. Omnino enim Plutarcho assentiendum videtur, dicenti: lascivum potius, quam e literarum humanitatisque studio ortum , amorem illi cum Aspasia fuisse. Atque etsi Assenus V. C. (a), Aspasiae Periclisque partes defendendas humanissime sibi sumsit, eam vocans humanitatis domesticaeque felicitatis prin- cipem inter Graecos fautricem ; tamen metuo , ne aequo melius erga eam animatus fufcrit. Nam quominus credamus, Aspasiam literarum solum amore ductam , Athenas advenisse , prohibent di- serta Veterum testimonia; e quibus comperimus eam jam antea Megaris, deinde Athenis officinam tractasse parum honestam ac decoram ; quae puellas ad quaestum corpore faciundum aleret, et (O Athen. I. 1. Conf. X. p. 4",6. F. (a) In libro laudato p. 34—37« •— Conf. Kampeni Hist. Gr. Tom. IL p. 332. in not. CLAR, G Secno II. §. 6. 98 COMMENTATIO et cuJLis e ludo scoria per omneni Graeciam dis- pergerentur (i). Fatendum tamen est, eam veri- similiter hanc artem reliquisse, postquam Pericli nupsit; sed semper tamen ei baesit suspicio, quod Atheniensium matronas, a maritis ad se ad- ductas , Pericli subjiceret. Ut vero istae de Phi- dia fabellae , ita et haec ex inimicorum calumniis maxiniam partem ortum ceperunt: atque admodum credibile mihi videtur , Periclem , quum Aspasiam domo excepisset , pro dignitate in republica accep- ta, cum ea consuevisse. Magnopere autem eam dilexit, ita ut nunquam in concionem iret , do- mumve rediret, quin eam osculo salutaret; eique ■ adeo erat deditus , ut Comici , omnem occasionem arripientes , qua principi in Civitate viro , illude- rent, plura de eorum domestica vita excogitarent j veluti totus ab Aspasiae sententia penderet , bella- que ejus suasu decerneret. Qua propter Periclem saepissime Jovem , vel Herculem vocantes , uxo- rem , alteram Omphalen , vel Junonem appella- run t. Sed discedaraus ab hoc argumento, qnod for- tasse nimis jam diu nos tenuit ; virum admiran- tes, cui tantum hoc verti potuit vitio , quod amo- ris illecebris blanditiisque nimis facilem praeberet aurem ; queni ceteroquin mores summopere uni, cuique commendarunt; atque in cujus vita nul- lum CO Athen XIII. p. 56y. F. L I T E R A R I A. 99 Seccio 11. §.6. lum vestigium invenitur neFandae istius libidinis , (quis enim amorem vocet ? ) quae omni aetate celeberimos ceteroquin honestissimosque in Grae- cia viros inquinavit. s 7. Incorrupta fides, Splendet hujus virtutis laude Periclis nomen, cui amor patriae, integritas, constansque erga amicos benevolentia ac studium , tam alte in animo insita fuerunt; ut uescias, utrum Peri- cli magis ornamento fuerint, an ipsa ex illustri illo exemplo majorem apud omnes commendationem acceperint. Nam quis patriam revera amare di- catur, nisi ille, qui omnes, quura facultates opes- que, tum ingenii vires , in ejus salutem impendat; seseque nullo privato lucro a patriae commodis curandis abduci patiatur? Et quo tandem pacto amicitia stabilis ac constans esse poterit, si ei firmamentum , quod fides est , demseris ? Nihil enim Stabile , quod infidum. Quapropter illum , qni in secundis adversisque rebus gravem , constaniera , stabilem se praestiterit , esse ex maxime raro homi- num genere judicare debemus , ac paene divino (i). Di. CO Cic. de Atnicit. cap. 17. - '. G a Sectio n. §.7' 100 COMMENTATIO Dicitur a notinullis anibitiosus fuisse Perlcles, atque in perandi cupidus. Non nego : vir enim qui semet ipse probe noverat , intellexit se , quippe et manu fortein et dextrum ingenio, reipublicae pro- futurum esse, si cives Civitatem suae curae com- mitterent ; quapropter nullam opportunitatem prae- termisit , qua hunc scopum attingeret. Ut vero ad hanc metam pervenire posset, Populo indulgendum erat ; plus fortasse , quam , si perfecti quid spe- ctes, revera expediret, sibique ipsi placeret. Sui vero nullam rationem habens, si civium salus ageretur, ac praeterea sperans, fore ut leviori malo gravius , anarchiam , omniumque rerum perturba- tionem averteret; ut, si quando ilUid postea repa- rasset, res bene constituta vocari posset; hanc viam , non planam quidem ac facilem , unicam ve- ro , quae ad propositum duceret , ingredi decrevit. Utrum verum viderit, alibi erit indagandum: nunc ostendisse sufficiat, Periclem hac in reegisse, uti ipse existimaret agi opoitere. Quo autem clarius appareat, Periclem, antequam solus Atheniensiura res curare coeperit , nibil fecis- se, quod merito illi objiceretur, opus tantum erit, ut nobis in memoriam revocemus, quemadmodura erga eum animati fuerint Athenienses. Aliter enim fieri non poterat , quin plebs , quae tamdiu ab illo defensa fuerat , postea , quum Pericles non adeo Populi voluntate se duci pateretur, quam ipse eos quocunque vellet ageret , vehementer ab eo alienata fuis- L I T E R A R I A. loi SectioII. $.7. fuisset, si sibi non constitissetPericles,eoque dccla- rasset,se auctoritatis tantiim sibi conciliandae causa multitudini blanditum fuisse. JSec ulla amplius in re fidem ipsi tribuisset: cujus rei contrarium proisus accidit; nam etiam eo tempore probitas, quneomni- biis cognita erat,eftecit, ut, licet contra pcpulares homines diceret , ejus oratio omuibus popularis et jucunda videretur (1). Iraperio igitur,quod studiose fortasse, sed tamen honeste quaesiverat , dil'genter usus est, ut patriae usui esse posset : atque ad ex^ tremum usque vitae tempus , Athenas , vel foris ex« peditionibus , coloniis , foederibus; vel domi legi- bus 5 institutis, monumentis , aedificiis contirma- vit, ornavit. Et quamquam plura ex istis ab inimi- cis carpebantur, de ejus probitate tamenatque inte- gritate nuUa Atheniensibus exorta est dubitatio; ita ut, quum rationes ab eo exigerentur, Populo satisfaceret dicendo: fj^ to ^isv ^vj^awc-». Co- micis autem quis credat falsissima quaeque exco- gitantibus , ut criminandi calumniandique libidini indulgere possent? Aut quis cur^t improbosPhidiae accusatores , qui ut refutarentur , non nisi aurum, de quo furatos fuisse Phidiam Periclemque contea- derent , Minervae signo detrahi opus fuerit ? Ne- fas sit tale quid suspicari de viro , quem Thu- cydides Plutarchusque d^ccpcrixrov vocarunt aique ay»- CO PJwt* in Per. cap. 15. p. 161. D. — Tlnic. II. csp. 65. — Cic. de Or. III, cap. 34. — Himer. p. ly^. 102 COMMENTATIO Scctio II. §. 7. «v^AwToy iiTTo %pj}|C4«T«i/ ; quem Pissuthnes frustra tentavit, qulque moriens , licet in vita multos reges tyrannosque superasset potentia, ue una quidera drachma fortunas suas , quas pater sibi re- liquerat, reddidit ampliores (i). Nec illa erga populares fides , patriaeque amor unquam immi- nutus fuit. Gravissimis quamvis injuriis et con- tumeliis a civibus affectus, ipsis tamen nequa- quam defuit, quum alios Praetores experti, ve- rum eos cho fastidientes , rerum publicarum cu* ram iterum in Periclem detulerant. Immo letife- ra aegritudine laborans , ultima suspiria duxit, in salute civium curanda occupatus. Quum igitur omnes cives tanto amore proseque- retur Pericles , qua caritate illos amplexum ipsum fuisse putemus , quos familiares atque amicos ha» beret? Neque enim fuit vulgaris amicus atque ex illorum grege, qui .... diffugiunt cadis Cum faece siccatis amici , Ferre jugum pariter dolosi (a). sed certus in re incerta cernebatur; ita ut postea ejus (i) Plut. 1. I. et cap. 16. p. 161. fine. Comp. int. Per. et Fab. Max. cap. 3. p. 191. C. — Isocr. de Pace cap.40. p. 184. Steph. — Ad hanc integritatera spectarunt Himerius p. 284. et Liban. Ep. 1059. (2) Hor. Carm. I. carm. 35. vs. 126. sqq. L I T E R A R I A. 103 Seciio ir. ^. 7. ^ ejus dictum celebraretur : iyu fisv ovv xvtoi; sl' fjt,i (i). Quid commemorem tritam illam multo- rumque ore celebratam Anaxagorae Aspasiaeque defensionem? Quorum hanc ab judicibus depre- catus est, ita iit ne lacrimis quidem parceret, si Aeschini (2) credere fas est : illius autem , licet in summo vitae periculo versaretur , palam sese discipulum profiteri non dubitavit. Qno facto om- nem suspicionem malam dihiit, quae alioqui nobis fortasse oboriri posset, quando Anaxagorara a Peri- cle neglectum, ideoque vitae finem fame sibi impo- nere decernentem , animadvertamus. Nunc vero cogi- tatione ducimur, Periclem publicis occupationibus, quibus prae omnibus reliquis rebus vacabat, in- stantique Samico bello adeo fuisse distractum , uc privatis necessitudinibus nuUus locus superesset. Praeterea e festinatione , qua, comperto philosophi consiho , ad eum cucurrit , e lamentationibus etiam obsecrationibusque , quibus amico persuadere cona- tus est , ut propositum dimitteret , totidem documenta atque indicia peti possunt , ex quibus, quantopere eum dihgeretjConstet. Quis igitur adeo animi sit vecors, ut Ephialtis Phidiaeque necem PericH .tribuat ? Quorum prior ab Aristocraticis interfectus fuit, alteroccubuit insidiis hominum nefariorum , qui se ulcisci volebant , quod calumniae eos mendaciique arguerat ? Manet etin his O) Liban. Ep. 1069. (a) Aptd Plut. in Per. cap, 3«. p. i6(,' I04 COMMENTATIO gecdoll. §.7. his Pericli laus; qui nihil gratius ac sanctius habuit , quam ut amicis in omnibus gratificaretur. In omnibus ? nisi in iis , quae contra officium pugnarent ; qui quum saepius universae vitae rec- te instituendae dederat praecepta, sic et aliquancfo colendae amicitiae saluberrimum illud posteris reli- quit , quura diceret : Amicos oportet esse usque adaras* %. 8. Animi magnitudo, Haec igitur de Periclis ingenio atque indole dic- ta sunto. Visus autem mihi fuit in paucis tantura culpandus, in multis laudandus, in plerisque ad- mirandus. Verum , quamquam illud imprimis huic viro laudi tribuendum videtur , quod tot si- mul virtutibus excelleret, quarum singulae suffi- ciant ut oratoris , belli ducis , viri politici no- men immortale reddatur ; fuerunt tamen et alii , qui hac commendatione florerent. Sed aUud quid in Pericle observamus, quod ei proprium ac singulare fuisse, paene dixerim. Est ad- mirabiUs iUa excelsaque animi aequitas ac mag- nitudo , quae , consuetudine cum Anaxagora aucta ac confirmata, PericU reUquarum virtutum causa ac veluti fons fuit, quamque igitur, nisi semel ite- rumque ei defuisset, divinam merito appeUaremus. Quae virtus, quamvis in pubUca vita saepius ap- pareretjibi tamen nonnunquara velut nebuUs occul» ta- L I T E R A 11 I A. 105 «ectio II. tabatur hominura in politicis rebus studiis , totius- que civitatis singulorumve commodis. Inimicitiae V. c. quae Pericli cum Cimone per omne vitae spatium intercesserunt , Thucydidemque Civitate privarunt, e tali potissimum causa exphcandae vi- dentur. Quo splendidius emicuit , quoties to- tius Populi libidini resisteret , eorumve animos de salute desperantes erigeret. Quis mihi pin- gat Periclem , dum omnes perterriti et trepidantes solem deficientem adspiciunt, seque Deorum irae subducere conantur, placido serenoque vultu ad« stantem, pallidaeque atque anxiae multitudini por- tenti causara explicantera ? Non adeo fulget, sed constantius elucet in Pe- riclis vita privata. Longe ab iis discrepans , qui- bus levissimum quodque iram excitet , ut sui obli- ti in convicia erumpant ; per totum diem patienter tulit contumelias et maledicta, quibus , in foro seria agitans , a petulanti quodara horaine laces- situs fuerat. Tandem vesperascit; domum rever- titur Pericles, nec gravitas deest incessui, nec comitas vultui; vel sic tamen sequitur ipsum et conviciis proscindit idem iste homo impuden- tissimus. Quid Pericles ? Uni ex servis mandat , ut lumine acccnso, hominera comitetur ac do- mum reducat (i^. — Cogitemus aliquera Impera- to- O) Plut. in Per. cap. 5. p. 154. D. — Basil. Magn. Hom, XXIV. Tom. I. p. 57(5. ed, Paris t6i^. f. m. io6 COMMENTATIO Sectio II. §. 8. torera , qui , post partam victoriam , publiceque laudatos periculorum socios praeliis amissos , om- nium certatim laudibus , coronis vittisque orne- tur ; verum interea ab inimico , hanc ipsi gloriam invidente, exprobrationibus atque insultationibus irritetur. Quodsi, ut alter Horatius, ne a sororis quidem caede abstineat, quis erit qui miretur? Eo autem admirabilior nobis apparebit Pericles, ubi Elpinicen levi animadversione ab eo monitam comperimus , paucissimis verbis nuUa graviori castigatione addita. Non loquar de mansue- tudine , qua Comicorum maledicta , inimicorum- que calumnias pertulit; pertinent enim haec ma- gis ad vitam publicam, in qua dijudicanda, multa observanda sunt , de quibus , si rebus ipsis non interfueris , affirmare non possis , utrum ex intima hominum mente, an ex aliis quibusdam causis sint explicauda. Humana minoris ducens, quam quae animum ulla perturbatione afficiant , atque Anaxagoram hac in re tanquam exemplum intuens (i), in risum nec lacrimas erumpere solebat; sed sem- per eodem placido gravique vulru conspicieba» tur (a); atque uti in ceteris Periclem inter cla- (i) Aelian. V. H. Lib. Vin. cap. 13. — Diog. Laert. Lib. II. segm. 14. — Conf. Valck. Diatrib. p. 25. (2) Plut. in Per. cap. s- !>• 154. E. — Aristid. pro Quat. II. p 118. apud Fhot. p. I 272. L I T E R A R I A. 107 Sectio II. §. 3. clarissimos oratores, imperatores, politicos viros censendum esse putavimus , sic et hujus rei habita ratione, eum cum .probissimis in Graecia viris , Socrate et Phocione comparare non dubito (i). Vocet igitur lon (2) hanc gravitatem jactantiam et fastum , celebretque Cimonis in quotidiana vita lenitatem ac venustatem; nos cum Zenone Eleate, eos, qui loni consentiant, hortamur, ut eam jac- tantiam aemulentur : optime enim illis eventurum ar- bitramur , si rerum honestarum simulatione, sensim ad earum amorem atque assuetudinem adducanttir. Verum Pericles erat homo , ac niliil humani ab eo alienum puiemus. Quamquam hac vitae insti- luendae ratione, animum contra adversae fortu- nae calaraitates corroborare studuerat ; et amico- rum jacturara , vel morte , vel caede exsiliove arais- sorura , ita pertulerat , ut a tali viro exspectes ; raro quidem , sed taraen nonnunquara , ab illa egregia animi magnitudine deflexit. Quo autera animo erga illum hominem erimus affecti, qui tantopere uxorem, filios adeo amavit , ut, quem nihil unquam frangere potuerat, vitae pericu- lum , in quo Aspasia versabatur , amborumque filiorum amissio ita commoverit, ut eorum , quae ant- CO Plin. H. N. Lib. VII. cap. 19. — Plut. in Phoc. cap, 4. p. 743.D. ■^ Apophthegmra. Regg. in Phoc.n°.Kp. 1S7. E. — Addi etiam potuerat Euripides. (2) Plut. in Per. cap. 5. p. 154. E. io8 COMMENTATIO Section. §.8. antea facere consueverat , ac paene sui ipsius , obli» visceretur (i)? Solatur nos humanae infirmitatis , quandocunque ejus vestigia in tanto viro apparent, observatio. Namque , illa si ei defuisset , immenso spatio nos ab eo separatos existimaremus ; nunc vero non prorsus desperandum putamus, fore ut aliquando ejusdem praestantiae participes reddamur. Qualem igitur eum fuisse censeamus , qui Pericli vitio vertere voluit, quod diuturna aegritudine ta- befactus, senio confectus, ac jamjam moriturus , amuletum e collo suo suspendi siverit? In his faci* le conspicias mansuetum viri ingenium , inque suos benevolentiam , qui mulieribus extremum solatium , iu quo omnem reliquam spem ponebant, adime* re noluit; quamquam ipse, dum leviter subri- dens (i) Plut. in Per, cap. 36 p. 172. C. — Paulo aliter, magis- que in Periclis laudem , res narratur ab eodem Plut. in Cons. ad Apoll. cap. 33. p. 118. E. — • Val. Max. V. 10. Extem. i. — Aelian. V. H. IX. 6. — Hieronym. I. p. 334. ed. Vallar- sii. — Notum est , quid in simili re fecerit Anaxagoras. Conf, Plut, I. prox. 1. De Coh. Ira cap. 1 6. p, 463. D. De Tranq, Anim. cap. 16. p. 474. D. — Cic. Tusc. Dispp. Lib. III. cap, 14. — Val. Max. Llb. V. cap. 10. Extern. 3. — Galen. I. p. 382. — Ael. V. H. III. 2. — Diog. Laert. Lib. II. segra. 13. ibiq. Menag. — Praeterea Valck. in Diatrib. p. aS. — Wyttenb. ad Plut. Cons. 1. 1. — Schaub. 1. 1. p. 52. sq. animadvertens om- nes in re consentire, in verbis (^screpare. — Iraitando diccum expressit Lucianus Deor. Diall. Lib. I. p. 240. — Plura ejus» modi exerapla videas apud Val. Max. Lib. V. cap. 10. Ael. V. H. III. 3—5. — Conferri etiam poteritHerod. Lib.III, cap. 14. L I T E R A R I A. 109 Scctio II. §. 9« dens amico illud ostendit, satis indicabat, quae sua hac de re esset sententia (i). Letalis ille mor- bus, quaravis, simul cum corpore, animi etiara vL- res attrivisset, minime tamen illum adeo usque su- peravit, ut in istam tam putidara consilii inopiam eum protruderet. Erat adhuc idem ille Pericles , qui omnia , quae vulgus admirari solet, potentiam, tro- paea, gloriam minoris duxit, quam quae tantis laudibus efferrentur : sed supremam ducens animam ' in co felicem se praedicavit, quod nuUus Athe- niensium sua culpa puUam induisset vestem (2). Cx) Pluu in Per. cap. 38. p. 172. A. (2) Ibid. / SEC- iio C M M E N T A T I O S E C T I O III. QUID PROFUERUNT, QUID NOCUE- RUNT POLITICA EJUS CONSILIA? Democratiae confirmatio. Llt in omnium gentium, sic imprimis Jn Athe* niensium historia , plurima inveniuntur exempla , e quibus ostendi possit , quanta sit multitudinis levitas , in magnis hominibus rebusve dijudican- dis. Nunquam tamen haec levitas major fuit, Civitatique perniciosior , quam belli Peloponne- siaci tempore. Hujus rei consideratio plures per- raovit , ut in Periclem , quem Deraocratiae confir- raatorera istiusque belli auctorem habebant, cala- mitatum , quibus p ostea res publica afflicta fuit , cul- pam conjicerent . Itaque nobis videndum erit , quid Pericles in Democratia confirraanda maxime specta- verit ; quid egerit ; quosnam efFectus ista agendi ratio habuerit. Quod ad primam hujus quaestionis partem at- tinti i responsio est in promtu. Quum enim ma- L I T E R A R I A. iii SeccioIII. §. I. magis necessitate coactus , quam sponte sua Populi partes amplexus esset , initio ei indulsit , ut auctori- tate sibi inde paraca , ipsi postea aliquando imperare posset. Quapropter,simulac se ab omnibus inCivi- taie adversariis liberasset , oMS" b avTog viv , olV ofioiag xsipoyj&y^q t^ ^^ficp m) p^hoi; vttsIksiv m) avvevh^Sovxi TaTg i7rtSvf/,lxig j coffTTsp Trvocug tuv ttoXKSiv' «AA' £X Ti^g ay£if4,£v^g ixslvtig kx) v7ro6pv7rTOf(,£v>]g mx ^yjfixycoyixg .... d,pi,iKi]v ivTsivxfisvog TroXmixv. . . , , t» fAh -xohhx 0ov- XOfiSVOV ViyS TTsiSuv Kx) h^XffKUV TOV ^ijpiov' ^V TOTS ' xx) fixhx ^vpt,x,xi; ts (x,i(7do' (popxTg Kxi %opnyixi(i tjrjvteKx^^xq to •KKnkq , Ixp^' To X. T. A. Addendus hic erit locus ex Aristote- le (4) dicente: rx hKx^xTvipix f,!,i(j-So:popx kxtsjtws T]£piKMj? ', e quorum locorum comparatione mihi appa- rere videtur, hic sermonem non esse de stipendiis militaribus , (de quibusvox fiKrdoCpopx proprie usur« pa- (1) Plut. in Per. cap. 9. p. 156. E. — Conf. Scholl. ad Deai. Or. Ttspi avvTx^siii p. 54- ed. Basil. — ad Aristoph. Vespp. vs. 682. (2) Cap. 7[. p. 5IS. E. C3) In Per. I. 1. p. 157. A. C4) Politic. II. 12. p. 3^6. C, L I T E R A R I A* 113 SeccioIII.§.(« patur (i)) sed intelligi praemia , civilibus mu- neribus concessa. Quaenam autem fuerint cete- rae, de quibus Plutarchus loquitur, [^(TkcpopBii ^ non constat; verum conjectura assequimur, liuc pertinuisse tov (jciitCov ixx^^tJixaTiKov , quem Cleon ^ quum antea obolus fuisset,ad triobolum auxit (a). His largitionibus Pericles Populum. tantopere sibi devinxit, ut eo uteretur ad Areopagi auctoritatem imminuendam. Erat ille Areopagus insigniter a So- lone, auctus; qui Civitatem e tribus simul TroKiTtlx^; generibus constituere cupiens , Areopagum ad Oli- garchicum , magistratuum electionera ad Aristocra- ticum,judiciaad Democraticum genus pertinerejudi- cavit (3). Desciverat autem ille Areopagus ab hoc instituto;nara , quum in Areopagum raunere defunc- ti (4) legerentur Archontes , qui antiquitus , ut cete- ri magistratus , sufFragiis eligi consueverant , nunc vero sorte constitui solebant(5); etiam Concilium , quod ex istis hominibus constabat , necessario in- sig- (0 Suid. iii V. — Bekker. Anecdd. I. p. 158. (2) Schol. ad Aristoph. Plut. vs. 329. sq. Qui t.iraea siiKXvt7tX(rriKov et ^ticciffTtiiov [^icr&Sv intcr se confudisse vi- detur. Ex eo Suidas in Tpiw(3. Omne praemium initio fuisse videcur obolus, postea demum auctum. Conf. Schol. r.d Aris- toph. Nubb. vs. 860. (3) Aristot. 1. 1. ' (4) Conff. loci a Swindercno laudati p. 16. et P Bcrnard, Comm. de Archontt. in Annall. Lovan. 1S23 — 1824. p. S6. Cs) Conf. 11. a Bernardo II. p. 43. CLAR. H 5 cdoIII.§.i' 114 C O M M E N T A T I signeni mutationem subire debuit. Ita aequili- brium inter optimates pauperioresque prarsiis pe- riit ; quum plurimi ex his dignitate , cujus primum expertes , nunc vero participes erant , ex indigorum numero in nobiliorum censum transirent. Quae res Ephialtem permovit , ut nimiae hujus tribunalis auc« toritati resisteret , ne omne rcrum arbitrium ad potentiores rediret. Nam quominus credamus, Pe- riclera hoc judiciimi fregisse, quod ejus severitatem metuerit ,, socii prohibet fama , quem summae fuis- se integritatis et continentiae omnibus constat; certe ad tale quid elliciendum , nunquam ille adjutricem praebuisset manum. Haec fere sunt , quae egit Pericles ad Po» puli auctoritatem confirmandam , ac contra ditio- rum vexationes defendendam. Non enim quis facile dicat, populare fuisse decretum , quo quin- quefere millia civium , civitatis jure privata fuerint. Nec vulgi dominationi favere potuerunt crebrae illae colpniae , quarura principes quidem opulentiores erant , quae vero maximam partem inserviebant ad Athenas nimia egenorum frequentia hberandas, Sed Pericles , qui res ipsas curans , speciera libenter Po- pulo cedebat , sivit ut Democratiae nomine delec- taretur , dunimodo penes se esset ipsum impe- rium. Quae Periclis agendi ratio omni aevo acerrimos ei excitavit accusatores ; quorum tamen non nisi eos sudiemus, qui aetate fuerunt propiores ; quia post- erio- L I T E R A Pv I A. X15 Sectio III. §. 1. eriores priorum argumenta repetierunt. Illae accu* sationes liuc fere redeunt : Pericles t» •Ki.Tfia kou TrsfiPo^jTCi vdfitf^ix KaTs- Aerarium exhausit; Mores corrupit ; Fundamenta jecit liberrimae istius ac pernicosissi- mae, quae postea invaluit, Democratiae. Quas accusationes nunc consideremus. Si Pericles patria instituta abrogavit , oportet , ut rei publlcae administrandae ratio immutata fuerit : si eam ob cau- sam culpandus erit , requiritur , ut Civitas in pejus ruerit. Quid autemin judiciis mutatum est, quid in concionibus,quid inreliqua publicarumrerum admi-' nistratione ? Judices atque hKM(Jitx.^ovr£q stipendium acceperunt. Ex Aristotelis loco, supra jam memorato, judicia , a Solone in popiili gratiam fuisse instituta , ut concio popularis esset, unicuique apparebit. Quum au,- tem minora , judicia omittentes , Areopagum , Epheta- rum tribunal , Heliasticum consideremus, videbimus, horum primum constitisse ex iis , qui Oligarchiae de- diti esse deberent. Eademfuit Ephetarum senrentia, qui, Draconejubente , e civibus , loco atque auctorita- te conspicuis, eligebantur (2)« Fi-iit igi^^ur unicum mul- tudinis praesidium, Heliasticum judicium. lUud , judi- ci- CO Diod. Sic. XI. cap. 77. Ca) Pollux Onom. Lib. VIII. Segm. 125« H 2 n6 COMMENTATIO cibus stipendinm concedens , iwn cum phinbus com- municavitPericles ;nani Solon quoque plebem jam in numerumHeliastarumadscivcrat. Eadem ratione cgit Pericles in concionibus ordinandis, quarum nec plu- ribus copiam dedit ; contra, civium. numerum immi- nuens, tam longe abfuit, ut hoc jus cum plebis fae- ce communicaret , ut potius in suspicione esset, multos ipsum immerito civitate privasse. Ceterum,mu- fata jam Areopagi forma , Pericles ipsi nimiam po- testatem adimens , nemiili dicetur , patria insti- tuta abrogasse. Sed aliud fuit, in quo longius ab illo more patrio discessisse nobis videtur , cu- jus vero nulla ipsi exprobraiio facta est; ut inde jam a priori concludere possimus, hoc facro emn Civitati proFuisse. Archontibusnimirum nonamplius sufFragiis , sed sortitione consticutis , belli adminis- tratio, quae primis temporibus Poiemarcho mandatai fuerat, saepissimecontingere debuit viro beUicarum rerum impcrito. Quapropter Pericles, licet non primushoc fecerit, Strategorum auctoritatem , prae Archontum imperio , auxit , ejusque muneris digni- ratem adeo amplificavit, ut ipse, qui nunquam , nisi Praetor fuerat, legum ferendarura abroganda- rumque, et praecipue pacis et belli, esset arbiter. Sequitur aerarii exhausti crimen , quod tamen- arcte cum pecuniarura administrandarum ratione cohaeret ; ut potius sequenti paragrapbo- in illud in- quirendum censearaus, Quamobrem ad tertiam accu- sationein transeamus. So- L I T E R A II 1 A. 117 Scciiolll. J. I. Socrates apud Platonem (1) dicit, se audivisse: Tlepix^^sx TSTOi^Ksvxi ''A&vivxioug dpyohg kcci "hsiKohq xcu XaMug Koi (piXxpyupoug , x. t. A. , jam supra ci. tata. Cui accusationi alii alia addiderunt, ut v. c, fuerint , qui contenderent , ab his inde temporibus Athenienses a pristina frugalitate ac simplicitate adeo descivisse , ut inter scorta juvenes , inter aleas viri et senes, comissationibus omnes vitam transigerent. Sed observandum , quantum in falsa etiam narratio- ne valeat magni viri auctoritas. Etsi enim haud negem, Periclis aetate luxuriam atque intemperanriam ma- gis magisque Athenis invaluisse; vulgo enim ac- x:idit, ut victoriam divitiae, divitias libido ac luxu- ries sequantur; videndum tamen est , utrum ci- vium raores politicis Periclis consilii.s corrup* 11 fuerint. Praeterea severum Platonis (2) judi- cium ne miremur, judicantis oportere , ut ii , qui rebus politicis praesint , id unice sibi pro- positum habeant, ut cives reddantur melio- les. Itaque Periclem , cujus laudes omnium ore celebrari audiebat , a gloriae fastigio in infe- riorem gradum depellendum putavit, ut ejus lo» CG , imaginem omnibus numeris absolutam propo- neret ad imitandum. Incredibihs igitur popularium admiratio in causa fuit , cur , quae minus laudaba^: in CO ^° Gorgia, cap. 71. p. 515. E. Quae sequuntur Thsopom- pi spectant locum mox citanduni. (.:) Qui alibi in Periclem benevolcntior est. Conf. in Me- none, cap. 33, p. 94. B. in Theage, cap. 6. p. J26. A. ii8 C M M E N T A T I Scctio III. f. I in ipso , acerbius exagitaret (i). Nos autem eatn reriini publicarum curandarum rationem alii meliori cuidam terrarum orbi accommodatam dimittimus , qui illud a Politico exigendum putamus, ut civi- tatem ipsam resque publicas bene constituat. Sed etiamsi in his cum Platone consentiremus , iis certe , quae in accusationis priori parte dicuntur , ab- solvendum putaremus Periclera. Itane Athenien- ses ille reddidit ignavos et timidos , qui omne , quod rebus praefuit, tempus, expeditionibus bellisque , et, si quidipsi ab iis otii superesset , urbi munien- dae atque ornandae impendit? Videte hominum in- constantiam ! A Platone reprehenditur Pericles , quod ignavos reddiderit Athenienses ,ab aliisculpa- tur , quod Populum excitarit ad res majores novas- que moliendas. Et profecto nemo infitias ibit Popu- lum, postquam praemiis ad spectacula , conciones et judicia fuisset invitatus , pluribus rebus sese im- miscere coepisse : quiu-nque vulgo non intelligeret , quid expediret , plures inter se vanos sermones habuisse. Ita facti sunt loquaces, eoque loquacio- res , quum iis , mercatura quippe ac navigatione potissimum florentibus , innata fere esset cupidi- tas Tou Xaysiv t/ kx) dzoueiv KCiivirspov. Ita et , con- stitutis praemiis , argenti cupidiores factos esse Athenienses fateor , nec profecto infitiando quidquam lucrarer, quum ex permultis Aristophanis locis , im- (i)Siint verbaDoct Groen v. Prinsterer, Prosopogr.PIat, p. 122. L I T E R A R I A. 119 SecuolM ») I. imprimis ex ejus Ecclesiazusis, abunde pateat , quam avide ille triobolus expeteretur. Quinetiam , quum negem Periclem , mutationibus in re civili factis , nocuisse moribus , nullaque hujus increscentis luxu- jpiae dissolutorumque morum nientio fiat a Thucydt- de, gravissimo scriptore ; id tamen concesserim , principis in Civitate viri exempium , cum Aspasia , fa- mosa muliere, viventis , non admodum fecisse ad com- mendandam aliis pudicitiam ac continentiam. Illi ve- ro , qui Theopompi locum (^i) , modo expressum , jam ad Periclis tempora referunt , contra scriptoris , ce- teroqui minirae Pericli faventis , mentem agere viden- tiur. Loquitur enim ibi de Atheniensibus , qui eharetls tempore vivebant , quo.Civitas, jam se- mel devicta, brevi post penitus pessumdata fuit (2). , Nec Aristoteles Pericli miseram Atheniensium con- ditionem imputavit: sed de his queritur, quod sijnguli deinceps Demagogi , eadem ratione sem- per ulterius procedentes , tandem popularem po- tentiam ad illam altitudinem provexerint (3). "Ita quartae accusationis Aristoteles fuit auctor, cui subscribere etsi pietas vetat , tamen non contradicentem me experietur. Victoriae , quibus Athe- (i) Lib. XLV. Philipp. fragm. 288. V/ich. ap. Athen. XII. p. 53=. D. (2) Quantopere hae fiKrSoCpopai Demosthenis teinpore crc- verint docet Eubiili exemplura. Conf. Ruhnken. Hist. Ciit. Oratt. Gr. p. 66- (3) Aristot. 1. 1. I20 C M M E N T A T I O Eecdo III. §. I. Athcnienses in bello Persico prae ceteris ex- celliierant , Populo aniraum auxerunt : eoque factum est , ut blandi , at improbi , oratores multitudini , quae securior facta erat (i), magis placerent, quam severi justique administratores. Quum igitur Pericles hanc viam iniisset, ut cum Ephialte multitudini indulgeret , ei meram liber- tatem quasi propinans (2) , illa exsultavit ; omnique freno sese subtraxisset , nisi idem Pericles impe- tum in communes Civitatis hostes averti curasset. Etiam postea Populum in officio retinuit , nimias ejus exspectationes deprimens , expeditionibusque suscipiendis atque emittendis coloniis Athenas li- berans iis civibus , qui ahoqui novarum rerum studio privatisque in principem odiis , turbas cievissent (3). -Ita moriens remp. bene constitu- tam reliquit , eandem fere rationem secutus , quam postea Augustus , quocum multa commuuia habuit; ita ut comparatio inter eos non inepte institui posse videatur. Uterque juvenis bellica gloria clarus, Populi contra ditiores tyrannosque defensor : uter- que in vita privata callidus dissimulator, impe- rio potitus , lenis imperator : denique uterque li- terarum eruditionisque , atque elegantiae amator et (0 Xenoph. Mem. III. 5. §, ij. (2) Plut. in Per. cap. 7. p. 155. si, — Plat. de Rep. VIII, p. 562. D. — Cic. de Rep. I. 43. Cs) Theraist. Orat. VII. p. 94. B. L I T E R A R 1 A. 121 ScCtioIlI. §. I. et fautor. Sed et hoc utrique accidit, ut rei publicae , quaih instituerant , fornia necessario peri- re deberet, quum postea alii, non iisdem virtuti- bus praediti, ad imperium accessissent. Augusti dominatio mox in tyrannidem, Periclea in liberri- mam istam Democratiam vel potius Anarchiam abiit ; quum omnia decreta sunt e turbulentissimorum De- magogorum , Cleonis, Alcibiadis , aliorum arbitrio: ita ut , quum ii , qui moderatiores erant , veluti Ni- cias, resistere non possent ac tacerent, brevi urbs perierit et Lysandrum victorem exceperit. Multum huc etiam contulit Comoediae licentia ; quae haud scioan inter praecipuas occidentis Athe- niensium Civitatis causas recensenda sit. Hi priscae Comoediae poetae non tantum Si quis crat digntis describi , qiiod malus aut fur , Quod moechus foret , aut sicarius , aut alioqui Famosus ; mtilta cum libertate notabant (1); sed et omnia , licet essent optima , aggredi sole- bant , eosque potissimiim viros plebis risui ex- ponere , qui meritis conspicui , ac rebus praecla- re gestis auctoritatem apud cives fuerant adep- ti (2). Ista vero licentia maxime invaUiit , qmun , Pericle de iraperio cura Cimone certan- te, CO Hor. Sermm. Lib. I. Eclog. 4. vs. 3. sqq. CO Conf. Cic. de Rep. IV. cap. lo. p. 476. Orell. — apud Augustin. de Civ. Dei, Lib. II. cap, 9. laa COMMENTATIO Se«tioIII. §,i. te, alterius factionis asseclae alterius principem dicteriis peterent. Ita Ciraoni Laconismus et con- suetudo cum Elpinice exprobrabatur (i): in Pe- ricleni autem , ut passim vidimus , omni ratione te- la conjiciebant ; non tantiim capitis deformita- ti ^2) Aspasiaeque amori illudentes Cs) j verum etiam dignitatem qua utebatur (4) , bella pro patriae salute suscepta , monumentaque quibus urbem orna- bat(5),criminantes. Frenum quidem Comicorum ori Samiae victoriae tempore injectum est: sed bre- vi post fuit remissum, ut amplius coliiberi isti non potuerint ; qui , modo Peloponnesiacum bel- lum turpibus quibusdam odiis tribuentes (6),modo Pericli omnem fortitudinem negantes , Cleonem , ve- hementissimum hominem ,Populo commendarunt (7)^. Quod malum post Periclis mortem latius etiam ser- psit; quum eo redactae sunt res, ut irapudentia te commendares , honestis vero viris ac moderatis ubique insultaretur; quae omnia, quam miseros habue- rint exitus, supra ostendere conati sumus. S 2. (i) Piut. in Cim. cap. 13. p, 488. B. (2) Conf. Secc. II. §. i. Obs. XLyi—XLFIII. (3) Plut. in Per. cap. 24. p. 165. D. — Frommel. ad Aris- Schol. p. 174. sq. (4) Plut, ibid. cap. 16. p. i6i. E. Cs) Ibid. cap. 13. p. 160. A. (6) Sect. III. §. 3. Obs. LV. (7) Plut. in Per. cap. 33. p. 170. E. O L I T E R A Tv I A. 123 SectioIII, 5,2. > ■•.f!j5Ur> ; . ,, ,,, _ §. 2. - • Pccuniarum adminisiratio. ■Etiain aerarii eshausti accusatus fuit, idque ab aequalibus ; quorum sententiae plures e recentiori» bus adstipulati sunt. Quam rem ut rite dijudi- cemus , oportet nos considerare redituum rationem , quum Pericles ad rem publicam accessitj et viden- dum erit,qua conditione aerarium moriens reliquerit. Nec tamen puto a me exigi , ut iiac opportunitate de iisreditibus loquar , quos ex metallis v. c. , tributo f^sTOixoig imposito, similibusque accipere solebant Athenienses ; caput enim accusationis erat , quod Pericles communes sociorum pecunias profunderet; atque ipse rationes reddcns , diserte distinxit annuas sociorum contributiones, a ceteris reditibus (i). Illarum contributionum auctor fuit Aristides , qui , postquam Graeci , Pausaniae arrogantiam fastidien- tes, Hegeraoniam in Athenienses detulerunt, illis persuasit, ut contra Persas societatem inirent, Regi idem repensuri , quod in Persico bello ab illo passi essent. Requirebantur vero ad hoc naves pe- cuniaeque; quam ob rem socii Aristidem rogarunt, • ut singulis , pro facultatibus , tributum imperaret. Lacedaemonii jam antea a sociis pecunias exege- raiir, (0 Thuc. 11. 13. ScctioIl!,§. 124 COMMENTATIO rant, quamquara in his parum juste agentes (i). Imposuit igitur Aristides unicuique civitati tributi partem , in cujus divisione ab omnibus summae ae- quitatis laudem consecutus est, atque efFecit, ut quot- annis quadringenca et sexaginta talenta conferrentur. Simul decretum est , ut illud aerarium in insula Delo servaretur ; et quaestores , 'EKKy^vQrayJx.i dicti , ex Atheniensibus electi sunt, quihaspecunias exigerent atque administrarent (a). Verum haud ita multo post, quum Persae , ex Aegaeo mari expulsi, non amplius adeo metuendi essent , nonnullae civitates minore alacritate naves instruere coeperunt, mili- tiamque recusarunt. Athenienses igitur, qui sese societatis principes vocabant, maxima severitate in negligentes animadverterunt ; Naxiosque defectionis auctores obsidione sibi subjecerunt. At Cimon in- telligens , hac atrocitate socios contra Athenienses exacerbari , ita ut metuendum essec, ne societas dissolveretur , faciliorem se praestitit , et pro rai- litibus vacuas naves , sed imprimis pecunias , pos* tulavit. Ita sensim crevit haec contributio ; bre» vique aerarium prorsus sub Atheniensiura do- minationem venit, quum inimicitiae Lacedaemo- nios CO Plnt- >° Aristid. cap. 24. p. 333. C. (2) Plut. 1. 1. — Thuc. I. cap. 96. V. x8. — Diod, Sic. XI. cap. 47. e ceteris emendandus. — Nepos in Aristid. cap. 3. — Inique Pausanias lib. VIII. cap. 52. §• 2« " Conf. Groen. V. Prlnst, de Hegemon, Athen. p, so. sq. L I T E R A R I A. 125 SictioIII. §.2. nios inter atque Athenienses exortae sunt (1). Ab eo inde tempore pecuniae , in omnium sociorum usum collectae, in Atlienienslum potissimura im- pendi coeperunt commodum : sed quum adhuc communi auctoritate, in Cyprum v. c. atque Aegyp- tum , bella susciperentur ; socii , quamquam cpdpoij nomen aegre ferentes, siluerunt. Pace vero com- posita vehementer indignati sunt, suas pecunias consumi , ut Atheniensiura urbs ornaretur et cres- ceret. Quam querelam, si e moralibus praeceptis dijudicare velimus, non injustam aliquis vocet: si vero probandum sit illius Politici consilium, qui patriae commoda prae ceteris omnibus curet ; facile defenditur Pericles. Non multum valebat ejus praetextus , socios non habere , quod indig- narentur; nec iis rationes pecuniarum reddi opor- tere, quoniam Athenienses soli Barbaros arcerent; pecunias enim non esse eorum , qui dederint , sed qui acceperint , modo id perficiant, cujus con- ditione eas acceperint. Sed et idem inimicos , so- ciorum querelas in concione repetentes , non quod eas aequas haberent, sed ut Pericli resisterent, bas pecunias non prodiga manu efFundi , sed in Atheniensium incrementum impendi , docuit ; res enira bellicas non negligi , ubi Civitas ad bellum optime sit instructa: sed oportere, ut opes in illura usum convertantur , quo sempiterna urbi nas- (0 Conf. Obs, XII. 126 C O M M E N T A T I O gectio III. f . ;• iiasci posslt gloria : praeterea , quum non tantum milites , de publico stipendium acciperent, verum etiam omne genus artifices ex aerario compendium facerent, publicarum pecuniarum singulos cives esse participes. „ Quin ," inquit , „ non vobis sed „ mihi referatis expensum; atque ego meum no« „ men his monumentis inscribam. " Quod fortasse tota defensio efiicere iion potuisset, hoc dictum . cfFecit. Namque Athenienses aegre ferentes, sese a privato homine monumentorum gloria superari , una voce exclamarunt : „ eroges quantum velis , nul- „ lisque parcas irapensis " (i). Ac, quum tandem bellum Peloponnesiacum exor- tum esset, apparuit, non immerito Pericli fidem fiHSse tributara. Maxima quae in aerario fuerat ar- genti copia , ad decera fere raillia talentCim aesti- mata fuerat. Ex his adhuc sex millia supererant ; nam in Propylaea (2) et Potidaeae obsidionem quater circiter raille talenta absumta fuerant (3). Praeter ceteros reditus, quotannis a sociis sexcen- ta redibant talenta; dein magna erat auri vis, ad quingentorum talentilm numerum accedens, in publicis privatisque donariis Persicisque spoliis. Denique multa insuper erant praesidia , quibus ur- gen- . 0) Plut. in Per. cap. 12, 14. p. 158. E. sq. 160. F. (a) Harpocr. atqiie ex eo Suid. in voce. — Cic. de Off. II. cap. 17. (5) Diod. Sic, XII. cap, 40. in iiuracris errat. I L I T E R A R I A. 127 Sectio III. §. 2. gente necessitate uti possent; ut aureus ille Mi- nervae vestitus , qui , si vellent , inde demi po- terat, et quadraginta talentis aestimatus erat (i). Nullum igitur superest dubium, quin satis refuta- tam judicemus accusationem exliausti a Pericle Athe- theniensium aerarii. Cui tot praesidia siipere- rant, tuto affirmare poterat , fore ut Lacedaemonii jam nunc inopia laborantes , non diu resisterent, Atheniensesque Graeciae evaderent domini. Et sic ad tertiam quaestionis partem pervenimus; qua in- dagabimus , utrum politica Periclis consilia Athe- niensium imperio profuerint, an nocuerint. §• 3« Quid effecit Pericles ad Athenicmium imperium confirmandum ? < Himerius(2), quamquam ceterum minus accurate loquitur , nobis tamen dilucide explicavit , quid Athe- nienses in rebus exteris curandis maxime spectarent ; quaeque hac in re Periclis fuerint partes. Demos- thenem enim inducit haec verba dicentem : vjv ^imv "TTOTS (i) Et hic Diodorus errat. Conf. Wessel. ad h. 1. — Thuc. II. cap. 14. — Schol. ad Aristoph. Plut. vs. 496. ibique Hcm- sterh. — Qonf. et Andocid. de Pace p. 92. atque Acschines de falsa legatione p. 33(5. C2) Eclog. II. C. 10. p. 50. Wernsd. apud Phot. p. loSo. 128 COMMENTATIO Sectio III. 5- 3« jTOTf TTKTpm ^ y a7(T 6 X i T^? 'EAA^So? f Kx) roig tu- pxvvoig vTTsp Tijg i^svdaplxg avTxyavi^sffdxi» ourog vofiog Yip^xTO jC4£!/ uTro MiKtix^ov TrpoTspov , )iK(4,X£[M<7TOKKLovg , )cxT£(oy] ^s eig Kiptuvx , iipuKxx' iyi Sf VTTO YispiKKsovg , iSxvfiXjd)^ Sf vtto ^AKxi[3ix^otj. In sequentibus de eo queri fingitur Demosthenes , quod nialignitas fortunae et proditorum assentationes prohibuerint , quominus conatibus suis illa Hegemo- nia confirmaretur. Agnoscimus in his Sophistae in« curiam, qui bella contra Barbaros gesta cum prin- cipatu Atheniensibus concesso conjungit, nec at- teudit , post Athenas a Lysandro captas , Hegemo- niam a Lacedaemoniis fuisse sublatam. Sed talia ignoscenda Rhetori, qui oraiionis ornatui potis- simura studebat. Verbo jam indicavimus (i)', post societatem ab Atheniensibus cum insulanis initam , priores majori sua potentia usos fuisse , ut debiliores sibi paullatim subjicerenr. Naxum etThasum, quae insulae non amplius societatis participes esse vo- lebant, arraorum vi subegerunt; multaeque civi- tates, etsi non defecerant, sensim ad eandera sor- tem redactae fuerunt. Multum huc contulit cal- lida Cimonis agendi ratio , insulanis permittentis , ut pro niilitibus navibusque, pecunias darent; quo effecit, ut hi rem nauticam negligerent, dum (i) Non est, quod , post Doctissiraura Groen vin Prinsterer, de Atl!eniensiura Hegemonin fusius agendum putemiiis. Nec ta- men Dol-c viro in omnibus facile adsemiaris. \ L I T E R A R I A. lap SectiolH.§.8. dum Athenienses quotidie raagis exercerentur. Idem etiam fecit Pericles, qui summo studio curaviti ut, coloniis huc illuc emittendis, ubique Athenien- sibus idonei portus paterent , e quibus de improviso ac subito hostes aggrederentur , quove , si fortasse adversa premerentur fortuna , tuto se recipere pos- sent, Solebat igitur Populo suadere, ne longin- quas extra Aegaeum loniumque mare susciperent ex- peditiones ; vel in Aegypto et Sicilia bella gere- rent; quia, si fortasse nonnullas ibi regiones sibi subjecissent , non sine molestia retineri poterant , clades vero illic accepta non facile poterat repa- rari. Multo magis ipsis expedire ostendit, si et ckssibus suis insulas observarent, et inde na- ves , pecunias , inque Graecia auctoritatem conse- querentur. Nec omittebat , sese domesticis finitimo- rum populorum dissidiis immiscere; et populari factioni seraper auxilians, Atheniensium auctorita- tem ubique confirmabat. Cujus rei exemplum ha- beraus in colonia Sinopen missa , cujus urbis ci- ves primum adjuvit in tyranno expellendo ; dein , sexcentis Atheniensibus eo missis , horum ditioni oppidum prorsus addidit, Clarius etiam haec ap- parent in bello suscepto contraSamios, quibiiscum Milesiis de Priene exorta fuerat lis. Athenienses postularunt, ut ab armis abstineretur , et lis Athenis componeretur. Samiis hoc recusantibus * bellum illatum est ; ipsa urbs expugnata , obsi- des exacti , tributum impositum, fractam prorsus ostenderunt insulam, antca opulentissimis Grae- CLAR. I ciae iQo C M M E N T A T I O Sectiolll. §. 3. ' j ciae civitatlbus parem, Eadetn ratione, auctore Pericle, erga omnes socios usi sunt Athenienses : Euboeeiises , Aeginetae non semel devicti , obedire coacti sunt : quumque bellum Peloponnesiacum eru- pit, exinsulanis, qui nmnes faera.m aurovof^oi , nuUi postea fuerunt hoc jure utentes, nisi Chii et Les- bii. Inter socias vero civitates , Atheniensibus uTmxooug i enumerabantur incontinente, Caria , Do- ris , regiones ad Hellespontum et Thraciam versus sitae ; denique omnes insulae inter Hellespontum et Cretam , praeter Melum et Theras (i). Sed quamquam Pericles insularum imperium Atheniensibus tanto studio vindicabat, tamen et ipsam Graeciam non neglexit. Lacedaemoniis non diu placuit ad Athenienses transiisse Hegemoniam ; et licet initio quiescerent , ad bellum , nisi ne- cessitate urgente, minime propensi, cito tamen animadvertentes , quam mirum in modum adversarii opibus et auctoritate crescerent , omni opera pro- hibere conati sunt, quominus Athenienses totius Graeciae evaderent domini. Excitabantur imprimis eo , quod videbant ubique reipublicae formam mu- tari, et optimatium auctoritati substitui popula- reiu dominationem. Nihil igitur mirum, si inter eos et Periclem perpetuum odium exstaret ; cujus vestigia in omnibus , quae illis temporibus accide- runt , cerni possunt. Expeditio adversus Delphos , pliiriraaeque in Peloponnesum invasiones , Periclis in (i) Ttiuc. 11. cap. 9. H T E R A R I A. 131 SectioIII.$.5. in eos animum satis indicabant: quod nunquam evidentius apparuit , quam quum per totam Grae- ciam legatos misit. Omnes civitates hujus socie- tatis participes, Atheniensibus primas partes ce« dentes , eos adjuvare debebant contra Lacedaemo- nios, hoc foedere exclusos. Iste tamen conatus Pericli non successit; qui profecto non omisis- set , hos socics uti et illos , quibuscum Aristi- des foedus inierat, paulatim sibi subjicere. Tan- dem post multas molitiones et contentiones , res eo devenit, ut bellum illud famosum diutius evita- ri non posset. ' Et hlc optima mihi praeberi videtur occasio , qua dijudicemus , utrum Pericles Atheniensium im' perio profuerit, an nocuerit. Hoc enira semper ipsi datum est crimini, quod belli Peloporinesiaci fuerit auctor ; ita ut ne posteriores quidem absti- nuerint a repetendis illis ridiculis fabellis , e ca- lumniis Comicorum ortis. Neque Athenienses, neque Peloponnesii , iidera erant illi Graeci , qui pridem , ob unam mulierculam raptam , Ilium everterant : vera causa erat invidia in Lacedaemo- nios , ac patriae augendae ciipiditas , quam Pe- ricles quotidie in Atheniensiura animis alebat at- que excitabat (i). (juum igitur hoc bellura Peri- clis (i) Conf. iraprimis Cel. Wyttenb. in Bibl. Crit. III. 3. p. 79. sqq. et Marxius ad Ephori fragmm. p. 230. sqq. I 2 132 C O M M E N T A T 1 O Sec(ioIlI.§. 3> clis opera , nisi efFectuiTi , at excitatum cert^'^ Athenarum subactione finitum sit; ideone dicemus hujus mali Periclem fuisse auctorem ? Audiamus Thucydidem memorantem , quo pacto hoc bellum a civibus geri vellet : o (jt^h yxp :^(rvzii<^ovTx<; rs xxi To muTixov QspxTrsvovTXi; xk) dpx^v [/.vi STrtXTUfjiivoug ey TCJ TTO^ificj , f^i^ls r^ ttoKsi Kiv^vvsvovTxq eCpvi %£- ptheadxi (i). Ideo paratos habebat 13000 hopli- tas, praeter custodes 16000 numero in munitio- nibus dispersos ; hanc ob causam in longos muros tantos sumtus erogaverat ; propterea 1200 equices paraios habebat et 300 triremes. Haec erat causa, quod in Peloponnesiorum exercitum nullam faee- ret eruptionem ; sed classibus ipsorum regiones infestaret , ac socios , civitatesque subditas in ofRcio retineret. Quod si vero consideremus , quomodo exitus ejus consilia probaverit, non debemus illud spectare , quid post viginti quinque annos , qiium a praeceptis, quae dederat, cives plane descivis- sent , acciderit : verum , qua conditione imperium successoribus tradiderit. Ita videbimus, extremum Pericleae vitae annura continuam quasi victoriarum seriem Atheniensibus praebuisse ; et , licet gravis- sima morbi calamitate affligerentur, nullam tamen e sociis civitatibus defecisse, nisi Aeginetas , brevi post cum Potidaeatis ita superatos , ut in posterum ni- CO Thuc. II. cap. 65. coUato 13. — Diod. Sic. XII. cap. 40. — Andocid. et Aeschin. II. 11. ad initium hujus ?. L I T E R A R 1 A. 133 Sectio IH. 5. &. nihil inali contra Athenienses struere possent. Quis igitur Pericli tristem hujus belli exitum imputabit , quura constet, Athenienses post ejus mortem contrarium fecisse eorum, quae ipsis sua- serat? Tum bella pro lubitu, atque arbitrio improborum Demagogorum suscepta, ac pertur- batio in omnibus , quum civili , tum beHica re, tanta fuit, ut Kampenus V. Clar, , haec om- nia expositurus, a Chronologica ratione disces- serit, ne, innumerabilium expeditionum sine ullo consilio susceptarum narratione, fastidium lectori- bus moveret. Ad finem igitur perduxisse mihi videor opus , quod , a Nobilissima Facukate invitatus , aggressus eram; ut, exposita Periclis vita et dijudicatis ejus ingenio et indole, meam qualemcunque sententiam dicerem de politicis ejus consiliis. Jam vero in plurimis existimo omnium laudibus dignum fuisse Periclem ; quod eo confidentius facere possuni , quo plures semper fuerunt , qui hunc virum ad- mirarentur , quoque pauciores qui accusarent. IUorum in censum primo veniunt ejus popula- res ; quorum plerique non tantum vivum omnibus honoribus prosecuti sunt (x); sed mortuo stacuis po- (0 Val. Max. II. 6. §. 5« Extern. — Themist. Orat. XVI. p. soi. D. Conf. Sect. II. §. i. not. 3. 134 C O M M. L I T E R A R I A. SectloIII. §.3. ponendis (i)» ejus nomen immortalitati tradere vo« luerunt. Quas statuas, uti et ejus sepulcrum (2), grato animo coluerunt posteri ; ita ut Pausaniae adhiic tempore superessent. Hunc admiratus est Dionysius Halicarnassensis , qui in Thucydide pro- bavit, quod hunc virum tantopere laudaret (3). Ejusdem laudum pleni fuerunt posteriores Rheto* res , ita ut eum saepius eligerent , ad quem decla- mationes suas referrent (4). Hunc imprimis omnes laudabunt , quibus , quae nostra est felicitas , rei- publicae Curatorera habere contigerit , eruditionis bonarum.que literarum amicum ac fautorem. (0 Paus. Attic. cap. 2S. Jnit- =8. §. 2. Plin. H. N. XXXIV. B. In quarum una haec verba inveniebantur , servata in Antho- logia, Llb. V. Tit. I. Inscript. 23. atque Aristid. Schol. From- mel. p. !>89. '}iy!iffd[*yiv 5' opouv es ITfp^xAfgij, ott« xal cciitS XaXxu uvxvi-^ra Svifnfyipov v,^oq kvdTirstq, "ili; eri Ksxpo^r^J^Kr; QsfAieTSvuiv Tro^f^rxi^, "H fiSiov evTvvuv nsXoTryiiov x. r. A. ad Pythagoram spectantia. (2) Paus. Attic. cap. ap. §. 3. — Cic de Fin. V. cap, 2. (3) In judicio de Thuc. p. 825. R. (4) Liban. Ep. 372, Non tamen enumeratur a Cicerone de Orat. 11. cap. 84. OB. OBSERVATIONES. OBSERVATIONES. Obs. I. Imra Olymp, LXX. i. sqq. Nam annus ipse accurate definiri nequit. Antiquis scriptoribus hac de re altum est silentium ; nec nisi conjectura usi , Periclis aetatem constitue- re potuimus: qua in re quo modo progressi si- mus, nunc exponamus. Utitur Thucydides , ut infra memorabimus (i) , tribus a se invicem discrepantibus computandi rationibus , quarum ope initium Peloponnesiaci belli definivit : e quibus , ubi Periclis obitum commemorat, illam secutus est , qua ponitur belli initium ineunte vere anni primi Olymp. LXXXVII. A. C. 431. E testimo- nio vero ejusdem Thucydidis, per duos annos et sex menses huic bello interfuit Pericles (2) , ut mor- tuus Ci) Conf, Obs. xxxvii. (2) Thuc. II. cap. 65. 138 C O M M. L I T E R A R I A. tuus sit Olyrap. LXXXVII. 4. A. C. 429. (i). Praefuit per quadraginta annos Atheniensium rei- publicae; cujus rei nobis auctores sunt Plutar- chus et Cicero C2). Porro non facile quis credat , Periclem ante aetaiis annum vigesimum , ad remp. accessisse , ut igitur post annum 489. A. C. natus esse non potuerit. Nec lamen magis probabile est , illum jam ante annura 500. A. C. in lucera editum fuisse; circa illum enim annum, qui primus erat Olymp. LXX. , natus est Anaxago- ras Cs)» quem , non tantum praeceptorem , verum etiam aequalem habuit (4). Jam vero , si statua- mus, Periclem magistro suo non fuisse natu ma- jorem , annus ejus natalis intra temporis spatium supra indicatum includetur, Huc accedit , quod, si Pericles jam ante annum 500. A. C. natus fuis- set, scriptores antiqui procul dubio non omisis- sent raentionem facere provectae, verura etiara vegetae senectutis, qua reipublicae praefuisset ; cujusmodi coraraemorationem ego certe nullam inveni. Nam , quaraquam in Plutarchi libello an seni iii gcr, resp. passim Pericles memoratur , ni- (i) Conf. Dodw. Ann. Thuc. p. 6s. A. Duk. — Corsini Fastt. Att. Tom. 111. p. 232. (2) riut. in Per. cap. 16. p. 161. E. — Cic. de Orat. !1F. cap. 33. — Conf. Cliiit. ad annum 429. ubi Corsinum emea- dat. (?) Diog. Laert. II. segm. 7. — Clint. Fastt. Hellen. ada. soc. (4) Suid. in voce YlepixXy.i. B S E R V A T I O N E S. J39 nihil tamen ibi (i) invenitur, quod non optime de septuagenario dici possit. — Scripta jam hac obser- vatione , gratum mihi accidit , videre Celeb. Dod- wellum , licet alia argumentandi via progressum , diem Periclis natalem posuisse anno | Olymp. LXX. (2). Obs. II. Xanthippus , Ariphronis filius , primum in Atheniensium historia memoratur, ubi agitur de Miltiade, ex insula Paro Olymp. LXXII. 4. re in« fecta reverso ; qui hanc ob rem a Xanthippo accusa- tus et a Populo damnatus est (3). Interfuit Xanthip- pus quoque pugnae ad Salamina commissae; quod colligimus e Plutarcho in vita Themistoclis. Fit ibi mentio canis cujusdam , qui Xanthippum de- serere nolens , juxta navem natans , Salamina per- venit; verum simul ac litus attigisset, ibi mor- tuus est , ac sepultus in promontorio , inde Kvvoq ffijfA» dicto (4), Deinde, quum Mardonius , post infelicem ad Salamina pugnam, in Graecia man- sisset, atque Atticae immineret, cum Aristide aliisque Lacedaemonem missus est Xanthippus , qui Spartanos adhortaretur , ut quara celerrime se- se ad bellum pararent (5). Jam ineunte hujus an- (0 Plut. tom. II. p. 783—797. Ca) Ann. Thuc. p. 55. B. (3) Herod. VI. cap. 136. — Nep. in Milt. cap. 7. (4) Plut. in Themist. cap. lO. p. 117. E. — Conf. idem in Cat. niaj. cap. 5. p. 339. B. (s) Plut. Arist. cap. 10. p. 334.. E. sq. 140 C O M M. L I T E R A R I A. anni vere , Atheniensium classi praefectus erat , ac Leotycliidi Spartano , totius Graecorum classis du- ci jseseadjunxerat. Coramorantibushis ad Aeginam , ubi maritimae Graecorum copiae colligebantur , eo venerunt legati ex lonia , qui primura Spartam profecti , inde sese ad classiarios contulerant, ro- gatum ut in loniam navigarent. At non potue- runt ipsis persuadere , ut ultra Delum procede- rent , tum propter locorum ignorantiam , tum ob hostium metum. Hi vero infelici Salaminio proe- lio perterriti, non ulcra Samum progrediebantur : ourco ^iog to (ihov £0v\xiT(Ts (rcpi-cov (i). Interea legati e Samo clam Persis Delum veniunt , Grae- cisque nuntiant , lones, dummodo eos videant, a Rege defecturos esse; quibus dictis permoti vela faciunt (2). Persae vero, audita Graecorum in se expeditione , sese ad Mycalen promonto- rium recipiunt; erat enim ibi exercitus, quem Xer- xes loniae custodiendae caussa in continente reli- querat ; deinde , quura animadverterent se navali proelio impares fore , navibus subductis valloque munitis, se terra defendere conati sunt. Quae res male illis cessit; namque post acerrimum proe- lium et maximam Barbarorum stragem, Graeci naves vallumque incendunt, atquc inde avehuntur. Excelluerunt tum maxime Athenienses (3), eoque proe- (0 Herod. VIII. cap, 130—132. — Diod. Sic. XI. cap. 34. (2) Herod. IX. cap. 90—93. ~ Diod. Sic, 1. c. (3) Minime enira audiendus esc Jiistinus, qui Lib. II. cap. »4« OBSERVATIONES. 141 proelio factum est , ut lonia hostibus liberata , ite- rum a Persis descisceret (i). Commissa est haec pugna ejus diei vespera, quo mane Persae ad Pla- taeas fusi sunt , tertio Bocdromionis die , anni a Olymp. LXXV. (a). Putant autem VV. DD. complures , in quibus Dodwelhira et Prideauxium commemorasse suffi- ciat, quibusque Wesselingius ad Diod. Sic. Lib, XI. Cap. 27. init. et ad Simsoni Chron. ad A. SS^^. suffragari videtur , Xanthippum , vel Xanthippi- dem (3) , hujus anni Archontem Eponymum , eun- dem fuisse quem Xanthippum , Ariphronis filium. Sed omnino cum Corsino (4), contrarium con-: ten- 14. Themistoclem inter duces enumerat , eique virtutis kfKtTsHov tribuit. Imperium ipsi ademtum erat, atque in ejus locum Atlienienses Xanthippum sufiecerant. Diod. Sic. XI. cap. a?. fin. Praeterea Herodotus auctor est, inter Athe- nienses excelluisse Hermolycum. Cf. Lib. IX. cap. 105. Ci) Herod. IX. cap. 96. sqq. — Diod. XI. cap. 34. — Paus. III. cap. 7. VIII. cap. 52. (2) riut. in Cam. cap. 19 p. 138. B. — Arist. cap. 19. p. 330. F. — De Gloria Athenn. cap. 7. p. 349. F. ubi Wyttenb. emendat rpirin , pro vulgato t}) tst(u,^i , ut orto ex.sequenti rerfdSt rov nxvefiov ; ibique Aelianus notatur Var.t^istt. II. cap cs. hanc pugnam ad sextum Thargelionis diem referens; sed dudum castigatus erat , ut dicit Wesseling. ad Herod. locum proxime citandum. — Conf. Boeckh. citatus a Clint. ad annum A. C. 479. — Herod. IX. cap. loi. — Diod. XI. cap. 35. — Frontin. I. 11. §. 7, (3) Plut. Arist. cap. 5. fin. p. 321. F. - - • C4) Fastt. Attic. Olymp. LXXV. |. «i*;» «'«i 143 C O M M. L I T E R A R I A. tendente faciendum est , idque ob duas quas afFert causas. i°. Diodorus (i) , quum dixerat, Xanth- ippum hoc anno fuisse Archontem Eponymum , mox tradit, Xanthippum Ariphronis filium, The- mistocli sufFectura, praeturd (XrpxT^yi^) functum fuisse. 2°. Plutarchus , licet in vita Aristidis Archon- tem Xanthippidem commemoraverit , eo loco, quo de nobilitate generis agit (2), unde Pericles ortus erat , Praetoris quidem mentionem fecit , non vero Archontis. Animadvertatur igitur discrimen Archontem Eponymum inter Praetoremque ; quamvis fortasse hoc anno exceptio quaedam locum obti- nere potuerit : quia res judiciaria , Atheniensibus in Salamine degentibus , nonnihil neglecta jacere potuit. Nititur autem Dodwelli argumentatio alid, qua demonstretur , pugnam Mycalensem ad poste- riorem anni partem referendam esse ; adeo ut Xanth- ippus , primum quidem ad res civiles administran- das vocatus , postea necessitate urgente , classi praefectus fuerit. (^uominus autem haec vaiere pos- sint , obstat Herodoti locus Lib. Cap. VIIL 131. Denique et hoc ad meam sententiam defendendam afferre liceat. Spartam legati missi sunt Aristides,, Cimon, Xanthippus et Myronides (3). Si vero Xanthippus fuisset Archon Eponymus , occupassei pro- (i) Lib. XI. cap, 27. (2) Plut. in Per. cap. 3. pag. ISS- D. (3) Plut. Ariit. cap. 10. p. 325. A. OBSERVATI N E S. 143 profecto, illum praecipuum in legatione locum , quem Aristidi adsignatum fuisse videmus. Erant hi legati omnes, belli duces, qui aptius quam Archon Eponymus de hoste subigendo deliberare poterant ; Aristides statim post legationem SrpaTJjy 05 tcuTOKpxTup electus , eique ffvcrpxTiiyol adjuncti (i), inter quos Myronides (2) , fortasse etiam Ci- mon C3); Xanthippus vero classis erat dux. Verum ab hac digressione revertamur ad tempora , quae pugnam ad Mycalen secuta sunt. Leotychi- des et Xanthippus Samum reversi lones Aeo- liosque in belli societatem accipiunt; postea ve- la danf in Hellespontum , ut pontes, quos Xerxes ibi jungi jusserat, solverentur. Quiim au- tem- nuUi deprehenderentur , quippe procella de- leti (4), Spartani domum redeunt; Athenienses vero Sestum oppugnant , quam . urbem , si Dio- dori narrationem sequamur, primo appulsu cepit Xanthippus (5). Pugnant autem haec contra diserta Herodoti et Thucydidis testimonia, quibus auctoribus usi , propius a vero abesse videmur , si dicamus Persas , per hiemem obsidione pressos, in* (i) Ibid. cap. II. init. (2) Ibifl. cap. 20. init. p. 331. B. (3) Hunc eniniy quantum poterat Aristides ad sumraam auctoritatem evehere conatus est, quem Theraistocli opponeret, Conf. Plut. in Cim. cap. 5. fin. p, 481. F. (4; Herod. VIII. cap. 117. Cs) Diod. Sic. XJ. 37. 144 C M M. L I T E R A R I A. ineiinte vere coactos fuisse fame, ut ex urbe efFugerent (i"). Athenienses eos insecuti nonnul- los occidunt , ceteros , inter quos Praetorem Arctayctum , vinctos Sestum reducunt ; ibi- que Arctayctus ob impium facinus , quod in Pro- tesilai fanum ediderat , in crucem actus est; his peractis domum redierunt (a). Magno postea in honore fuit Xanthippus apud Athenienses (3) ; quod maxime apparuit, quum Themistocles de Piraeo muniendo consilia agitans, coram Populo dixis- set, sese magnarum reipublicaeque utilis§imarum rerum consultorem et auctorem venire , quas autem divulgari non expedire contendebat. Designarunt enim tunc Aristidem Xanthippumque , ov f/,ovov scxt apeTyjV ■^poxpivxg (0 Si?jC«o?) auTOuq , «AA« aou Tpog tov @£[ii(TTOKK£cc TouTOvg opuv a,iiiKKuiJt,ivouq TTSp) 5o'^>j5 xxi TrpuTsluv , Kx) ^ix TOUTO dKKOTplag sxovTxg irpoi; auTov (4). E quo loco colligitur , Xanthippum in contentione Aristidera inter et Themistoclem , prioris partibus favisse ; idque insuper eo confir- matur , quod , ut supra jam dixi , Aristidi in lega- tione collega fuit , Themistocli imperio desti- tuto successit. Denique e fragmento ex Hera- cli- (t) Herod. IX. cap, 1 14. sqq. — Thuc. I. cap. 89. (O Herod. IX. cap. 119. sqq. Conf. VII. cap. 33. (3) Inter praecipuos Athenicnses enumeratur a Timocreonte Comico, in fragmento, quod exstat apud Plut, in Them. c. 2T. p. 123. C4) Diod. Sic. XI. cap. 42. L I T E R A R I A. 65 debemus , quam ab eo , cui natura dederat vul* tum ad risum minime proclivem et insignem gravi- tatem. Erant Pericles et qui eum secuti sunt ora- tores , teste Cicerone (i) , grandes verbis , crebri sententiis, compressione rerum breves et ob eam ipsam causam interdum subobscuri. Periclis igitur eloquentlam foro et castris , quam palaestrae ap- tiorem fuisse puto , et redoluisse ea tempora , quum civitas Athenarura , nominis famd celebrata , in viro principe plus aliquanto , quam nudam rei militaris scientiam exigebat. Pleraeque autem ea« rum , quas enumeravimus , doiiam quum a nemi- ne , qui quidem boni Oratoris laudem ambit , abes- se possint, in nuUa earum verus eloquentiae Pe* ricleae character et typus poni poterit. Difficile est certi quid de eo aifirmare , praesertim juveni , qui oratorum veterum monuraenta vixdum atti- glt; vel sic tamen finera illius eloquentiae in do- cendo non teraere mihi constituere videor, viam* que, quae ad eum finem duceiet, insignem pru- dentiam civilem. Quum raodo calcuUun meum adjecerim iis , qui ne- gant quicquam praeter decreta a Peiicle relictum fuisse, nolo tamen ilhid eo valere , quasi arbi- trer illum ea , quae dicturus esset , non domi e!a« borasse et scripto mandasse. Scio equidem fuisse , qui fontes tuv Koyuv (T%eliwv ab eo reclusos dice- rent : (0 Cic. Brut. 7. Gf. II. Orat. 4. Plut. Per. passim. BooT E 66 C O M M* L I T. rent ^i): sed iiicerta fama cedere debet diserto Pliitavchi testimonio. Hic scilicet refert (2), Pe- riclem noluisse saepe, populo rogante , dicere , quum non praeparatus esset ; et alibi (3) narrat , Demosthenem illud ipsum in eo laudavisse et irai- tatum fuisse, quod non de omni re ex improviso diceret. Non obstat, quod constet (4) , eum fuis- se cautum in dicendo, et antequam ordiretur, Deos rogare solitum , ne quod verbum ipsi exci- deret minus ad rem praesentera aptum. IUa enim erat veterum Oratorum consuetudo , ut accurate meditarentur, quae dicerent , plura vero adjicerent , quae res ipsa postularet; raro illi orationes de scripto recitabant (5) ; rarius temere in suggestum advolabant. Ita denique aliquid fortasse veri sub- est iis , quae ironice Socrates apud Platonem (6) adirmat , Aspasiam instituisse bonos Oratores , unumque longe principem Graecorum Periclem , Xanthippi filium. (i) rhilostr. I. I. C2) Plut. de lib. educ. C. 9. §. 12. (3) Iil, in Demoscli. 6. (4) Id. Per. 8. Reip. ger. Praec. p. 303. (5) Romatii certe Cratores iion nisi ob rei raagnitudinem. Cic. p. Plancio 30. p. Sextio 61. (J) In Menex. p, 235. E. cf. PIuc. Per. 24.— Diserte quo- que Scliol. ad Aristoph. Acharn. v. 526. illam Periclis ffo^ii- Tftciv xxi SiSdaxxXov Xoyav f^TopixSv appellat. c^. C A P U T III. QUO EXPONDNTUIl ET DIJUDICANTUR CON- SILIA PERICLIS POLITICA. Antequam ipsam opusculi hujus partem gravis- simam adgredior , non abs re videtur attingere quaestionem, quae ultro se offerre solet ei qui di- ligentius aliquanto totum hoc argumentum perse- quitur: nimirum , an Pericles homo privatus soU auctoritate omnia illa , quae supra indicavimus , perficere potuerit? Solet quidem populus aliquem sibi praeponere eumque potentijl atque aucto,ritate au- gere (i), ut inauditum non esset , si in demo- cratic^ illa Athenarum civitate tantus vir , quam- quam nuUo functus sit munere, multum potuis- r set : talem tamen 7rpo7TXTi}v , nisi aut populus lan- guo- CO Cf. Plato de Rep. VIII. p. 565. C. E 2 68 C O M M E N T A T l O gnore sit correptiis , aiit ipse tyrannidem occupa» verit , multis semper premi difiicultatibus , intellec- tu facilc est. Ilinc colligerem, Periclem munus aiiquod gessisse grave ; quae opinio satis confirma- tur historicorum indiciis. Priunim igitur , nescio quot locis, dicitur ille fuisse (ttpxtwo? h ^'•1°^ mu- nus mere democraticum (i) erat , ec optimam sug- gerebat occasionem immiscendi se rebiis tum exter- nis , tum internis (2). Populi sufFragiis cum an- tea saepius (3) practor ille creatus est, tum vero Tluicydide ejecto ad ultima fere tempora eo mu- nere functus (4) : quumque Athenenienses ird duc- ti eum destituissent , restitutus mox singulari in« structus est potestate, qud videtur omnia pro ar- bitrio collegis suis mandare potuisse (5) , non se- cus atque olim Themistocles (6) et Aristides (7) j euiToxpciTopeg in bellis contra Persas fuerant (8^. Mi- (1) Cf. Herod. v. 38. C2) Vid Schomann de Com. Athen. p. 314. C3) Plut. 18— a3. Thuc. I. lii, u4 , 116. saepius. (4) Id. 1. c, 16. ad quem lo^ura respicere videtur Cl. Hee- ren , Ideen 1. c p. 400. Cs) Thuc. li. 65. ffTfC(,Tv\ybv eiXovTO xcii TtdvTX t« frpay- lidT» l?reTpf4"Zv. (6, Piut. Arist. 8. (7> Ibid. II. CS) Fortasse jampridem in ejus potestate fuit , quera vel- let ducem espeditioni ilicui adjungere , uti certe narrat Piiit. Pcr. ?9. de Lacedaemonio , CLaionls filio , queni cuni L I T E R A R I A. 69 f. I Miniis certa res est de altero miinere quaesto- ris , rxi^loi/ , quod itetn in eum collatum fuisse vi- detur (i). Non illud sane diilicultatem alFert, quod istud nomen, sicut et demagogi (2), sae- pius absolute eum significat, qui magna gaudeat potestate (3) : (nara apud Diodorum 1. c. certum munus sine dubio indicat) ; verum quod diversi magistratus (4) Iioc nomine significantur, Non tamen temere e locis laudatis efficere mlhi videor, fuisse Periclem administratorem aerarii Graecorum publici , "EKMvoTixi/Jxv. Potuit ita tantos sumptus fa- cere ad ornatum urbis quibus privatum Atheniensium aerarium certo non satis fecisset: potuit et ipse tributa sociorum, ab Aristide olim imposita, nu- mero CCCCLX. talentorum (5) ad DC. produ- cere; quod si cui durum videatur , teneat ille novos interea socios accessisse , et Cimoais pru- den- cum X. navibus auxilio misit Corcyraeis: quatrqnam hoc for- tasse non urgendum. — ThucydiJes (I. 45 ) hunc cum duobus collegis appellat; nulla apud eundera mentio cst de malitid Peri- clis, quam perstringit Plutarch. 1. c. (0 Diod. Sic. XII. 38. Telesiclides apud Plut. Per. 16, add. ibid. 12. (2) Hoc rioraine Periclem appellat Isocr. de pace c. 40. cf. Valckcnaer. diatrib. in Eurip. c. £3. (3) V. gr, apud Athen. I. 23. C. Caies sunt kKbq tximcc.^. (4) Vide Boeckh. Staatsh. der Ath. II i.7a — 193. Cs) Plut. Arist. 24. Thuc. I, 96, II. 13. Diod Xt 47. ibiqu» Wcsseling. Ncpos Alcib. 3. 70 COMMENTATIO dentiil factum,' ut multae civitates pro navibns et copiis pecuniam conferrent (i), Denique ne quid omisisse videar, placet monere fuisse illum etiam inter curatores operum publico- rum (jTTKTTKTXi S. aniJt^sKyiTxi ruv ^i^fiOffiuv Epyuv^ idque saepius , quum et Lycaeum ejus opera ab- solutum (2) tradatur et Minervae statuam Pliidiae ipse locaverit (3), Postremo athlothetam illum mu- sicorum certamini leges posuisse , auctore Plutar» cho (4) , supra monuimus. )• s< His praemissis , accedo ad exponenda ipsa con- silia Periclis politica et ad judicandum, profue- rintne illa Atheniensium civitati , nec ne : qui in re hanc mihi normam proposui, non me uUi senten- tiae mancipare , sed libere meas qualescunque opi- niones depromere , nihil silentio prementem , quod perniciosum fuisse videatur, nihil item , quod pro- bandum et laudabili consilio factum putem. Uti- nam videar non plane neglexisse egregium Hecre- nii CO P'"t. Cim. II. Thuc. I. 99. De auctis Euboeensium tri- butis Schol. Arist. Nub. 213. CO Vide Philochoruin apud Suidam , vel p. 53. edit. Lsnz et fiebelis. De Odeo idem testatur Plut. Per 14. (3) Diod. Sic. Xn. 39. (4) Plut. Pcr. 14 L I T E R A R I A. ^t iiii (i_) in dijudicando magno viro monitum , nec deseruisse aureum Plutarchi (2) praeceptuai. Pri- mum igitur in censum vocanda illa omnia (3) , quibus populi favorem sibi conciliavit, quo mu- hitus Cimonem et Thucydidem aemulos superavit : quae sane si ex sud naturil considerantur non ex tempore et consilio et persond auctoris , impro- banda erunt et reprehendenda. Pertinent huc va> riae illae (x^trSZv ^ixvof^xi , festa illa et pompae , quae omnia Plato (4) cogitabat , quum populura a Pericle factum contenderet ignavum ct iner- tem et loquacem et pecuniae cupidum. Quae re« prehensio ut rite a nobis perpendi possit, opus est ut prius singula exponamus. §• 3- Inter mercedes illas a Pericle inventas , praeci- puae smnt mercedes judiciales et pecunia ad visen- da spectacula. Athenis hoc ipsum erat civium proprium , quod illis liceret comitiis interesse , ibi- que verba facere et causas allatas judicareC^): at simul Solon constituit , iit ex iis qui XXX. ae- (lO Heeren, Ideeu", III. p. 223. (2) Plut. Cini. 2. "ilsTTSf yxf roiii r» kzXx x. t. A. (3) Plut. Per. 9. II. (4) In Gorgia, p. 515. E. (s) Aristot, Pol. III. I. 7» COMMENTATIO aetatis annum attigerant , quotannis 6000 eligeren- tur, ad quos , Heliastarum nomine insignitos, ?le- raeque causae defcrrentur (i). Quod vero ille op- timo consilio constituerat , ad confirmandam demo- cratiam , eventu caruit sperato. Inopes enim cives raro judiciis intererant, ubi nullum illis lucrum proponebatur, dum interea alio quovis modo vic" tum sibi quaerere poterant. Hinc judicia tota pe- nes divites et civitatis forma paullatim ad oligar- chiam vergens : cui malo ut remedium ferret, Pericles induxit (2) modicam unius oboli (3) mer- cedem , pauperibus civibus solvendam , si judicum munus obirent, Res sane per se non improbandA , qud tamen vix alia magis Athenis nocuit. Illa enim civitas, quo magis socios sibi obnoxios red- deret , omnes illorum causas coram suis tribunali- bus traxit (4), unde tanta litium copia semper aderat , ut tertia fere civium pars majorem anni partem in judiciis versaretur, facilem et in otio parabilem quaestum cuivis artificio et labori ante- ponens. Quae cpao^iKix Atheniensium , ab Aris- tophane saepissime exagitata (5) , insignem in mo- dum CO Aristoph. Vesp. v. 662. ibique Schol. et ad Plut, v. 577. (i) Aristot. Pol. II. 12. Cs) Arisioph. Nub. v. 861. (4) PoUnx. VIII. 63. Hesych. Utto Tvii^oXm $iicx^sff5iit. Xenophon de Rep. Ath. I. 16 — 18. Hl. 1—9. (5) In Pace, v. 505. Av. 109, Nub. aop. Eqq. 1317. Hanc ^ivitacis pestem in Vesp. i>otissimum perstrinxit. L I T E R A R I A. 73 diim aucta cst, quum mox merces illa ad tres obolos (i) produceretur. Difiicile sit judicatu , utrum hoc ultimum Cleoni (2) sit adscribendum , an ve- ro jam ante eum a Callicrate (3) quodam fiierit inventum : Periclis certe in augenda raercede nullas fuisse partes constat. At ille primum^dedit exemplum aliisque viam indicavit, qua populi fa- vorem captarent : primus ille in civitatem intro* duxit rem, ut quae maxime perniciosam. Quam- dili ille Athenis praefuit, plebis licentiam sujI auc- toritate reprimere poterat : sed quum nerainem sibi haberet parem , aut secundum , cui tantum onus tu- to committeret et relinqueret, nae ille male con- suluit civitati , iinice praesentes curans , nullft ha- bitil futuri temporis ratione , et potius quae popu- lo erant jucunda, quam optima quaeque suadens (4). Duplex nempe mahim illa merces vel adduxit, vel excitavit : quum enim sportiilae illae quotannis fere CL. talentis(5) constarent , eique summae nequeT/ju- toiviio!. (6) (sacramentum a litigantibus depositum) , ne- (i) Vid. Bocckh. op. 1. I. 250—252. (2) Idem arg. Eq. v. 255. Schol. ad Plut. 330. (3) Suidas vite^ T» KxXXitcpdrovi;. Cf. Hermann praef. ad Nub, edit. 2. 50 — 5^. (4) Expressi egregiara Andocidis sententiam, in or. c, Alcib. p. 117. eyfti 5e vofci^oj x t- A. (5) Aristoph. Vesp. 663. Cf. Boeckh. p. 253» 4- (6) Xcnoph. 1. c. I. i6.- Pollux. VIIF. 38. 4 COMMENTATIO nQqne TiiiiifjcccTX' (i) (mulctae publicae) sufficerent, nova identidem excogitanda erant tributa (2) , novaeque sociorum vexationes, ne aerariiim pe- nitus exhauriretiir : quo malo nescio an gra- vius illud , quod lites augerentur , populi mores corrumperentur , et inopes cives omnia relinquen- tes prae insano judicandi furore , non tam quid justum,quamquidutile ipsis foret , spectarent (3X S. 4. Felici casu veteres Grammatici (4) originem Tou SsuptKov adnotarunt , quura alioqui facile ad- duceremus ad credendum tale quid mores arguere vehementer corruptos. Nimirum dum olim aditus ad theatrum cuivis pateret, turbis et litibus illa licentia ansam praebebat : quibus , quum Olymp. LXX. novum theatrum exstrueretur , tempestive obviam ivit pretium dioboli (5) a spectatoribus solvendum. Ita vero pauperes excludebantur : quod non tulit Pericles , motus rationibus politicis aeque atque artis ingenuae srudio. Debebatur profecto populo pro continuis laboribus aliquod praemium , et (O Boeckh. op. I. I. C. 11 et 12. (ft) Plut. Arist. 24. Andoc. c. Alcib. p. ii6. de Pace p. 93. (3) Xenoph. 1. 1. §. 13. (4) Vide impriiTiis Liban. in argum. ad Demosth. Olynth. I. (s) Aristoph. Vesp. v. 1189. Deraosth. p. Cor. p. 234. L I T E R A R I A. 75 et nemo facile oblectationem lianc indignara vel inlionestam dixerit. Non is erat Pericles , qui fhertiam civibus suis commendaret, cujus potissi- mum cura factum est, ut opificia per omnes ci- vium ordines spargerent felicitatem (i) ; quum hoc sibi persuasum liaberet, otium sine agendi studio non dari, neque civitati principi, perinde ac subjectae prodesse dejectam securitatem [(2). Quae quum ita sint , iniquam legem ei proponunt , qui non viri animum attendunt , sed insequentium temporum abusus primo auctori tribuunt ; similes quodammodo isti optim^ium fautori , quem omnia mala in democratiA ad Tlieseum referentem de- pingit Theophrastus (3). — Nos potius Periclem absoivaraus, iisdem plane rationibus ducti, quibus Aristoteles olim popularem licentiam immerito im- putari Soloni , egregie demonstravit (4), Coe- pit pecunia illa postea dari ad dies festos et pom- pas celebrandas (5) , verum contra Periclis raen- tera : a qua longius etiam recessit Eubulus iste , qui legem tulit, qud, qui pecuniara theatralem in militarem convertisset , capite plecteretur (6). §. 5. (O Plut. Per. i:. (2) Thuc. II. 63. (3) Char, Eth. 26. C4) Arist. Pol. II. 12. (5) Hesychius ^supixx xm^ra. cf. pjut, de Gloria Athen. C. 6. — Isocr. de Pace 29. (6) Rhunken. Hist. Crit Or. Gr. p. 66. 26 COMMENTATIO s- 5. Pericles non minorem rei militaris , quam civilis curara gerens , primus etiam militibus nautisque stipendia (i) dedit. Non est quod miremur, Graecos olira , solil glori.^ contentos , pro aris et focis contra barbaros stetisse : sed tempora erant rautata et nemo jam patriam relinqueret et vitam va- riis exponeret periculis et laboribus sine ullfl raerce- de , quam sciret resides accipere in otio et securitate. Praeterea majorijure civitas quaelibet mandat ei, qui ab ipsa alitur, quam ei , qui sponte sui labores et pericula non refugit. Valent stipendia ad disci- plinara firmandam , et , ubi ea non adsunt, pul- cerrima quidem prostant fortitudinis et patriae amoris specimina , verura ipsa ars bellica magnos progressus facere vix potest; quin bella longinqua et diuturna sine stipendio suscepta ne cogitare quidem possuraus. Quivis autem pauUo pruden- tior jam providere poterat , instare illa tempora , quum exercitus bene instructus magno civitati fu- turus esset praesidio : cui rationi , quum et alia accederet haec, multorum inopiae sine magno Reip. sumptu succurrere hoc modo se posse: prudenter militibus in expeditione occupatis stipendium esse con* (i) Ulpian. ad Demosth. Orat. xsfl ffVVTd^sui;, — cf. de hac oroni qjnaestione. Cel. Heeren, Id. 111. p. 347. L I T E R A R I A. 77 concessura, plerique agnoscunt. Erat illud non conslans: plerumque tamen militi ()pst/55««5? indicante, KA>)pov%o$ apud Cic. de N. D. I. 26. appel!atur/jgT>/e»a. De discrimineinter xTroixov^ et xA>}- povxoii? egit Wachsnmth. 1. c. I. P. II. p. 40, i. (5) Dc Aegina narrat Plut. Per. 34. (6) Vide praeter V\^achsnnith 1. I. Boeckh. op. c. p. 461. L I T E R A R I A. ^9 bus variis confirmabat, eoque magis quod arctis- simum vinculum inter illas colonias et metropolin remanebat: exstinguebatur denique defectionis stu- dium apud socios , qui hanc sibi sortem imminen- tem sciebant, ut ad obedientiam redacti suas pos- sessiones victoribus cedere cogerentur. Negari ta- men nequit , hoc ipsum postea perniciem civitati attulisse, ut coepit illa adversam experiri fortu- nam ; quod mirum non est in imperio , diu ab Atheniensibus superbe severeque aucto et conser- vato. Olymp. I.XXXII. an. i. ipse Pericles M. co- lonos in Chersonesum Ci) deduxit, qui non mo- do Thracibus barbaris metum imponerent et pris» tinas sedes ibi tuerentur , sed vel maxime eo con- silio, ut Atticam sterilem neque alendo incolarum numero parem frumento instruerent. Regio enim illa frumenti ferax , vere horreum urbis (a) dici possit. Idem affirmare licet de Euboea , quam in- sulam et Naxon maris Aegaei claustra , eodem tem- pore Tolmides inter M. Athenienses distribuit (3). Ut jaui taceam de multis aliis coloniis (4) , sep- tem annos post Hestiaearum "crudelitaiem vindica- vit , agris eorum divisis inter bis mille Athenien- ses » fO Plut. Per. II et 19. Diod. XI. f8. (2> Vid. Deraosth. p. Cor. 254. fiii. imprimis Lept. p. 466.7. (3) Plutarch, et Diod. 11. U. add. Paus. I. 27. (4) Plufc Per. II , 20 ec 34. 8o COMMENTATIO ses, quo facto, universaiii paene Euboeam Atti» cae ditionis redderet. (i) Imprimis vero prudenter Olymp. LXXXIV. a. 2. Lampona, vatem illum, qui ejus futuram auctoritatem praedixerat (2) cum decem navibus in Italiam misit , qui Sibarin , novo jam nomine Tliurios dictam , restitueret (3). Hoc enim modo multos removit eorum,, qui aegre fe- rebant , se superiore anno jus civitatis amisisse: jpsamque adeo Atheniensium superbiam , Siciliam Italiamque votis jam occupantium, suis consiliis servire coegit. Magni item momenti, erat Amphi- polis (4) ad Strymonem peropportuno loco sita, quam munivit et coloniii instruxit Agnon , Olymp, LXXXV. a. 4. teliciore usus eventu, quam illi decem mille , qui annos viginii novem ante in me» diam Thraciam progressi , fugati caesique erant (5). S- 7. A Solone discimus Remp. ita constitutam , ut popularis merito diceretur: idem tamen, qui in- do- (i) Thuc. I. 114. Andoc. de Pace p. 93. Aesch. de F. L, ». 337. (2) Plut. Per. (5. (3) Diod. Sic. XII. 10. cf. Schol. Aristoph. Av. S2i. et Nub. 331. (4) Thuc. IV. 102. Diod. XII. 32. (s; Thuc. I. ico. Diod. Si Priusquam autem eloquentiae Pericleae imaginem nobis informemus , utile erit inquirere , an umquam scriptae editaeque fuerint ejus orationes. Affirmat Cicero (4) : negant Plutarchus (5) et Quinctilia- nus (6), quorum hic, quum nihil reperiat tantl eloquentiae famA dignum , ea , quae sub Periclis nomine ferebantur, ab aliis esse composita judicat. Haec igitur sententia , a diligenti arbitro prolata , et a summo superioris aevi critico (7) probata , uni- ce vera videtur. Et ne temere illis assentire vi- dear, animadvertere lubet, primum viros, qui plu- rimum valebant in liberd aliqud civitate noluisse fere orationes scripto mandare et posteris trans- mittere, judicia refugientes sequentium tempo- rum ;, (0 Thuc. II. 65. (O Diod. Sic. XII. 40. Plut. Per. 8. (3) Arist. 1. 1. p. 2SO. (4) De Orat. II. 20. Brut. 7. (5) Plut. Per. 8. Vit. X. Orat. p. 832- D. (6) Quinctil. I. O. III. i. 12. Xll. 2. 22. et 10. 49. (?) Rhunken. llisti Crit. Orat. Gr. p. 38. 64 C O M M E N T A T I O rum (i); tum vero Sophistas jam Demetrii Pha- lerei aetate coepisse fictas ad imitationem fori con- siliorumque materias componere (2), quibus for- tasse fraudem sibi fieri passus sit Tullius. — Plura tamen indicia habemus, unde orationis Pericleae formam eflingere liceat, Faciunt huc , praeter diser- ta veterum tescimonia, dicta quaedam passim apud Plutarchum Aristotelemque servata ; facit imprimis diligens lectio earum orationum , quas historiae suae intexuit Thucydides , qui ex eadem Anaxago- rae disciplin^ profectus , ita se ad Periclis imitatio- nem composuisse videtur, ut ejus eloquentiae for- mam effigiemque per totum historiae opus expres- sara posteritati servaret (ij. Thucydides igitur ora- tiones illas non iisdem verbis retulit (4) , sed eun- dem retinuit cogitationum ordinem , eosdem sensus reddidit : quod etiam verosimilius erit reputan- tibus Thucydidem ipsum facile concionibus in- teresse potuisse , nec oblitum ita pridem fuisse verborum , quae omnium animos moverant. Erat ejus dicendi genus acutum , breve, senten- tiis magis , quam verbis abundans : non carebat sua- vitate et lepore , licet hilaritatem et comicam le- vitatem a nemine longius fuisse remotam statuere de« 0) Plat. Phaedro, p. cs?- D. cf. Cic. Biu:. 24. (a) Quinct. I. O. 11. 4. 41. (3) Verha Wyttenb. , praef. ad Sel. Hist. p. 13. (4) Thuc. I. 22. L I T E R A R I A. 33 quo facto , quum Corinihios sibi infestos reddide- rant, nova mox cum iisdem exstitit controversia de Potidaea (i). Corinthii igitur, suas vires con- tra Athenienses non sufficere probe intelligentes, in conventu sociorum, belUim conjunctis viribus declararunt in Athenas suscipiendum : quorum Ca) precibus Aeginetae, duris conditionibus utentes, clam se adjunxerunt: vehementer vero Megarenses in decretum illud invecti sunt , quo ab omni portu foroque Attico arcerentur (3), Haec omnia et niagis etiam metus , ne Athe- niensium potentia in majus cresceret, vicit tandem Lacedaemoniorum ,tarditatem , quicontra nitentelicet Archidamo (4) satis temere bellam non diutius differendum esse judicarunr (5). Interim phires legationes Athenas miserunt , non ed mente ut ne bellum esset, sed ut interea se ad bellum instrue- rent et culpam omnem in Atheniensium pervica- ciam transferrent. Primum imperarunt illis , ut urbem liberarent piaculo Cylonio (6), quo quum unum Periclem perdere studebant, nescio an un- quam gentis socia erat liberum esset , utri parti libueric se applicare.' Thuc. I. 35. Foecundus profecto rixaruin tons. (O Thuc. I. 56. 66. CO Idera I. 103. coU. 105. Cs) Plut. 1. c. Thuc. I. 67» (4) Thue. 1. 80—85. (S> Idem 88. (s) Cf. supra §, I. BOOT C 34 C M M E N T A T I U quam disertius , quantum in eo fuerit declarari potuisset; iion aliud vero responsum tulerunt, quam ut ipsi se purgarent piaculo Taenario et Palladis Clialcioeci (i). Deinde multa alia postu- lavere bellumque nullum fore promisere , modo re- vocaretur decretum Megaricum (a}: cui jussui quum restiterit Pericles solus habetur belli auctor. At optimo ille consilio decretum non revocandum esse censebat : quilcunque enim de caus^ latum sit, tol- li illudLacedaemoniorum jussu non poterat, quum vel minima concessio foret imbecillitatis metusque indicium (3). Deinde si aliqua spes fuisset fore, ut hoo modo omnis belli matg-ia extingueretur , nec arma sumerent hostes; aliquid fortasse conce- dendum fuisset. Verum probe intelligebat Pericles. viam ita sterni ad duriores conditiones , sicut mox probavittertiaeaque ultimalegatio , quae pacem oiFe* rebat , ea lege , ut Athenienses Graecos ccvrovofiovg esse sinerent (4). Id vero nihil aliud erat , quam postu- lare , ut Athenae sponte omnem splendorem depo- nerent, omnibusque reditibus spoliandas se praebe- rent et interitum sibi ipsae pararent (5). Placuit igi- CO Thuc. 1. 12S. (2) Idem 139. add. Aelian. V. H. XII. 53. ibique Kiihn. Aristoph. Acharn. v. 530.-540. — cf. de hoc et alio mox laudando 1 Siivern 1. c. Cs) Pliit. Per. 31. Thuc. I. 140. (4) Thuc. I. 139. (5^ Orat. Periclis apud Thuc. I. 140. seqq. Heeren, Ideen. V. III. p. 227. L I T E R A R I A. 35 igitur omnibus civibus copiam dare dicendi, quum- que anceps etiam esset , quaenam sententia vince- ret, Pericles habuit illam orationem , quae insigne historiae Thucydideae ornamentum ab omnibus ha- bitum est (i). Cujus orationis ne summa quidem capita referri patitur hujus instituti ratio. Quod vero responsum legatis dandum censuit , ex ipsa describere liceat , quandoquidem non melius aliunde constat , omnia fecisse , eo auctore , populum Athe- niensem, quo pacem retineret: „ Legatos dimitta- mus cum hoc responso : Megarensibus permitti- mus foro et portubus uti , si Lacedaemonii quoque peregrinos non arceant , nec nos , nec socios nos- tros : civitatibus libertatem reddimus , si modo li- berae erant tempore foederis initi , et si ipsi quo- que suis sociis reddant copiam , ut non ad illo- rum arbitrium , sed pro suo quique arbitratu admi- nistrentur: judicium subire volumus secundum foe- dera: bellum denique non inferimus, sed illatum propulsabimus. Tale enim responsum et aequum et ex dignitate hujusce civiratis est." Athenienses autem, ita pergit mox Thucydides, judicantes optimum illis consilium Periclera dedis- se, ad ejus sententiam decretum fecerunt. Exposui causas belli Peloponnesiaci, auctorem secutus gravissimum , eundemque integerriraum Thu (i) Eam admiratur acerbus Thuc. criticus Dion. Hal. p. 157. Add. Arist. T. III. p. aa6. C 2 35 COMMENTATIO Thucydidem (i): ciijus potissimum auctoritas nie movet , ut Periclem omni culp3 liberem et aucto- rem tantorum malorum fuisse negem , nisi quate^ nus plurimum ille contulerit ad potentiam et splen- dorem patriae suae augenda, §. II. Exponamnunc contrariam sententiam, quae mul- tos patronos nacta est (2) , sed quam ipse Plutar- clius non dubitat wocare Taa-uv ^sipiffTVjv. — Inimi- ci et invidi non deerant Pericli , quos cum maxU ma ejus auctoritas et apud populura gratia coerce- ret ab omni conamine aperto contra ipsum , iidem tamen clam quovis modo ipsi nocere studebant. Hinc tela sua in Phidiam (3) , Periclis amicum et asseclam dirigebant , quumque viri integritas et prudentia omnem peculatus suspicionem a se remo- visset , sola invidia et inepta criminatio , quod sui Periclisque similes formas inclusisset in clypeo Minervae (4) , tantum effecit , ut populus levis pa« (1) De veritatis studio Thuc. testeni locupletissimura habemus Dion. Hal. p. 824. C^) Inter quos Diod. Sic. XII. 38 — 40. qui illum exponere raa- luit , Ephorum secutus, ut ipse testatur C. 41., quam Thucy- didem ducem sibi sumere. ci. Ephori fragmenta edit. Marx» p. 227 23:. , (■^) Aristoph. in Pace, v. 60S. et 61S— 6j8. (4) Cf. Cic. Tusc. I. 15. L I T E R A Pv I A. ^7 pateretur vilissimis crimlnibus obrui artiiicem , qui unus omnium plurimum ornamenti Atlienis attu- lerat. Quin eo usque processit ingratae plebis fu' ror, ut illum in vincula conjicerent (i), indici infami summa tribuerent privilegia. Post hanc suam victoriam Periclis obtrectatores ulterius progressi , quod illi carum ianctumque esse rognoverant , in id oirendere coeperunt et Aspa- siam , quam justae uxoris loco liabebat atque Anaxa- ^oram , magistrum dilectum et sapientem consiliato- rem , quum ad naturae leges referret , quae vulgo portenta viderentur , impietatis reos (2) fecerunt , ut ipsum aliquando eodem crimine obruerent. Popu- lus autem utrumque damnasset , nisi Pericles illius poenam lacrymis (si Plutarcho fides habenda sit) et precibus deprecatus fuisset : hunc vero in car- cerem detrusum vix, fugiendi occisione parata , li- beravisset (3). -Et jam ipsius Periclis actiones adversariorum ca- lumniis patebant , latumque est decretum, quo co- ge- (0 Plin, I. c. eum in carcere capicis judiciiim opperientem morbo, vel veneno oppressum dicit. Diversa narrac Philocho- rus apud Schol. Arist. Pac. v. 604. : at errac. ride Mullerum , de Phidiae vica. Comra. 1. f. 16. C2) iSralla accusatio Athenis lacius pacebac, nullum crimen gravius persequcbancur. v. Meiners, Op. I. T, H. p. 79—31. et in Excursu , p. igfi. seqq. C3) Cf. Plut. Nic. 23. Diog. Laert. essilio et V. t:ilen;fs mulctatum refcrc. II. 12. 38 COMMENTATIO geretnr rationes reddere Prytanibus : et ne judices qui causani cognoscerent, nimi^ fortasse religione obstricti (i), eum facile absolverent, secundo decreto res dijiidicanda mille et quingentis jndici- bus permissa , et actio non uno nomine constituta est. Ilis omnibus fractus metuensque ne in illo judicio adversa uteretur fortuna , dicitur bellum k- tens excitasse , intelligens numquam magis operam re» quiri magnorum virorum , quam imminente procel- ]fl, nec unquara facilius invidiae conamina irrita reddi posse. Nos autem , licet non negaraus amicorum peri- culum vehementer commovisse Periclis aninium , eumque persuasum de belli necessitate in eft senten- tid magis confirmasse , lianc tamen exstitisse belli cau« sam , non possuraus admittere , quum nec diligen- tissimus cr.usarum investigator Thucydides, nec Periclis reprehensor, Plato, ullara ejus rei men- tionem faciant. Et quod ad historiam illara de ra- tionibus reddendis attinet , tam strenue Wytten- bachius (2) Periclis causara egit , ut nihil quod ad- jiciamus , habeamus. Nec hic substiterunt ejus ini- (i) Scilicet ex priore decreto judices calculos ab ara su- niere debebant ; quod valebat ad confirmandatn eorum inte- gritatem. V. Plut. Thera. 17. Plato de Leg. p. 753« i^t sae- pius. Ex ahero decreto hoc sustulit Agnon. (a) Bibl. Crit. III. P. III. p. 80. Iniquius hac de re judicat doct. Boeckh. Staatsh. d. Ath. I. p. 210, ubi dicere non dubita- vit Periclcm excitasse beUum metu, ne ipse fieret ., ein Opfer tler FarteivvQth zugleich, und eigeuer Untreue." L I T E R A R I A. 39 inimici et comici , sed multiim sibi placuerunt in causis hujusce belli fingendis : unde fiuxit illa narra- tio de Aspasia (i) , belli illius eftectrice : atque altera , quasi socii tributa pendere nolentes , La- cedaemonios proceres opibus ad bellum excitave- rint (2). Cujus item rei nusquam vestigium appa- ret ante belli ortum (3) : posrea demum duri im- perii taedium multos socios ab Atheniensibus ab- alienavit, et deficiendi cupiditate implevit (4), §. 12. Atque haec hactenus de belli causa et multiplici praetextu. Meum non est ulterius enarrare ejusdem initium , quod Tliucydides ducit ab irrito Theba- norum consilio occupandi Plataeam (5) , alii ab ip- so exercitils Peloponnesiaci adventu (6). Quum autem iste jam ad Isthmum convenisset, Archida- mus omnibus copiis praefectus , sive vero pacis retinendae studio ductus , sive" ejl mente, ut om- nem culpam nialorum instantium in Athsnienses transferret, legatum Athenas misit (7) exploratu- rum , O) Vide Hesychium. v. 'A^ffXffta. (2) Aristoph. Pac. v. 619. seqq. (3) Cf. Meiners 1. c. p. 231. not. 3. (4) Thuc. II. 8—17. Aristoph. I. 1. v. 639—641. Cs3 Thuc. II. 2—7 (6) Cf. Phit, Per^ 33. Diod, Sic. XII. 42. (7) Thiic, II. 12, cf. Arist. III. p. 2:9. 40 COMMENTATIO rum , num forte imminente periculo cederent. Hunc Mli non admiserunt, ex Periclis sententiil legatum uUiim se recepturos negantes , nisi prius liostes in suam quique regionem discessissent. Hinc Lacedaemoniorum copiae regionem Atticam , ab incolis relictam devastare coeperunt et ad Achar- nas usque LX. ab urbe stadia distantes progres- si, ibi castra posuerunt. Prudenter autem Pericles neque hostium provocatione , nec comicorum convi- ciis , neque inimicorum minis , nec denique amico- rum precibus quicquam raotus, urbis sortem inae- quali pugnae committere noluit (i) et curavit, ne concione habitA, animi impetus pravum ministra- ret consilium. Quod ipsum tum summae ejus potentiae, tum vero prudentiae et constantiae gra- vissimum si dixero indicium , neminem certe ad- versantem habebo. Hostium tamen ex Attic^ dis- cessum non otiosus exspectavit ; verum interim clas« sem C. navium emisit, quae Corcj^raeorum navi- bus aucta , Peloponnesi oras maritimas devastavit , magnumque incolis terrorem injecit : atque illa clas- sis non minus , quam hyems instans hostiles co- pias ex Atticft discedere coegit (2), Tunc demum cives perspiciebant, quanta esset in eo belli peri- tia , qui, ut pugiles non rectfi irruere in validos ad. (0 Consilium, quod Pericles civibus dedit, indicat Aristopl). Kan. V. I4fs— s. (0 Thuc. II, 23. Dlod. Sic. XII. 42. L I T E R A R I A. 41 adversarlos, nec sponte ictibus occurrcre solent, verum ab illis quam maxime recedere suisque arti- bus usi , victoriam sibi parare , sic unus viderat , qui Lacedaemoniis resisti posset. Quam bonam de se opinionem confirmare st^iduit annonae destribu- tione et agrorura in Aegind divisione , undc ora- nes incolas ejecerunt Athenienses , ipsis crimini dantes, fuisse eos praecipuos belli auctores: at verior illa ratio videtur , quod tutius censebant suis colonis teneri (i) insulam Peloponneso adja. centem et quara Pireaei gramiam appellabat Peri- cles (2). Denique autumnali tempore cum maximis copiis in Megaridem irruptionem fecit, sicut decre- to sancituni erat et magnd regionis parte vastatft , rediit (3). Redux magno honore afFectus est , quum iterum eligeretur, qui oratione funebri celebraret eos qui hoc anno caesi erant : quae oratio a Thucydi- de (4) minus servata , qnam ad ingenium magni viri expressa (5) , maximum illius operi ornamen- tum affert. Nos autem, etiamsi admiramur istam orationem , quae antiquae eloquentiae formam adura- brat , CO Thuc. II. 27. Diod. Sic. XII. 44. (2) Plut. Per. 8. Aristot. Rliet. III. 10. (3) Thuc. II. 31. qui narrat huic expeditioni interfuis- se etiam inquilinos: saepius hoc factua docet Ammonius v. C4) Thuc. 11. 36—46. Cs) Teste ipso Thucj^dide I. 22. 42 COINIMENTATIO brat , et muka continet , quae ad historiam illo- rum lemporum , nonnulla, quae ad ipsius Periclis indolem faciunt cognoscendam , inviti licet ad^ alia transimus , quum ea , qualem nos habemus , non ab ipso Pericle profecta adeoque a nostro argu- mento aliena sit. S. 13' Sequenti anno rediit exercitus hostilis, omnia denuo vastans, eique comitem se adjunxit in vexan- dis Athenis dira lues , quam nulla scientia humana avertere valebat (i). Sicut autem belli auctorem ferebant inimici unum Periclem , ita nunc etiam ejus consilia atque pertinaciam unicam hujus no- vae calamitatis causam jactabant. IUius tamen mens immota mansit , ut nobis reputantibus illas difficul- tates et negotiorum turbas , imago occurrat guberna- toris, qui, nave fluctubus agitat^ , nubibusque ef- fusis , gubernaculo firmiter inhaeret et insuper mi- nantes omniaque convellere paratos vectores cohi- bet et adhortatur, eodemque tempore pro nave luctatur , et adversus eos , qui ea: vehuntur (2). Crescenti in dies inopiae , ut quodammodo occur- reret , urbem liberaret catervd otiosA et tnrbulen- ta, (0 Thuc. ]I. 47- 54. Lucretius, de R. N. VI. v. I137, usque ad finero. (j) Imagincm h?.nc debemus Aristidi III. p. 23^ L I T E R A R I A. 43 ta, mentesque alio avocaret , classem deniio in- struxit Ci), quae suo ductu agros hostium vasta- ret. NuUam tameii rem memoratu dignam perfecit et ffiorbi vis ab Epidauri obsidione praeter spem eum recedere coegit. Tanta interim mala Atheniensium animos frege- rant, qui excitati sine dubio a Cleone talibusque hominibus omniura culpam Pericli tribuebant et pacem quovis modo petendam censebant ^2). Ec quamquam summa illa Periclis eloquentia eos ex- citavit, ne animis desponderent, et ad bellum sus- tinendum alacriores reddidit C3) ; ipse tamen priva* tim expertus est plebis inconstantiam , quae ei mulctam (4) imposuit et munere praetoris priva- vit. Ita tandem ipsa tempora brevem victoriam de- derunt Cleoni , quem postea Perich's mortui me- raoria facile superavit , ut nemo esset , quin im- (i) Plut. Per. 35. Thuc. II. 56. (2) Thuc. II. 59. narrat Athtnienses legatos misisse, ut pax cum LaceJasmoniis restitueretur : quibus re irifecta reversis iram plebis in Periclem versam fuisse. — Diod, Sic. Xli. 45. legationem illam post Periclem remotum ponit ipsamque , quam tulerant, repulsam ait coegisse Athenienses, qui ilium restituerent. (3) Thuc. II. 60—65. (4) Plut. Per. 35. ab aliisXV. ab aliis L. talentorum mulctani ei irapositam dici refert. — Acute Boeckh. I c. I, 414. suspi- catur hanc fuisse delatoris aestiniationcm , illam judicum dam" nationera» 44 COMMENTATIO improbum demagogum pro optimo cive mor- tuum cuperer (i). S. 14- Odium tamen illud non diu erat duraturum , sed simul cum plagd huic illatd iram suam deposuerunt Athenienses , quos suae saepius levitatis poenituis- se , crebro apparuit (2). Neminem enim se habe- re, qui vel longo intervallo Periclem referret, quo- tidie sentiebant , desiderantes ejus prudentiam et in arduis rebus constantiam. Quum igitur tandem amicorum precibus raotus prodiret , eum non re« stituerunt, verum ampliorem etiam ^3), quam ante, potentiam in eum detulerunt: quid? quod, ut veterem injuriam repararent , legis ab ipso latae gratiara ei facere nulli dubitarunt (4), Verum non diu hac illi potentid frui licuit; natn pestis illa , quac ei jam duos fih'os eripuerat, ne- que ab ipso manura continuit. Lento morbo con- sumptus obiit ille , qui moriens vere de se praedi- care poterat , per omne tempus , quod Reip. prae- fuerat , nuUura unquam civera sujI culpd luctfis . vestera induisse (5). Ab- (0 Arist. in. 433. (i) Cf. Isocr, de Permut. c- 9. (3) Thuc. II. 65. ffTpxTiiyov s^tXovTO xai xdvTX ri trpdyiidTa sriTfS^civ. ^4) Plut. Per. 37. Ea de re infra copiosius cxponemus. C5) Plut. Per. 38. L 1 T E R A R I A. 45 Abstineo ab omni laudatione , quum tota viri vita et Characterismus mox adumbrandus splendi- di praeconii instar sit. Merito tamen inter magnos viros, quos Graecia multos tulit, hunc fere maxi- mum judicari (i), affirmare sustineo : qui, quum semper patriae commoda potissimum spectaret , morte sujl Atlienas orbas non dicam prudenti tu- tori, sed fideli amico fet optimo adjutori reliquit: qui dignus denique erat, quem non Comici in de» risura sed cives in honorem , non ex und aliqud virtutis specie , sed ex plurimarum concentu Olympii cognomine ornarent (2). S. 15. Adhuc vita viri publica omnem nostram cu» ram sibi vindicavit : jam vero videamus , qualis fuerit in vita domestica, qujl disquisitione viam simul sternemus ad alteram nostrae scriptionis par- tem. Idem plane nobis apparet fuisse inter suos , qua- lem eum in vita publica cognovimus. Namque sta- tim postquam ad Remp. accesserat (3), respuit con- (O Vide Wyttenb. in orat. de Conj. phil. cum lit. Opusc. I, Cb) Plut. 1. c. 8 et 39. Aristid. Oratt. Iir. 249. (3) Dicitur tnnc to7( jrspj tiJv Sixirav eTepnv Td^iv imposuisse, quod male a nonnuUii urgeri video, quasi fuerit Ave^ moribua dissolutiis. 46 C O M M E N T A T I O convivia et flimiliaritatem , probe intelligcns se ali- ter vix posse servare illara gravitatem ilJLidque Trpoi; ^o^civ (X£[Mov , qnod virum civitatis principem de- cet: unde certe, qui interius eum noverant, magis etiam hasce in eo dotes mirati sunt, quam reliqui cives virtutes ejus publicas, Quid? quod per om- ne reliquum vitae tempus nisi semel coenae inter» fuit , quum Euryptolemus nepos uxorem duceret , nec diutitis in eii commoratus est, quara usque ad libationes (i) ? Nescio quid melius exhi- beat imaginem viri , qui , quae ahis videntur vo- luptates haud spernendae , parvi ducens , omne tempus curis publicis tribuit, exiguum sibi reser- vat (2). Bonum quoque consihum sequebatur in re familiari ordinanda (3) , quam quum a patre accepisset lo- cupletem (4) , nonauxit quidem lucro illicito e num- mis publicis ; sed ita administrari curavit , ut laute vivere et amicorum inopiae succurrere pos- set. Hac igitur occasione obiter notandura censeo turpe Athenaei (5) commentum , qui Periclem nar- rat magnam rei famiharis partem inAspasiam scor- tum (O Pl"t. Per. 7. (2) Cf. Heeren Id. III. 393. Idem de se gloriatur Cicero, pro Archia , c. 6, (3) Plut. Per. 16. (4) Ibid. 7. init. (s) Atlien. XII. p. 533. C. L I T E R A R I A. 47 tum dilapidasse : cujus auctoris calumnias male auxit Aelianus (i), ea, quae 1. I. de Pericle falso narrantur , confundens cum nicntione insequenti (2) Epiclis cujusdam cicutl fineni imponentis vitae, quam voluptati totam consecrasset : nisi censen- dus sit Aelianus alium respicere Periclem , Hip» pocratis cujusdam filium , a comicis ob insaniam et lasciviam agitatum (3). Solebat noster annuos proventus ex agris locare et sibi suisque necessaria ad victum e foro parare: cujus instituti hos potissimum fructus percepit, quod , usus opera famuli diligentis , Euangeli , ita facillime rem familiarem tueri posset , nihilque temere perire sineret. Parum placuit ea diligentia et parcimonia uxori ejus et filiis , Xanthippo et Paralo , quorum uterque virtutem paternam mi- mime imitatus fuit. Quapropter Socrates (4) arguens , ne sapientissimos quidem et optimos ci- ves posse suas virtutes cum aliis communicare, hosce affert , quorum exemplo dicti veritatem pro- bet; siquidera illi liberaliter instituti quum essent et patris cur^ edocti artes ingenuas (5), minime ta- ique Schol. L I T E R A R I A. 19 oppidum vero non cepit, sed domum rediit (i^, Cujus expeditionis liunc potissimum fructum tulit, quod metum hostibus injecit et prudentis belli du- cis noraen sibi paravit, exercitum sine ullo dam- no reducenti. Non igitur decepit Athenienses affir- mando eos , quantum in se esset , semper fore immortales (a). Induciae quinquennales , quae quadriennio post(3) Cimone auctore factae sunt , aliquam Atheniensibus quietem attulisfent , nisi semper cogitassent de po- tentia augend^. Quae igitur Graecis inferre arma non poterant , contra Thraces moverunt , Periclem- que cum classe in Chersonesum miserunt (4). Rem etiam feliciter ibi gessit et regionem cum munimentis , tum vero colonis mille ibi relictis ad- versus incursiones Thracum securam praestitit. Prudenti admodum consilio inopes cives et illud et mul- (1) Plut. Per. 19. Thuc. I. iii. extr. mlUe tantum Athepienres huic expeditioni interfuisse narrat. Diod. Sic, XI. c. 85. 88. bls idem refert ,taraquaranoneodemannogestum. Videibi Wesseling. (a) Plut. Per. 18. (3) Ad eundem annum Olymp. LXXXI. illas refert Diod. 5ic. XI. 86. ad queml, vide Wessel. Thuc. J. iia. diserte ait: vffvpeov Jl , StKXiTrovrwv srwv rpiSv, cf. CHnton. ad a. C. 4SO. (4) Plut. Per. i9i B 2 ao C M M E N T A T I O inulta alia in locd dediici curavit , quo non so- luni socios in fide retineret, sed et succurreret plebis inopiae et Athenas liberaret turb^ inerti et molestjl. Neque aliud negotium secutus est navi- gatione Ponticd, coloniaque in Synopen deduct^. Ab hac igitur parte expeditiones illae magnos fruc- tus civitati attulerunt ; verum ab alter^ parte tantos inde spiritus acceperunt , ut , jam omnia se posse rati , Persarum regnum in Aegypto concutere cu- perent alii : in Siciliam copias traducere alii : quin canta fuerit nonnuUorum insania, ut Italiam (i) jaro et Carthaginem adgrediendas fomniarent. Quo- rum intempestiva victoriarum cupido jam tunc pessum dedisset civitatem , nisi Pericles , qui bellum jara videbat e Peloponneso surgens (2) frena populo injecisset, parum prodesse illa omnia persuasus , si , quae haberent , negligerent et non munirent. Nec minus quam Periclis prudentia, hac in re efFecit novum cum Lacedaemoniis bellum , quos rebus exteris immisceri non impune passi sunt Athenienses. Phocenses igitur, quos dejece- rant Lacedaemouii , armis restituit Pericles in pos- sessione templi Delphici et praemii loco ab illis impetravit, ut Athenienses in posterum haberent tJjv Trpof^scvTsixv Cs)" At (1) Thuc. T. 44. flne. (;) Plut. Per. 8. (3). Plut Per. Thuc. I. 112. Schol. ad Aiist. Av. 557. cujns ver- L I T E R A R I A. a? -At haud ita diu post nimia Tolmidis audacia TDultorum malorum causa patriae suae extitit. Hic enim, quum Periclis consilio non obteniperans , Boeotiam adgressus esset , fortunam sensit ad- versam ; prope Coroneam , magnd copiarum par- te amissd, ipse cecidit (i) eaque clades Euboeae et Megaris defectionis signum dedit. Quo nuntio accepto , statim copias in Euboeam traduxit Peri- cles, intelligens alios etiam socios horum exera- plum secuturos , si Athenienses viderent minus promtos in puniendo. Revocavit tamen cum Me- garensium seditio et exercitus hostilis adventus, qui Plistoanacte duce ipsis Attici finibus immine- bi^^>^ Neque tantae tunc erant Atheniensium vi- res, ut tutum censeret hostibus obviam procede- re: quapropter Cleandridem, quem Spartani Regi adjunxerant, auro corrumpere studuit, qui Spar- tanos ex Attica reduceret. Quo facto , summQ jam periculo Uberatus , transiit in Euboeam , om- nia sibi subegit et optimates e Chalcide , Hestiaeos universos e sedibus suis dejecit easque vacuas in- ter cives Atticos divisit (a). Post veiba recenset Clinton. Exc. 8. not. ro. — Cet. Phocen» sium conatus erant injusti, ut docet Boeckh. Staaish. d. Ath. II. I. 46, (0 Plut. Per. 18. Thuc, I. 13. Diod. Sic. Xlf. 6. 7,. Ci) Plut, Per. 22. 23. Thuc. I. 114. Diod. Sic XII. 5. 22. ct. Schol. ad Aristoph. Nab. v. 213. Isocr. Paneg. c. 31. ibiqiKC interpretes. 22 COMMENTATIO Post varia haec bella quietem tandem attulit ci- vitati foedus tricennale (Olymp. LXXXIil. 2. a. C. 445.) inter Lacedaemonios , Athenienses et so- cics factum , cujus praecipuus auctor fuisse vidc- tur Pericles , qui pacis studiosus cives suos admo- nuit , ut redderent loca prius occupata (i). Nos etiam animum a bellis revocemus et quid Pericles in ipsa civitate, post mortem Cimonis perfecerit, videamus. i §. 8. MortuQ Cimone, optimates Periclis potentiae invidentes, huic opposuerunt Thucydidem (2), Cimonis affinem (3) , foro et curiae , quam belHs et castris aptiorem. Hunc commendabant generis nobilitas, etdicendi facultas, qu4 tantum valebat, ut fere dubium videretur, uter tandem Thucydi- des, an Pericles primum in civitate locum occupa- ret. Optimates ille in unum quasi corpus coegit et ipsa utilitatis communis necessitate ad 'concor- diam adduxit: unde ab eo inde tempore civitas £in. O) Plut. Pericl. .4.Thuc. 1. „5- coll. ,03. Aristid. I. .74. et III. CO Plut. Per. „. id. i„ Nicia .. cf. Plato in Mence C3) Schol. ad Arist. II. p. „3. eum vocat y«^^pB. Tfl5 K/- fittveq. L I T E R A R I A. «3 indii^s factiones, plebem et nobiles, palam divisa e&t. Pericles ut tanto adversario parem se prae- fitaret, talem potissimum viam inire debuit , qua magis magis magisque auram popularem captaret: hinc multa festa, prandia publica, pompae quae licet urbem exliilarabant et egregie faciebant ad artes promovandas , non parum tamen bonis mori- bus contraria erant , et Athenienses reddebant iner- tes et ignavos et loquaces (i.) ,-j Pericles autem, qui quidquid cogitaret, diceret, &ceret, nihil antiquius habebat , quam Atlienaruim poteDtiam et gloriam ad summum festigium evehe- re et ipsum in tali urbe principem civium esse, praeditus insuper vero pulchri sensu , urbem ad- versus hostes saris munitam (2) , jam etiam orna- ri curavit: quod dum faceret, multos , quorum Qpera utebatur, mercede sibi adjunxit, multos alios cepit laborum magnitudine et urbis splendo- re in dies crescente. Hoc tempus illustrant sum- mi artifices , Phidias , Callicrates , Ictinus , Mne- sicles, innumeri alii , qui honore et praemiis a Pe- ricle excitati, splendida illa opera condiderunt, quae saeculornm sequentium judicio , numquam dig- CO Plat. in Gorgia, p. SiS- E. ad quem locum infra re- dibo. Ca) Plut. Themist. 19. id Cimon, 13 Lcngos muros, a Ci- mone inctioatos, Pericle auctore absolutos tradit Plutarchus Per* 13. S4 COMMENTATIO digne imitata , multb uiinus superata sunt. QuicJ dicam de Parthenone, de templo Cereris Eleusi- iiiae? quidve memorem aedem musis sacram , Odeum illud, in quo Pericles ipse athlothe:a primus cer* tamina musica instituit, legesque certantibus prae- scripsit : aut Propylaea illa , quorum rudera etiam- num summam elegantiam , et in ipsa simplicitate maximum ornatum testantur ? Quid denique lauda« bo statuam Minervae (i^ , quod opus Phidiae no- men immortalitati commendavit. ? — Haec opera orania cogitantes, dubii haeremus , quid magis ad- miremur arcisne perfectionem , an exiguum tempus intra quod condita sutit talia , qualia vix multae aetates efficere posse viderentur. Ipsum sufficiat apposuisse Plutarchi testimonium , qui post quin- que saecula ita scripsit: xxxxei (ih yxp sxxjtov eiiSui; vjv Tors «/j%«7i5v , ukiji.^ Sf (^^X?i vuv Trpoqcpx' Tov iiTTi xx) veoupyov' ovrag iTrxvSsT th xxivoTt]? ds) &6tXT0v (nro tou xpuvo\> ^ixrepoutrx t^v o\l>tv , mirsp dsi6x?>£g 7rvsu(j!,x xx) tpv%}jv xyyipu xxTXfiSfAiyiAsvifv tuv spyuv sxovTuv (2). Ilaec omnia fieri sine magnis sumptibus non pote- rant,quibus suppetebat quidem aerarium publicuui, quos verum inde reduci aequitas vix sinebat. Aera- rium 0) Pusan. 1. 24. Thuc. II. 13. Cic. de OflT. II. 57- (a) Plut. Per. 13. Id- in compar. Pericl. et Fabii Max. 3. De siaguUtcf. Menrsios ia Cecropia c. 6. 14. 17 in Ccrami- w, X. L I T E R A R I A. »5 rium enim illnd erat commune omnium Graecorum » in quod conferebant , inde ab Aristidis tempore pecuniam ad bellum contra Persas gerendum (i). Jam olim Athenienses ilUid e Delo in suam urbem transtulerani (2) ; eamque actionem non alid specie defendere poterant , quam quod in Acropoli tutius servaretur. At Pericles illas opes , quum ipse quaestoris (^TXfiiov^ munere functus fuisse videtur, auc certe sub alius personft latuit , in privatos Atheniensium usus adhibere uon dubitavit qualis injusta agendi ratio digna reprehensione non caruit, Quum saepius in concione crimen hoc ei objicere, tur , usus dicitur defensione speciosa magis , quam jus, qut contenderet nihil sociorum interesse, qua iributa sua abirent, dummodo Persarum inju- rias ab illis arc erent illi , qui acciperent. Vereor , ne vir magnus hac in re patriae commoda magis, quam ipsum honesti sensum ob oculos habuerit. In media enim pace aut tributa illa non amplius erant conferenda , aut diligenter ad nova bella re- servanda. Postquam ita se coram populo defende- derat , adversariae factionis principes non tamen destiterunt a criminationibus , nimiamque pecu- niae 0) Thuc. I. 95. Plut. Arist. 24. DicJ. Sic. XI. 46. 7. (2) Tempuj incertum. Dodwcll Anno Thuc. factum refcrtad n» 4. Olymp. LXXIX. Perperam , siquidem illud accidit vivo etiamnum Aristide, (vid. Flut.Arist. as.^qui Olymp. LXXXVIII. a. i. jam. vitl defunctus est. a<5 C M M E N T A T I O niae vim ab eo ad ornatum urbis consumi clama- runt Tunc Pericles in concione populi rogavit, an raagnas impensas fecisse videretur ; et clamanti- bus , permagnas „ ipse igitur, respondit, pro vo- bis onera feram , et meum nomen templis inscri- bi curabo," Id non tolit Atheniensium ambitio , qni animum viri elatum mirati , continuo eum jus» serunt nullis sumptibus parcere. Hac ratione is, qui diligentissime civium suorura mores et indolem perspectam habebat, artes opti- matium elusit , et victor ex onmi certamine dis- cedens majorem in dies auctoritatem adeptus est. Quum igitur tandem alteruter cedere deberet , suf- fragiorum eventus dubius esse vix potuit; sed Thucydides ejectus ejusque factio oppressa est (i). S- 9- Pacis Graecis restitutae foedere tricennali su- pra mentionem fecimus : ad brevis tantum otii fruc- tus Atheniensibus concessus fuit Olymp. LXXXIV. a. 4. , sexto anno post bellum Samium ortum est (9) ; cujus gesti eventum exponere raagis in prom- (O Plut. Per. 14. (a) Omnes hujus belH historiam diiigenter exposuit, ac tem poris rationem constituit Roeckh. , de Antigon. Sophoclis §. 3—8. et in curis poster. in ar.n. Acad. Eerol. tSs^. p. = 23 — 'iSi. L I T E R A R. I A. 27 promptii est , quam veram siiscepti caiisam indicare. Videtur illa sic explicari poss. Samii et Milesii erant socii Atheniensium nomine magis , quam re txvTovo- (loi, Orta inter illos controversia de Priene et quum res ad (arma venissec, Milesii bello inferiores, le- gatos miserunt Atlienas , qui quererentur de inju- rid a Samiis accepta. Hujusce rei arbitrium erat proprie penes conventum Deliacum; verum Athe- nienses, qui avide arripiebant omnem opportunita- tem potentiae suae extendendae, quique oderant regiminis formam (i) , qud Samos tunc utebatur , suo quodam jure jusserunt Samios 'hixag ha^slv xxi ^ovmi Toip' oiuTotq (a), Qua in re si quis pu- tet , aliquid valuisse Aspasiae Milesiae preces , me quidem non habebit adversantem : dummodo ne bel- lum in ejus gratiam susceptum credat. Pericles igitur cum XL. navibus Samum petiit, urbemque intestinis dissidiis laborantem , sine ullo labore cepit, democratiam ibi constituit et L. vi- ros primarios totidemque pueros obsides in Lem- num deduxit. At optimates victi opem implorarunt Pis- (0 Videntur quidem civitates lonicae inAsia ininori,liberatae a jugo Persarum democratias constituisse, idque de Samo pecu- liariter ex Aristotele testatur Photius in Lex. v. 'Zafiiusv ; at nimium quantum ibi valere paullatim inceperant nobiles, uti ex seqq. apparet. (a) Plut, Per. 24. sq. Thuc. I. 115. cf. Groen van Prinstercr Comm. de iiysfiovix Athen. p. 13. a8 C M M E N T A T I O Pissiuhnae, Persarum satrapae (i); qui lubenter se immiscens rebus Graecorum , aurumque suum a Pericle contemtum esse aegre ferens, auxilia illis misit, quibus plebem oppresserunt , praesidium Athen. Samo relictum ceperunt et obsides libera- runt. Eo nuntio accepto iterum Pericles cum novem collegis classi praefectus , prope Tragiam insulam numero longe snperiores Samiorum copias navales adgressus est , et victoriam reportavit : urbem dein- de exclusit, et novis navibus auctus eam jam tunc cepisset, nisi ruraor Phoenicum classls adventantis ipsum cum XL. navibus discedere coegisset. In- terea Melissus pliilosophus , idemque exercitui Samio praefectus , sive parvum navium relictarum nume- rum , sive ducum (2) imperitiam contemnens , illis imposuit et gravem cladem intulit. Errare tamen videtur Aristoteles , qui ipsum Periclem a Melisso victum narrat, siquidem non aliunde hac de re constat, Neque illa victoria multum Samiis pro- fuit. Nara Pericles reversus Melissum devicit, ur- CO It" vocatur a Diod. Sic XII. 27, (a) In quibus Sophocles, vid. Strabo, p. 638. ed. Casaub. , qui ffTpctTiiyoi creatus est, quoniam ejus Antigone omnibus placeret, vide Argum. Graec. Antig. cf. Boeckh. de Antig. Soph. passim et Orat. Suvernii in eod. Vol. p. 15. sqq. — Pe- riclis judicium de Sophocle (rTp«T«y/jJ fide apud Atheiu XIII. p. 604. D. L I T E R A R I A. a$^ urbemque denuo obsidione cinglt, malens eam siimptu et tempore , qnam sanguine et perculo civiura capere. Tandem , quum railitum alacritate resistere diutius non posset , exercitu in octo partes diviso macliinis- quebellicis tunc primum adliibitis (i) , illam expug- navit, Saraiosque se dedere coegit his conditioni- bus , ut muros solo aequarent , naves traderent et cc. talenta pro belli sumptubus variis pensionibus solverent (a). In hoc bello utrinque summa saevltia captivos affecerunt ; sed non esse , quod fidem habeamus Du- ridi Samio , Periclis etiam post victoriam crudeli- tatem memoranti , satis declarat cum aliorum si- lentium , et Plutarchi refutatio , tum viri aniraus a tali re, ut qui raaxime alienus. Ineptum Alexidis Samii commentum (3) de templo Veneris eo in lo- co a meretricibus , quae expeditioni interfuerunt , aedificato ex quaestu , quem corpore quaesierant , ne refutatione quidem dignum censemus. Pericles Athenas redux exsequias caesorum pa- ra- (O Diod. Sic. XII. 28. Cf. Schol. ad Aristbph. Vesp. v. 283. Plin. H. N. VII. 5(5. a Pericle tradit inventas %srpa$ fftSyipa? i. e. uncos , sive manus ferreas , quas classiarii in ta- labulatis coUocati in naves hostiles conjicerent. (2) Plut. Per. 26. f. Diod. Sic. I. c. At vide Nepotem in Thimot. h. i. cujns fidem potiorem judlcat Bocckh.d, Staatsh. d. Ath. I. p. 3 «2. (3^ Servavit, qua est malitia , Achenaeus XIII. 572. F. 30 COMMENTATIO ravit et publice designatus (i) more patrio, oratio- nem habuit funebrem , qud praedicavit „ immortales caesos , sicuti Deos , quos non ipsos videmus , sed ex honore, quo ornati sunt, et e bonis ,quae praebent, iramortales esse statuimus :" eadera enim dici posse de iis , qui pro patrid ceciderunt (2). Sententiam for- tasse etiam aliam ad eandem hanc orationera referre licet , juventutera scilicet bello araissam perinde civi- tflti ereptam esse , ac si quis ver anno adimeret (3), Abeuntera e suggestu omnes matronae laudaruntcoro- nisque C4) et vittis ornarunt , und Elpenice excepta , qnae „ magna scilicet , inquit , haec sunt Pericles ! et coronis digna , qui multos et egregios cives per- didisti , non Phoenicibus arma inferens , neque Per- sis, sicuti meus Cimon, sed urbem evertent so- ciam et communis originis !" Cui Pericles nihil aliud respondit , quam hunc Archilochi versum : oiiK XV iAupoitn ypxug kuT* viXsicpso (5). Quod (i) Thuc. n. 34. Plato in M^nex. p. 234. B. Demosth. p. Coron. p. 320. fin. (2) Plut. Per. 8. f. e Stesimbroto , qui scripsit librum IIsp» ©sfiitiToxXhvt; xou Qovxvyilou Kcti HepixXiovi , teste Athenaeo XIII. p. 589. E. (3) Arist. Rhet. III. 10. C4) Huc fortasse respcxit Val. Max. II. 6, $. scribens „ duo- bus olae connexis ramulis clarum cinctum fuisse Periclis ca- put." Qui opportunitate non memorat , sed honorem ab Areo- pago ipsi decretum esse refert: quod tnmen aliunde non con. stat Idera aperte errat, ubi hunc honorem in Periclem pri» mum collatum fuisse putat, vid. Aelian. V. H. V. 19, (5) Loci sensum aperit Schaefferus , in adnot.. L I T E R A R. I A. 31 Quod attinet denique ad ea , quae lon narrat de ejus superbii (i) et fastu post devictos Samios , adversus illa patrocinium viri suscepit Plutarcbus , si modo justa criminatio ; non enira continuo fides habenda auctori tam ignoto , praesertim quum ani- mus Periclis illa labe in aliis rebus minime affectus appareat. S» 10. Pervenimus ad ultimum et gravissimum tempus vitae Periclis , quo bellum illud exarsit , qnod uni- versae paene Graeciae faciem commutavit. Cujus belli quum auctor vulgo Pericles perhibeatur , non abs re ducimus diligentius aliquanto in causas ejus inquirere, quantum fieri possit verum a falso in ardu4 hac quaestione secernentes. Graecarum civitatum potentissimae erant Athenae et Sparta, quas institutis, moribus , prorsus di- versas conjunxit quidem aliquando commune peri- culum, verum mox divulsit principatus tenendi studium. Crescente Athenarum auctoritate, invi- ti Lacedaemoni maris imperium ad aemulam gentem delatum videbant (2) , et ab eo inde tempore nihil an- (0 Cr. Plut. de gloria Athen. VII. 382. Reiskii. (2) Thuc. I. 95. et Diod. XI. 41. sq. 50. Factum hoc intra Olymp. LXXV. a. 4. — LXXVl. a. a. statuit Clinton F. H. in Excurs. VL p. 248-252. qui acute vett. auctornm sententias in concordiam rcdegit, et Dodwelli ad Olymp. LXXVIL a. 3. hoc referentis errorem redarguit. 32 C O M M E N T A T I O antiquius habuerunt, quam ei adversari, Praeser- tiin odium illud crevit post mortem Cimonis , qui unus pacis seraper conciliator fuerat. Lubenter adeo videbant Atlieniensium in socios saevitiam , ne- cessariam illam quidem , sed tamen duram et odio- sam : quin tempore belli Samii consiliura in con« ventu sociomm agitarunt opem Samiis ferendi , bel- lumque jam tunc suscepturi fuisse videntur, nisi Corintiiiorum praevaluisset sententia, existiman- tium cuique populo liberum esse debere suis sociis poenam imponere (i). Atlienarum ergo poten- tia (a), quae Lacedaemoniorum invidiam et metum excitabat, unice vera fuisse videtur belli causa: ejusdem orti occasio varie ab auctoribus narratur , neque una fuit. Primura in bello , quod Corcyraeos inter et Co- rinthios (3) ortum erat , Athenienses illorum par- tes prudenti consilio Periclis amplexi erant (4) : quo (i) Ita certe gloriantur Corinthiorum legati apud Thuc. I.40. I. Idem I. loi. jamannos aliquot ante irrumpere in Atticam , sq. Thasiis sollicitatos voluisse Lacedaemonios , sed terrae motu impeditos consilium reliquisse narrat. (3) Thuc. I. 23. 88. (3) Ab antiquissimis inde teraporibus videntur hae gentes sibi fuisse adversariae. Craecorum certe primi certamen navale com- miserunt. Thuc. I. 13. cf. Wessel. ad Herod. III. 53. (4) Plut. Ter. ap. Thuc. I. 44. s. Diod. Sic. XI. lUa socie- tas cam Corcyraeis non erat illicita: nam in ipso foedere tri- cennali sancitum erat , ut cuivis civitati Graecae , quae neutrius gen- JOHANNISCORNELIIGERHARDI BOOT, ARNHEMIA - GELRI , PHIL. THEOR. LIT. HOM. ET JUR. IN ACAD. LUGD. BAT. CANDIDATI, COMMENTATIO, Q V A RESPONDETUR A D QUAESTIONEM, A NOBIHSSIMO ORDINE PHIL. THEOR. ET LIT. HUM. IJV ACADEMIA RBENO-TBAJECTINA AKNO MDCCCXXXIII. PROPOSITAM: „ Vita Periclis ex ipsis fontihus , maxime Plw „ tarcho , petita. Viri characterismus, Quid 9» profuerunt ejus politica consilia civitati et „ imperio ^theniensium? Quid mcucrunt? PRAEMIO ORNATA DiB XXVI MARTII A. MDcccxxxiy. M N I T V M. Quo tempore haec scriptio typis exprimebatur , potuis- sem eam passim ornare ohservationibus cum meis fum alio- Tum , inter quos imprimis memorandus est (7. Sintenis , cujus praeclara Periclis Plutarchei recensio hoc ipso afino prodiit, Verum , etsi mutandi facultas mihi benigne concessa fuiset | tamen religioni duxissem ea uti , ne hac ratione aliquid ab aemuli laudibus detrahere voluisse vi— derer» PRAEFATIO. Quotiescunque mentem ab aliis studiis ad con- templationem veterum civitatum revoco, semper civitas Athenarum prae reliquis me invitat, in qud diutius commorer. Si enim quaeramus , unde in bellis contra Persas salus Graeciae universae orta sit : ubi fuerit sedes humanitatis : ubi diu Graeciae principatus fuerit? omnes clamant esse Athenas,fulcrum illudet commune quasi prytaneum Graeciae, Haec porro civitas eam fortunam ex» perta est, ut quum maxima quaevis perfecisset, eximios quoque laudum suarum praecones nacta sit. At vero in illa historii Athenarum , nullum tempus magis elucet, quam L. illi anni, qui inter bellum Persicum et Peloponnesium fuerunt: quod aevum omne fere impletur Periclis nomine. Qui igitur hunc virum , — „ cui Athenae debent , quod Athenae sint et omnem ingenii atque elegantiae A 2 lau- 4 PRAEFATIO. laudcm acceptam refcrunt , " — non bene cogno- verit , vereor ut rectam ille de florentissima Athe- narum conditione sententiam ferre possit. Quapropter pergrata mihi accidit quaestio a no- bilissimo Ordine Lit. Hum. in Acad. Rheno-Tra- jectind proposita, quae juvenes bonarum artium studiosos invitat ad inquirendum' in vitam , mores et consilia politica Periclis. Pergratam dico ; non qnasi meae tenuitatis expers putarem, tantara ma- teriem rite a me digeri posse; sed quoniam ita ad id , quod sponte vix suscepissem laudis stiidio trahebar. ~ Constitui igitur mearum virium hac in re facere periculum: quod conamen, quicun- que demum sit eventus , certe nec utilitate , nec jucunditate caruit. Priusquam ipsam rem adgrediar, pauca dicen- da habeo de ratione, quam in conscribendfl com- mentatione secutus sim, Triplex est quaestio : in tria icem capita meam scriptioHem divisi, et ne omnia continuo cursu procederent , singula iterum capita in suas §§. — Quum vero Fita viri du- plici potissimum modo enarrari possit, diu dubius haesi, quemnam ipse sequerer. Et quamvis mos iste omnia per annos digerendi habeat , quo se commendet, nec magnis obruatur difficultatibus post doctum et diligentem Clintonis laborem , placuit tamen non anxie illum tenere, nietu, ne oratio ita evaderet jejunior, paruraque referret Plutarchei ser- monis elegantiara. Neque tamen temere omnia mis' -PRAEFATIO, S miscui, sed pleraque suo loco a me relata esse, aflSrmare ausim, Alia erat difficultas , quod sensim ab allo scrip- tore ad alium delatus, tanta mox librorum copifl obrutus jacerem, ut tempus praescriptum facile legendo potuissem impendere. Expertus insuper ipsam copiam facere inopem, plerosque recentio- rum libros abjeci , et meum rivulum e limpido ve- terum fonte deducere studui, Sic confido me secutum fuisse viaro praescrip- tam : quatenus vero metam optatam attigero , pe- nes doctos et aequos arbitros erit judicium. •boio!! ; ■) CA. C A P U T I. VITA PERICLIS. S. I. Dum Periclis vitam aggredior, operae pretium facturum me arbitror , si paucis quo genere natus sit ostendero, vel propterea, quod ipsi vete- res (i) tantam majorum rationem habendam esse censuerunt. — Pater erat Xantliippus , Ariphronis filius ,cujus tanta erat auctoritas, ut Miltiadis apud populum proditionis nomen (a) deferre ausus] sit ; clarior . taraen victoriS e Persis prope Mycalen , illo duce relata: mater Agariste, fratris filia Clis- the (l) Vid. Plat. Menex. p. C137. A. Arist. Rhet. I, 9. e re- «ens. Bekkeri „ slKoq yhp £§ «yaSwv «yafloCi? xoCi tov ovTU Tf»0evTci , TOJOVTOV sivcii/ Id, Pol. III. 13. pfA*: Tiovq slxoq ToO^ sx |3eATebero sublatum est. Obs. XLVII. Vulgo legitur: MoV oi ZsZ ^ivis kx) fiux(i.pie; quae verba a Oatavo interprete sic legun- tur: MaV a Zsu (rxlvis xx) (jt,xKpoxxpyivs. Postre- mum illud in quodam codice invenitur, atque r>b Amyoto probatum fuisse videtur. Quae tamen lectio non /"O Plut. in Per. cap. 24. p. ifis- C. — Conf. Liban. Dcclam. XXII. p. 630. B. (a) Hesych.Tom. II. column. 1332. ibique Inrerpp. — Coiif. Corayus Bibl. Hell. Toni. III. p. 455. (3). Ad Schol. vs. 720. C4) Onom II. segra. 43. CLAR. Q a4i C O M M. L I T E R A R I A. non placuit Kampeno , qui exhibet [jt,x xxpie : quo indicari vult , virum crassi capitis , ita ut Comicus in verborum arabiguitate luserit (0* Obs. XLVIII. Frommelius liujus Comoediae fra- gmenta, liic illic dispersa, conjungere conatus est, eorumque argumentum explicavit (2). Finxit poeta Myronidem Demis , Cliori partes agentibus , narran» tem Periclis , Miltiadis , Cleonisque virtutes: e quo quum Demi quaesivissent , "o ti wsp xsCpxhoiiov raiv y.tx,Tu&sy i^yxys? ', iHe respondet : KpJiTi(7Tog ouTOg iyivsT dvSpdiiruv Keysiv , x. t. A. quae magis ad Peri- clis eloquentiam spectant. Obs. XLIX. Musicam veteres non eandem puta- bant, quam nos hodie profitemur ; eique plures alias artes doctrinasque adjungebant. Musicae do- ctores praecipue pliilosophiae politicae praecepta dabant , seque principibus in republ. viris adjuto- res praebere solebant. De Damone res nota est, cujusmodi quid apud Platonem de Pythoclide me- moratum reperimus (3) : Movartnyjv Is ^AyxSo' xAi;;; Tf v(ji,sT£pog 7rpeV%>}/^« STroii^a-aTO , f^syxg uv co^KTTilji; , xoCi YlvSoy.Ksilviq 6 KsJog xxi a^Xoi ;roA/,o/. Apud Platonis Scholiasten (4) vocatur: Moyo-;- yjg . . Ty/? csf/.vi^g fiouaixijg h^xtrxxKog , y.a) Ilu- CO Hist. Graec, Tom. II. p. 313. not. f;) Schol. ad Aristid. p. 174. (3) Iii Protag. cap. a. p. 316. E. (4) Ad Alcib. I. cp. 14. p. 118. OBSERVATIONES. »43 ^A^? CO » oy Atf^^aj/. Conf. Oh. LI. O^j. L. Quum Anaxagoras materiam a mente^z. pararet , mirum neraini accidat , quod coeli mutatio- nes, aliasque res,vulgo prodigia ac portenta habi- tasjcnaturali quadam causa explicare conaretur : ita lU solem V. c. , quem multitudo maximum deum Apollinem putabat , /^tjjpcv '^ii.Trvpov vocaret (2^. Ta- les opiniones , etsi auctori impietatis notam confla- runt , excelso Periclis ingenio non placere non pote. rant; qui ne aegre quidem tulit , quum Anaxagoras , contra Lamponis vatissententiam,probasset, unicutn arietis cornu nequaquam prodigio quodani e fronte enatum fuisse , sed quod ambo cornua jam in ca- pite in unum coaluissent (3). Quantum vero in rerum causis indagandis consuetudo cum Anaxa- gora sibi profuerit , publice ostendit Pericles , quum eo ipso tempore, quo in expeditionem con- tra hostes profecturus navem conscenderet , solis subito deficientis causa explicata , militum animos confirmavit (4). Narrant etiam , militibus fulmi- ne in castra delapso admodum terrefactis , Peri- cleni . (0 Groen v. Prinsterer ■r,alic Aa^^pa^. Prosopogr. p. ,8s. Minusrecte. Conf Plur. de Music. cap. .6. p. „36. e. er Schol. ad Aristid. p. 203. Frommel. . CO Confr.ll. quos citac Schaub. Lib. laud. p, 139. (3) Plut. i„ Per. cap. 6. p. 154. F. — Co.nf. ol. XXlI. (4) Plut..in Per. cap. 35. p. 17,. C. - Cic. de Ilep. 1. ,0 Qu.nct. Instt. Orat. I. ,0. - Val. Max. Vlll.cap i,. Exiern , Q 2 244 C O M M. L I T E R A R I A. clem concionem convocasse , collisisque in onr- nium conspectu diiobus lapidibus, ignem excus» sisse , quo ostenderet, simili nubium attritu excu- ti fulmen (i). Sed haec tbrtasse lapsu temporum cum iis confusa sunt , quae a prioribus rae- morata fuerant de solis defectione; cujus rei si Nicias aliquara cognitionem habuisset, Athenien- sium exercitus in Sicilia non periisset. (2). Verum ab ipsa cognitione , ad efFectus digressionem fecimus , quos illa cognitio habuit. Periclem rebus physicis , auctore Anaxagora , operam dedisse testantur , inter alios , Plato in Phaedro et Cicero in Bruto (3) ; e quibus locis discimus , illum doctrinam physicam ad eloquentiam adhibuisse. Ita Themistius (4) dixit : U£piic?,£Ci 5f . • • . xxi ''A77r/xcrtixv w? pjjTopxi; Tf Af- ffioupyoug T$ aci) v^i^Kohoyou^ , oti sk tov ^Ava^xyo- pOU OitoKStTxtxi; TXUTX 7rpOI7£lKKU!TXVTO sU TJJV T£XV^V' Quamobrem a nonnullis dictus est etiam eloquentiam ab Anaxagora didicissc. Pseudo- Demosthenes (5) auxilii meminit , ab Anaxagora Pericli praestiti , quum d''cat : TOUTO fih U^piX^^ix , TOV ffVV£ff£l irhslffTOV TUV KxS' XVTOV ^l£V£yX£7v "Bc^XVTX TXVTUV , XK0U<7£t^ "TTK^fflX- ffXV- O) Front. Strategg. I. 12. 10. — Siiid. in vrce TispiKX^q. (2) Plut. in Nicia cap. 23. p. 53«. ^^- ~ Thuc. VIT. 50. — Plin. H. N. 11. 12. — Quinct. 1. 1. (3) Plat. Phcei cip. ?4. p. 270. Quem locutn respexit Aristid» tl. p. 131. — Cic. in Brur. cap. u. Conf. Orat. cap. 4. — Qiiircil. Instt. Ov?.(, X I. 2. (4) Or. XXVI. pafi. 32;. C. ed. Ilirduin.. (5) O £t. Amr.t cap. 12. p. i}i4' ^- .0 B S E R V A T I N E S. 245 v»VT» 'Aj/«|«y% T^ KA«^o^£v/V » Kx) , ftx$i)Ti}v ixehou yevofisvov, TavTyjg' tJii; ^vvcifisug (a,stix}? Ew0. Non menioratur a Maximo Tyrio Dissert. XXXVIH. 4. — Plato in Lach. cnp. 26. p. 197. D. (7) Aesch. Socr. I. cap. i. (8) Plut. in Nic. cap $• p. 5^0. B. — Plat. in Lach. 1. 1. O B S E R V A T I O N E S. 247 jusdam (i) , queipPlato habuit Musicae doctorem, ita nt Damon ante hunc adolescentem raonuus aut in exsilium missus fuerit. Quo enim tempore patria cedere debuerit , mihi non liquet : nec putem , illum vivo adhuc Pericle fuisse ejectum. Quocirca vix probaverim Hemsterhusii (2) con- jecturam, in Sexto Empirico (3) nomen Lam- ponis mutari cupientis in Damonem. Legimus ibi : Socrates kxIttsp (3xSuyi^pccg ^5»} yeyovug oiix ^Sfrrfl Trpo? AxfiTTum tov y,iQxpi}5 7roiy,Tvii; ahl^^x^sv tx) Avivodcc (2) (priori an- no Archon fuerat Aristion ; shlxx^mxv Is 01 aypioi iv "Apt7Tiuvog xpyjvToq (3;) , et tamen perhibeat , Protagoram ante tres dies iterum Athenas venis. se (4) , quum revera jam advenisset Alcaeo Ar- chontc A. C. 422 ; hoc enim tempore Eupolin comoe- diara adulaiores docentem , Protagorae Athenis ver- santis mentionem fecisse. Quam Platonis in teni- pore r.otando negligennam , cujus et alibi plu- rima vestigia inveniuntur, ulterius persequendi hic lo. (1) Dcipn. V, p. 2i8. C. C:) Plar. in Protag. cap. i6. p. 317. D. (3) Aihen. I. 1. (4) r;at. iii Proiag. cap. i. p. 309 D. — cap. a. p. SJo. E. O B S E R V A T I N E S. 249 locus non est (i); verum anjmacivertendum , Athenaeuni Platonem non culpasse, quod dixerit Protagoram rb ^siirspov , sed oO s-cAA^J,- TrpdTspov ^fispxK; advenisse, duobus quippe jam annis prae- terlapsis (2). Puiarunt autem plures viri docti , respici h. 1. ad rb ^suTspov, quam ob rem Dalecam- pius, in versione Athenaei , interponic ^rimum Athtnas commcamem : quum Graeca tantum stti- §;;A*oyfT« exhibeant. Contra ea, etiam ipsum Athe- naeum hocce Protagorae iter, alteium vocasse, ex alio hujus scriptoris loco coUigitur (3). Qnuni igitursatis ostendis&e uiihividear, Athenaei auciori- tatem non modo nequaquam obstare , quominus creda- mus Protagoram et antea Athenis degisse, mult.o vero roagis id ipsum ab eo affirmari ; non est quo minus putemus, Periclem Prota-gorae non ad- fuisse; idque imprimis , quum e fragniento Ora- nonis cujusdam Protagorae, a Plutarcho (4) nobis servato , appareat , quam probe hic Sophista Peri- clem noverit, quantique eum aestimaveric. Ce- terum ne argumentum quidem dispucationis muta- tioni favet: minime enim convenit Philosopho in physicas res inquirenti; sed versatur totum in ta- ( ) Conf. Stallb. in Praef. ad Plat. Prctag p. 17. \ (ji) Conf. Casaub. ad Athen. 1. 1. p. 386. C3) Lib. XI. p. 506. A. — Conf. Cl. GeeJii Hist. Sopliistt. p. 76. sq. (4) Consol. ail Apoll. cap. 33. p, 118. p. ibiqiic VVyttenb. a5o C O M M. L I T E R A R I A. tali quaestionum genere , quae Sophistas quotidie occupare solebant. Obs. LIII. Utrum his etiam Lampo vaies accen- sendus sit , non plane constat. Aristoteles (i) nobis servavit particulam coUoquii cujusdam , ab eo cura Pericle habiti, unde tale quid suspiceris. Res autem incertior est , quam de qua certo quid affirmari possit. Ob$. LIV. Quin igitur, Plutarchi exemplum se- cuti , nonnuUa a Pericle acute dicta memore- mus. Objectioni enim eorum , qui dubitent , utrum talia revera ab istis viris dicta fuerint, qui- bus adscnbantur, satis obviam ivisse puto Wyt- tenbachium , dicentem (2): „ Satis est, ita credi- „ tum , et in historiis traditum esse , nec illa dicta „ ab eorumdem virorum factis, moribus, ingeniis, „ locis, temporibus abhorrere. Quam quidem „ verisimilitudinis partem universe in his Plutar- „ cheis libris non desideramus. " Nec tamen om- nia corradam , quae forte acute dicta invenerim ; neque excerpam Thucydidis orationes, quas Peri- clem habuisse fingit; nam, etsi Historicus cre- ditur Pericleae eloquentiae quandam imaginem ex- pressisse ; sententias tamen cura verbis scriptori mul- Ci) Rhett. III. 18. p. 606. B. (s) Ad Inscriptionem Apophthegmra, Regg. Toin. VI. pan. 2. p J040. ed. in 8vo. O B S E R V A T I O N E S. 251 raulti tribuunt (i). Quam ob causam de iliis tan- tum facete acuteve dictis agemus , quae Ari- stoteles , non longe a Periclis aetate remotus , vel Plutarchus , talia studiose colligere consuetus , memoraverunt, quoruraque pliiriraa aliorum vete- rum scriptorum testimoniis confirmata simt. Agmen igitur ducat tritum illud ac celebratum Periclis dictum: Aeginam Piraeeo nocere ut lemam oculo. Jussit nempe cives ^iytvav coc k-^ijl^v tou nsi- p»iug aCPsXsTv (2). Nimis enim imminebat propter propinquitatem Aegina Piraeeo (3). Hanc insulam propter Laconiae vicinitatem semper suspectam habuerunt Athenienses, ita ut hocce Periclis di- ctum in proverbium abierit; nec Athenaeus (4) sit erroris arguendus, quum narret, hoc efFatum e Demadis ore fuisse auditum. Nam omnibus cognitum est, oratores Atticos saepissime in suum usum convertisse, quae a prioribus pulcre di- cta fuissent (5) : cujus rei aliud exemplum inve- nitur in eadem Demadis Apophthegmatum col- lectione, quam Athenaeus 1. L exhibuit; qua de (1) Conf. TUuc. I. 22, (2) Plut. in Per. cap. 3. p. 156. D. — Deraosth. init. p. 846. C. — Apophthegmm. Regg. in Per. n°. 2. p. 186. C. — Reip. Ger. praecc. cap. 6. p. 803. A. — Aristot. Rhett. III. 10. p. -594> D- (3) Cic. de Off. III. II. C4) Deipn. III. p. 99. (s) Conf. Taylor. Lectt. Lys. cap. 3. p. 226. 251 C O M M. L I T E R A R I A. de re mox videbimus. Postea istud proverbium non tantuui ad Aeginam pertinuit, sed etiam usur- pari coepit de Psyttalia (i) , parvuli ac saxosa insula, quae Salaniina inter ac Piraeeum sita, portus introitura impediebat. Et fuit hoc apo- phthegma tam in vulgus notum , ut pUires scripto- res, Plutarchus v. c. atque Aristides Sophista (2) , in scriptis suis ad illud alludentes, exspectare pos- sent , fore ut ab unoquoque intelligerentur. Servavit nobis Aristoteles (3) nonnulla verba , quibus Boeotos ac Samios exagitavit Pericles : illos^ civilibus dissidiis excitaios , etcontra se ipsos pug- nantes, esse simiks ilicibus ^ quae scinvicem contufi' dant : Samios vero infantibus ^ qui buxellam acci- pientes interea ■plorcnt, Puto haecce de Samiis dicta fuisse, quum posc priorem hujus insulae expugna- tionem, Democraiiam ibi constituerant Athenienses. Magis celebratum fuit ejus responsura , quod Sophocli poetae, in Samia expeditione coUegae, dedit; verum minus inter faceie, quam inter pro- be et honeste dicta memorari illud meretur, Poet4, quem scimus amorum deliciis nimis fuisse dedi- tum (4), formosissimum puerum coram Pericle admirante: at cnim ^ inquit ille, praetorem ^ So- (1) E correcdone Casaub. ad Strab. IX. p. 355. (2) Plut. adv. Epicnr. cap. ai. p. iioi. C. — Aristld. Pana- ihen. I. p. 194. C3) Rhet. lil. 4. 588. C. (4) Conf. V. c. Athcn. XIII. p. 604. O B S E R V.A T I N E S. 253 Sophocle , decet , mn solum manits sed etiam oculos abstinentes habere (i). Nec verisimile est, in aliis rebus Sophoclem munere praetoris melius functum esse; si quidem ipse confessus est , Periclem de se dicere consuevisse : quod aptus esset ad versus faciendos ^ minime vero ad exercitum ducendum (2), Samo subacta, Pericles sese /Jgametnnone majo» rem praedicavit, qui cum nobilissimis fortissiraisque viris , e tota Graecia collectis , profectus , per decem annos unam Barbarorum urbem oppugnaveratrquum ipse,anulloadjutus,ndvem tantum mensium spatio insulam , potentissimis totius Graeciae civitatibus pa- rem , Atheniensibus subjecisset (3). Habuit dein- de orationem funebrem , in honorem eorum , qui in Samio bello pro patria mortem oppetierant j in qua eos cum Diis comparavit , quos conspicere non licet • qui vero honoribus^ quos accipiunt , beneficiisque, quae in homines conferunt , ab omnibus immorta' les esse putantur (4). Magnam hacce oratione gratiam ab omnibus iniit , atque a suggestu disce- dens , (i)" t>lut. in Per. cap. 8. p. is(5. — Cic. de Ofr. I, 40. — Val. Max. IV. e. Ext. I. (2) Atlien. 1. I. — Etiara avaritiae accusatus fuit Sophocles. Conf. Schol. ad Arist. Pac. vs. 696. — Sed vid. Boeckh. in Comni. de Antigona, p. 44- (3) Plut. ex lone, in Per. cap. 28. p. 167. E. — De Glor. Ach. cap. 8, p. 350- ''•• (4^ Plur. iu Fer. cap. 8. fin. p. 15S. D, 254 C O M M. L l T E R A R I A. dens , coronis vittisque a miilieribus ornatus est , tanquam athleta e ludis victor domum rediens. Punxit lioc Elpinicen , quae prope ad Periclem accedens exclaraavit : Haec icilicet coronis digna sunt , quibus flurimos bonos cives perdidisti , Persis non bello illato , ut frater meus Cimon fecit , sed Graecorum urbibus eversis, Ipsi subridens Pericles, Archilochi versu respondit: Anum nequaquam de^ cere unctionem Ci)» bis verbis leviter ac facete ipsi exprobrans intempestivam fratris meritorum ostentationem. Eandem Elpinicen jam antea face- te monuerat , rebus publicis nimis studiose eam sese immiscere , quum tamen nihil in se ipsa haberet , quo, quod vellet , posset consequi ; corporisque forma , qua alioquin huic illive fortasse persuadere potuis- set, jam dudum evanuisset: Elpinice , inquit, «/- mis vetula es , quam ut tantas res transigas (ji), Quum minora per suos amicos efBcere studeret, graviora tantum ipse ageret ; dixit , idem sibi acci- dere^ quod triremi Salaminiae (3). Quippe qua uti solebant Athenienses , ad res maximi momenti , ad theorias v. c. , uti Paralus usurpabatur ad nun- cios celeriter afferendos. In (1) Plut. in Per. cap. 2O. p. 167. D. (..) Plut. ibid. cap. 10. p. 157. E. — Cira. cjp. 14. p, 4?.;. li. (.i) Critolsus apud Plut. in Per. cap. 7. p. 155. E. — Reip. Cer. praecc. cap. 15. p. Sii. D, O B S E R V A T I O N E S. »55 In beUicis rebus prudentia imprimis clarus , dixit aliquando: Athenienscs , quatet7us ipsefacere posset , mansuros in perpetuum immortales : idque proba- vit expeditione in Acainaniam suscepta. Tolmidi, hiemis tempore bellum paranti, haec verba dixit, quae Athenienses semper in memoria tenuerunt: si non crederet Pericli , at 7ion erraturum ta- men , si prudentissimum consiliarium operiretur tem- pus (i). Sic et finxit belluni Peloponnesiacura , /tfmV/o- sum aliquem Genium Atticam adpropinquantem (a). Quod belium , quum regionera invasisset , civesque temere hostibus obviam ire vellent , eorum animos mitigavit, haecce locutus: Arbures caesas et de» jectas mox progerminare ; virorum caesorum iterum non promtam forc facultatem (^3). Hic nunc foret locus dicendi de iis sententiis , quae in orationibus , a Thucydide confectis, plurimaeoc- currunt ; nisi prorsus incertum esset , quaenam ex his Pericli , quaenara Thucydidi sint tribuendae. Meur- sius (4) loquitur de duodecira sententiis , quae inveniantur in Codice Manuscripto Biblioth. Ric- jcardinae, pone Philippicas Demosthenis Orationes, hac (i) Plut. in Per. cap. i8. p. 163. \ji) Plut. ibid. cap. 8. p. 156. D. (3) Plut. ibid. cap. 33. p. 170. C. C4) Bibl. Attic. Opp. 1. p. 846. in nofa. 256 C O M M. L I T E R A R I A. bac inscriptione insignitae: 'Ek tov IlspuO^eoug Sjj- [xviropixq /3' yvccfAxi. Harum postrema a Meursio communicata, ita sese habet: ttxvtx yxp tts^uxs 5' £^x(7(rov ouTug viCPxviffSxi i» (t) Pvheit. I, 7. p. 5:9. B. unda sua Dion. HaHc. p. 733. R. (2) ! iK-tt. IH. 10. p. 5:11. C. • OBSERVATIONES. 257 W iriXeuq , «7Tfp el ng to exp h tou mctuTotj i^iMgi e quonim locorum comparatione apparet, ne Aristotelem quidem ipsa Periclis verba, sed eorum sententiam nobis dedisse. Periclem imita- tus Demades Tovg ((pvi^oug vocavit t3 'ixp tou It^- At convertamur a publicis concionibus , ubi coram Populo verba faciebat Pericles , ad privatam viri vi- tam. Quid, obsecro, urbanius, quid honestius dici poterat responso , quo , ab amico rogatus , ut, quam- vis juratus , falsura daret testimonium , S& amicum cssc usquc ad aras professus est (2) ? Narratur idem ab Aulo Gellio (3); qui tamen Periclis dictum aliis verbis retulit : lu (^ cuiMrpxTTsiv To7g 0i?>.oig , «AAi lABXPt 6suv: quamobrem Mosellanus (Sufiuv scribi jussit, quam tamen conjecturam improbarunt recen- tiores interpretes. Memoratu etiam dignura est illud , quo , quum in publicum prodeandum sibi esset, ad modes- tam sese moderatamque agendi rationem compo- nere solebat: ita in expeditionem iturus, quoties chlamydem sumeret, dixisse fertur: «wot«ot ad- ver- (0 Athen. III. p. pp. I). (2) Plut. Apophth. Regg. in Per. n». 3. p. jgg. c. ibiq. Wyttenb. - De Vitioso Pud. cai*. 6. p. 531. c. — Reip. Cer. Praecc. cap. 13. p. 808. A, (3) N. A. Lil>. I. cap. 3. Clar. R 258 C M M. L I T E II A R I A. verte Pericles ! liberis Graecis praecs , praees civi- bus Atheniensibus ! (i) Omnium aucem pulcherrimum dictum , merito in- ter (joC^xy yvuiJt.xc relatum , moriens efFatus est. Amicis lectum , in quo decumbebat , cingentibus certatimque res ab eo gestas , tropaeaque efFeren- tjbus , „ mirari se dixit , quod illa tantopeve „ laudarent , quorum fortuna partem sibi vindica- „ ret, quaeque multis jam belli duciuiis obtigis- „ sent : silentio vero praeterirent , quod pulcher- „ rimum et maximum esset; neminem qaippe , ex „ omnibus Atheniensibus per se atram vestem „ induisse. " (iz) Supeiest, ut paucis mentionem faciam dicti ali- cujus , quod Valerius Maximus (3) refert , ab Aristophane tributum fuissePericli , quem ab inferis veluti revocatum Comicus in scenam produxerit. Erat autem hiijusmodi : mn oportere in urbe nutri- ri leonem : sin autem sit alitus , obsequi ei conveni' re. Nonnulli interpretes Valeriimi ipsum , alii ejus ■ Epitomatorcs , negligentiae in his conspicuae ac- cu- 0> Plut. Apophth. Regg. in Per. n". i. p. i?6. C. ibiq. Wyt- te-ib. — Symposs. Lib. l. cap. 4. p. 620 D. — Reip. Ger. IVRecc. cap. 17. p. 813. D. C2) Plut. in Per. cap. 38. p. 173. B. — Apophth. Regg. in Per. n°. 4. p. 186. C. ibiq. Wytr. — Dc Siii I.aude , cap. la. p. 543. B. — Julian. lli. p. i2t. B. >panh. {.Ij Lib. \ U. c:ip. :. Extcvn. 7. ' O B S E R V A T I O N E S. 259 ciisarunt; quoniam Aristoplianes illo loco CO non Periclem , sedAeschylum loquentem inducit. Quum tanien latina Valerii versio verba graeca non plane reddat, atque in Plutarchea Periclis vita, ut et in Aristidis Oratione pro Quatuorviris , passim fragmenta Eupolideae Comoediae , Aijy.oi inscriptae, inveniantur, e quibus pateat, Periclem a poeta ab inferis in scenam fuisse productum , Fromme- 'lius C2) conjecit, alterum repetiisse, quae alter praeoccupasset. Obs. LV. Sunt in his desumta ex Aristophane atque Eupolide; quae certatim ab antiquis Scri- ptoribiis vel citata sunt , vel , allusione facta , cele- brata. Aristophanea inveniuntur in Acharnensi- b"S (3), ubi Pericles vituperatur ob psephisma in Megarenses scriptum , idque Aspasiae gratia fecisse dicitur. Legimus ibi : "HffTpX^TeV, £(opOVTOi, ^UVSKUZX Tnv 'EAAiX^tl! , X. T. A. Eupolidis verba leguntur in fragmento, quod e Demis sunerest. Exsfat hoc fragmentum plenissi- nnuu (0 In Rann. vs. 1478. — Conf. l'lut. in Alcib. cap 16. p, J99. A. — suid. in voce Oy %p)J KiovToq. (2) Ad Schol. Aristid, p. 176. (3) Acbarn, vs. 530. sqq. iCo C O i\l M. L I T E R A R I A. nic in Frommelii Annotatione laudata; unde haec describimus : rif/flw t;? iTrsxxSiasv eV) roJi; xsiXsiis StraboX. cap, ■— Strabo X. p. 649. Falc. ^quae ex- 649. Falc. trema voxubi non addita est, Casauboni Editio inteigen- da.; Si vs. 15. gereretur — gererentur Co — I. ipsus — ipsius 65 — 6. representemus — rcpraesenceraus 81 — 2. quae non — nou 83 — «5. ut eas — deinde, ut eas 86 — 16. imperatores — iraperatores ipsorum 88 — 9. questu — quaestu 93 — 19. mulieri — mulieribas 97 — c. noceat. — noceat? 99 — 3. celeberimos. — celeberrimos 114 — 2. pe-riit — per-iit 115 — 7. pernicosissi* -- perniciosissitnae mae J44. — 9. Piraeum — Piraeeum 166 — ai. 5 B S E R V A T I O N E S. 231 scripta fertur, licet hic illic huic oratori abjiidicata fuerit, aliquos tamen acerrimos defensores nacta est; verum ea,quae Demosthenis nomine insigni- tur , communi eruditorum consensu , criticorum obelis confossa est, Obs. XLI. Stephanus Byzantinus (j) memoravit pppidorum nomina, quibus Tetrapolis constabat; erant autem haec: Oenoe, Probalinthus , Trico- rythus (Tricorynthus) , Marathon. Berkehus pro olvonv legendum pntat olviv. Si quid mutandum , malim oijv; qui pagus, teste eodem Stephano , erat tjJ? Ohviiloq cjDoA^?. Vix autem credas , Oenoen , quam superiori anno expugnare non potuissent Peloponnesii , nunc absque uUa pugna fuisse occupatam. Ceterum Tetrapolin •non deleverunt Lacedaemonii , quod Heraclidis olim hospitium praebuerat (a). Obs, XLIL Libenter paucula hic illic ex- cerpta desumerem e Thucydide , qui et ipse hunc morbum expertus, omnium animorum consternatio' nem , incredibilem morbi vehementiam , inefficaceS' que medicorum conatus , pulcherrime graphiceque descripsit; nisi metuendum mihi foret , ne illa om- (0 In voce TerpaiToA;?. — Conf. Xyland. adPIut. Thes. cap. 15. p. 6. B. ec Cellar. iii Geogr. Antiq. I. p. 936—942. passim. (2) Diod. Sic. IV. 57. — Conf. Herod. IX. a6. -^ B. ter Haar in Comm. de Heraclidis. Aun. Gron. 1826— 1827.^.49. sq. 231 C M M. L I T E R A R I A, omnium admiratione dignissima commemoratio , tali epitome in friistula divulsa , nativam praestantiam magna ex parte amitteret; quapropter ne Lu- cretii (i) quidem versus huc attulimus , e quibus flebilem Atheniensium hoc tempore conditionem probaremus. Id tantum nobis propositum est, ut nonnulla ad Historiam hujus morbi pertinentia in medium proferamus. Aethiopicae originis atque itineris per Persidem insulasque, praeter scriptores jam memoratos , testes habemus Maximum Tyriura atque Ammianum Marcelhnum (2): sed observa- tur aliqua discrepantia, Thucydidem inter (3) et Pausaniam (4) ; quorum alter memoriae prodidir, pestem Peloponnesum nullo , quod relatu dignum sit , malo atTecisse: alter mentionem fecit pestis Troezene Cleonisque saevitntis , et imprimis tem- pli quoque ApoUini "AXs^tmscSi Phigahae exstructi , ob hujus Dei de Phigalensibus P. B. tempore bene merita. Monet Muellerus (5) , Pausaniae comme- morationem nihil esse, nisi conjecturam , qua vo- cis ijrixovpicu originem explicare voluerit, eamque Thu. CO De Rerr. Nat, Lib. VI. vs. 1137. sqq. — Conf. et Ovid. Metamra. Lib. VIL vs. 555. sqq. (2) Dissert. Xllf. p. 143. et XIX. p. 231. — Amm. Marc. XIX. 4. — Conf. Goeller. ad Thuc. 1. ad textum laud. ■ (3) Thuc. II. s^. (4) Paus. II. 32. §. 8. ibique Siebells. X. n. §. 4. VIIL 41. §• S. Cs) In Dissert. de Phidiae vita, p. 14. sq. (> B S E R V A T I O N E S. 233 Thucydidi plane contrariani, Sed diio sunt , quae in Doct. Viri argumentatione dubitationi obnoxia videantur. Primum , Phigalenses fortassis aedem in honorera Dei exstruxerunt , quia morbus nequa- quam suam regionem invaserat, ceteris Graeciae tractibus , non adeo longe ab Arcadia remotis , mor- bo afflictis , extra Peloponnesum enim hanc hiem per totam Graeciam serpsisse, e Thucydidis verbis satis apparet, Itaque , licei: morbus nondum in Pe- loponnesum pervenisset , incolae tamen sibi me- tuentes , si mali immunes mansissent, templum se aedificaturos esse voverunt, Deinde , quod Arca- des B. P, tempore Ictinum Atheniensem in suam regionem recipere noluisse observet V. D. ; non postulatur, ut eodem , quo pestis saeviit , tempore , hicce Architectus in Arcadiam venerit. Quamquam enim apud Pausaniam legiiiius , tem- plum fuisse exstructum ab Ictino Periclis aequali , tamen inde non sequitur , Pericle vivo illud fuisse aedificatum; quidni Ictinus induciarum , a Nicia cum Lacedaemoniis pactarum , occasione, in Pe1o« ponnesum se conferre potuerit? In reliquis cum Muellero vagos vulgi rumores agnoscentes, Pausa- niam cum Thucydide conciliasse nobis videraur; ita ut neuter erroris accusandus sit. Tritum fuit in antiquitate commentum , Hip- pocratem hoc tempore Athenis degentem , primura pestem praedixisse, dein curasse, ne discipuli ea corriperentur , ac propter sua de Atheniensibus bene 234 C O M M. t, 1 T E H A R I A. bene merita , plures ab his consecutum esse hono- res; ita ut ipse ac posteri ejus in Prytaneo alimenta publice acceperint. Verum haec ab Ackermanno (i) inter permultas istasfabellasreferuntur ,quae,nullis aequalium testimoniis confirmatae, postea demum a Medlcis,quiI-lippocratis sectam profitebantur , exco-. gitatae et fictae fuerunt , ut, quo insigniore ipsum gloria floruisse aliis persuadere possent , eo majo- rem suae sectae conciliatum iri arbitrarentur. Athenienses diutissime pestis calaraitate afflicti sunt : nec quidquam proderat, quod plurimos cives ex urbe in expeditiones emitterent ; hi enim morbura quaquaversus afFerentes , et ipsi misere perierunt , et contagione eos infecerunt , qui adhuc pestis imraunes manserant; cujus rei nonnulla exempla in textu memoravi. In urbe lues primura per bienniura saeviit , et quaraquam dein- de aliquantulum sedata est , hieme tamen Olymp. LXXXVIII. 2. A. C. 427. iterum Athenas in- vasit , ac per totum annum ibi grassata est» Quo morbo nihil unquam Atlieniensium vires magis attrivit : numerus enim eorum , qui oc- cubuerunt , tantus fuit , ut ex Hoplitis quater mille et quadringenti , ex Equitibus trecenti ex- spi- (i) In Fabric, Bibl. Graeca ed. Harles. Totn. 11. p. 514. — Vc- terum scriptorum nonnullos ]ocoscoIlegicBartheIemyus,Tom. I. ag. ^43' sqq. cd. 2. Bac. O B S E R V A T i O N E S. 235 spiraverin: , et reliquae turbae nuirierus iniri noo potuerit Ci)» Obs. XLIII. Suidas (2^ iiiemorat , Periclem Xanthippum ^aralumque ex Aspasia suscepisse , contra disertum Plutarchi Platonisque testimouium. Vidimus jam supra (3) , lios fuisse Pericli e Dinomar che natos, quae antea, Hipponiconupta, Calliam pe- pererat. Nec major fides Grammatico iiabebitur , con- tendenti : Periclem contraleges juniorinomen Herois indidisse. Nam , quamquam antiquitus Paralus ali- quis fuit (4) , quem Athenienseii honoribus proseque- bantur; hujus Parali nominis alia fuit Etymologia; fueruntque plures alii , quibus hoc Paraii nomen tributum fuerit ^5)« Summa cura a Pericle educati fuerunt filii , qui eos ab optimis magistris erudiri curavit; sed in iis manifestum omnibus factura est, virtutem doceri non posse (6j. Commu- ne autem Athenis fuit vitium , ut clarorum principumque in republica virorum filii a pater- na 6) Thuc. III. 87. (a) In voce HifixX^i;. (j) Conf. Obt. XXyi.— Add.Schol. ad Aristoph. Nubb. vs. 64- (4) Harpocr. e Phylarcho in voce ndfciXog — Conf. Cl. Meier ad Scholl. in Dem. Orat. adv. Mid. p. 214. (s) Conf. V. c. Plat. in Apolog. Socr. cap. 22. p. 33. E. (6) Plat. in Men. cap. 22. p. 51. — Alcib. I. cap. 14. p. J22. ibique Schol. — ProtaR. cap. 10. p. 319. E. sq. — Aeschin.Socr. I. cap. 7. —• Athen, XI. p. 506. sqq. 236 C O M M. L I T E R A R I A. na praestantia prorsus desciscereni ; cujus vitii Cleo- phantus Themistoclis , Lysimachus Aristidis , et Milesias et Stephanus uterque Thucydidis filius, maxirae accusandi fuerunt (i). De Periclis tamen filiis non omnino desperasse videnftir Athenien- ses (2), quippe qui adhuc juvenes essent; quae tamen spes praemacura eorum morte in vanum abiit ; si quidem ad eos non pertinet Socratis accu- satio in Gorgia. (3) Illo enim tempore , quo hicce Dialogus habitus esse fingitur , dudum peste ab- sumti fuerant : sed eo loco intelliguntur Periclls consangumei , qui et post ejus raortem magnam in civitate auctoritatem habuerunt , ut ex Alci- biadis Hippocratisque (4) exemplo apparet. De Paralo nihil diserte memoratum invenimus , unde aliquid contra eum probari possit : Xanthippus vero a Plutarcho nobis depingitur prodigus patris- que coram aUis irrisor; ita ut et uxoris, quam Isandri filiani duxerat , laederet famam , multos de necessitudine qiiae eam inter Periclemque exsti* terit , rumores in vulgus spargens; et ad mor- tem usque patri inimicus permaneret C5). Utrum Pe- (1) Aristot. Rhett, II. :s. p. 5S6. C. — Himerius, p» 250. (2) Plat. in Prot. cap. 16. p. 828. D. (3-) Cap. 17. p. 472- ''• (4) Conf. Ohs. IV. (s) Plut. in Per. cap. 35. p. 171. Conf. cap, 13. p. 160. E. cap, 16. p. 162. A. OBSERVATIONES. 23; Pericles nimis parcus fiierit, filiique uxorem ad« amaverit, non certo liquet, tamen non verisimilis est illa accusatio , ut in ejus Characterismo vide- bimus. Etiam Aspasia in causa harum inimicitia- rum fuisse dicitur ; nec mirum alicui accidat , si filii prioris uxoris , a Pericle repudiatae , novercae mi- nus benevoli fuerint, eaque suo filio prae privi- gnisfaverit(i). QuodsiigiturPericles filiorummorte audita , vix ullo animi dolore commotus fuisset , non foret quod tantopere miraremur; ac suspicandum esset, Periclem a filiis alienatum fuisse. Quum vero ipsum adstantem Paralo mortuo lacrimas fundentem conspicimus(2),patris animum agnoscimus, etmi- seremur viri , cui familia , ceteroquin in miseriis solatium , et a rebus publicis refugium , tanquam calamitatum cumnlus addita videbatur ; quique postremo senex spe frustrabatur , fnre ut per filios gentis suae memoriam posteritati comraendaret, De necesiitudinis yinculo , quo Pericles cum Alcibiade coiijunctus fuit , jam aliquoties diximus: pravam esse v. c. eorum opinionem , qui eum Perich's privignum vel sororis filium appellave* rint , quum tantum ipsi fuerit cognatus. Peri- cles ei, uti et fratri Cliniae fuit tutor , eique de- dit paedagogum Zopyrum (^3). Videtur autem Alci- bi- (i) Athen. V. p. nco. (2) COTif. Sect. II. §. 8. C3) PJut. in Alcib. 191. E. — Plat. in Protag. cap. 10. p. Sio. A. — 'n Aieib, cap. 17, I. p. m. B. 038 C O^M M. L I T E R A R I A. biades Periclem debita observantia prosecutus fuis- se. Nec Pericles omisit ingenium , quo adoles» cens excellebat , suo pretio aestimare ; ita ut Alci- biadem quovis tempore ad se admitteret , ejusque consiliis in nonnuUis uteretur. Namque, etsi vix audiendi sunt , qui contendunt (i), Periclera Al- cibiadis suasu, ne pecuniarura sibi creditarum rationes reddere cogeretur , bellum Peloponnesium commovisse ; tamen inde coUigi poterit , Periclem ejus sententiam magni fecisse. Ita et vldimus , Alcibiadem Pericli , post filiorum mortem , persuasis- se, ut denuo in publicum prodiret. Obs. XLIV. Qua occasione haec lex lata fuerit, indicavimus Obs. XXIV. Ejusdem vero hoc tem- pore auctorem poenituit. Quam ob rem Athenien- ses , existimantes , eum jam satis poenarum , quod tunc adeo arroganter egisset, dedisse, Deorum- que ultione fuisse oppressum ; ipsi concesserunt , ut nothus (2) inter legitimos cives reciperetur , ac nomine paterno in sua curia censeretur (3). Hic Pericles erat filius Aspasiae (4), et postea nomi- nis celebritatem adeptus est victoril ad Arginu- sas insulas reportata ; sed quum procella impedi- ti (0 Conf. Obs. XXXI. iii fine. C2) Conf. Arist. Politt. IIl. cap, 5. p. 344. C. (3) Plut. in Per. cap. 37. p. 171. E. — Aelian, VI. 10. XIII. 23. — Liban. Ep. 608. — Suld. in voce Aij/«o:Ti3()jTO{. (4) Harpocr. in ' As. XXIII. : Suidas (3) eiiam mirabiliora protulit. Verum est in his majoris momenti quid, quod Diod. Sicul. (^4) haec accidisse di- cat Archonte Euthydemo , atque adeo eodem tempore, quo Anaxagoras atque Aspasia accu- sati fuerint. Neque tamen fidem ei tribue- ris, idque potissimum hanc ob causam , quod Pericles orationem , qua de Atheniensium redi- tibusi exposuit, coram Populo dixit, Peloponne- siis etiamnum in Isthmo morantibus (5). Post redditas igitur de omnibus reditibus expensis- que rationes , non facile crediderim , Phidiam ejusmodi furti continuo fuisse accusatum ; magis- que (ij Ad Legg. Att. p. 199. (a) Ad Pacem vs. 604. (3) In voce $£;5<«u. (4) Lib. Xn. cap. 38. (5) Thuc. II. 13. 2 20 C O M M. L I T E R A R I A. que illa mihiarridet sententia , qua Pericles statuitur, quum animadverteret , Populum se participem ha« bere furti , cnjus Phidias accusatus esset, primum amici sui accusatores mendacii arguisse ; dein in publicura prodiisse, totius administrationis ratio- nes redditurum , omnibusque exposuisse , quae si- bi praesto essent ad bellura fortiter ac faustis auspiciis gerendum, Obs. XXXVI. Irrupcrunt Thebani in Plataeen» sium oppidum nvSo^djpou hi tuo {A,ijmg «.pxovTog 'A6>ivxioig , (^STX t^v iv UoTi^cclij!, [Axznv Mv) £)IT(^ xx) cif/,x vjpi izpxo[A,£vu Ci). Kruegdfeus (2) mutandum censet /3' (duo) , in l' (quatuor) mens^s ; non ta- men addit , quibus haec conjectura nitatur ratio- nibus , quas alia opportunitate se allaturum esse poUicetur. Eam tamen amplecti non audeo ; licet , si TsiTtTxpixg legatur, facilius liicce Thucydidis locus explicari possit. Archontes enim magistra- tum capessebant mense Hecatorabaeone (3) ; quum autem Pythodorus duos adhuc menses post illam irriiptionem Civitatem gubernaverit, irruptioque ip- sa mense exeunte (4) sit facta, extremus mensis Munychion intelligendus erit ; qui, quum nostro mensi Aprilium conveniat , in Graecia minus recte di. (1) Thuc. II. a. (a) Ad Clint. F. H. ad. h. a. (3) Conf. Obs. XIV. (4) Thuc. II. 4. OBSERVATIONES. 221 dicatur: «^« yipi xpx^f^^vV' Addit etiam Thucydi- •des , f^sTx T^v iv Uori^xlx. f/,cix^y iwj'/' fJ^T^jj , quae igitur pugua mense Maemacterione, exeunte Octo- bri, commissa fuerit ; quamvis verisimilius videa- tur , Corinthios Atheniensesque longinquam eam expeditionem , praeterlapsa jam aestate non susce- pisse. Sed haec non tanti sunt, ut eam ob cau- sam vulgatam lectionem mutemus. Obs. XXXVII. yll/ hacce in Atticam irruptio- ne^ pliirimi Peloponnesiaci belli initluih repetunt: quam rationem etiam Plutarchus et Diodorus secuti esse videntur (i). Thucydides autem tribus a se invicem diversis rationibus hujus belli initium defi- nivit ; prouti vel , consueta sibi computandi ratione , per aestates hiemesque historiam exponebat , vel res in ipso belli initio gestas spectabat. Ita saepius po- suit hoc B. P. initium primo Munychionis mensis die , a quo aestates computabat ; atque ea ratioje potissimum usus est , quoties de posterioribus tem- poribus indicare volebat , quantum temporis spatium jam inde a Peloponnesiaci belli initio praeterlapsum fuisset (2). Sin vero res ipsas spectes , irruptio- nem in Plataeas belli originem vocaveris , quippe hs- h\JiJ!.kvm Kci[A,Trpaiq tSv a-rc-AZv (^'^) ; quam ob causam hac (O Conf. Wcsseling. ad Diod. Sic. XII. 33. n°. 40. (2) Thiic. V. 20. 16. — Conf. Dodvv. in Appar. p. 12. — . Goeller. ad Thuc. >. I. (3) Thuc. II. 7. 2fl2 C M M. L I T E R A R I A. hac occasione accuratissiine definivit Thucydides , quinam magistratus hoc tempore in aliis regionibus munere fungerentur (i). Sed fuerat Thebanorum in Plataeas invasio, hujusque urbis ab Atheniensibus occupatio , tantum in causa , cur privatum quod- dam odium inter utrumque Populum intercederet ; atqueea de re non adeo inceptum erat bellum,cujus igitur initium cum plerisque antiquis scriptoribus repetiit scriptor ab expeditione Archidamia (2); unde etiam decem priores Peloponnesiaci belli an- ni nomen " Apxitxiielov 'Kohkyi.ou traxerunt (3); quos annos secuta Niciae pax loco cessit Deceliaco bello (4). Si autem Thebani exeunte mense Mu- nychione in Plataeas irruperunt , invasio a Lace- daemoniis facta est mense Hecatombaeone Ar- chontis Euthydemi, Olymp. LXXXVIL 2. A. C. 431. Jam vero , quum Roma e Varroniano calcu- lo, condita sit A. C. 754., bellum Peloponne- sium inceptum est anno 323. U. C. Quae tem- porum computatio egregie confirmatur Auli Gellii testimonio (5) •> dicentis : bcllum deinde in ter' ra Graccia tnaximum Peloponnesiacum . . . coep» tum Ci) Thiic. II. a. (2) Thuc. II. 19. V. 10. (3) Harpocr. in voce. — Suid. in voce BfCKriSxi. — Conf. Marx- ius ad Ephori fragrain. p. 232. (4) Conf. pluresloci, a Gollero citati in Argum. ad Tliuc. Lib. V. (5) Noctr. Att. Lib. XVII. 21. OBSERVATIONES. 223 tum est circa annum fere poit conditam Romam , 323« Obs. XXXVIII. Meraorat Pliitarchus (i) nonnul- la de soHs defectione a militibus observata, eo jpso tempore , quo naves conscenderent ; narrat- que , quae hac occasione Pericles fecerit , quo laban- tem suorum animum confirmaret, haec referens ad alteram Periclis in Peloponnesum expeditionem. Thucydides (2) autem nobis testis est, solem hoc ipso primo B. P. anno defecisse , quod recentio- res compuiarunt tertio Augusti mensis die accidis- se (3). Quapropter , Plutarchuiti hac in re erras- se (4) , atque eam defectionem ad hanc Periclis expedition°m referendam esse , statuerunt. — Subacta Aegina inde expulit incolas ; quo nomine imbelles , pueros , senes ac mulieres inteHigi puto ; adultis enim ademit poUicem dextrae manus , ut remo tan- tum, non armis, uti possent, atque ita Atheniensi- bus remiges exsisterent (5). FactUm illud est au- ctore Philocle , ut vult Plutarchus (6) , Cleone , ut Aelia* (1) In Per. cap. 35. p. 171. C. Conf. Obs. L. (2) Thuc. II. 28. (3) Sims. Chron. ad annum raundi 3574. — Kruegerus ad Clint. F. H. h. a. (4) Francicas interpres Plutarchi, cui Belgicus Gernjanusque - consentire videntur. (s) Cic. de 02". ]II. II. Aelian. V. H II. 9. — Val. Max. ly, a. Extern. 8. (6) Plut. in Lys. cap. 9. infine, p. ^sa.A. — Iste PhilocJes non con- 224 C M M. L I T E II A R I A. Aelianus perhibet; Ibrtasse postenor prioris pro- posicionera , ad omnes captivos cujusvis gentis spectantem , ad Aeginetas restrinxit. Lacedaemo- nii exsules exceperunt; iisque Thyream oppidum, in confiniis Argolidis situm , incolendum permi- serunt , ubi habitarunt usque ad cladem , quam Athenienses a Lysandro ad Aegos Potamos accepe- runt (i). Coloni ab Atheniensibus in Aeginam mis- confundendiis cum Archonte A. C. 439. Conf. Wessel. adDiod. Xir. 44. n". c. — Huic se opposuit INIuellerus, in libro Aegineticorum i). i3o sqq. Sed et in aliis a vero aberrasse mihi quidem videtur; quem autem si dedita opera refutare voluis- sem, ab argumento nimis rccedere fuissem coactus; quamobrem ejus, ut mihi cerie videntur, errores tacite emendare cona- tus sum. Sic et haec omnia fabellam vocat, et in Wesse- lingium iiisultat, nihil pro sua sententia affcrens , quod non facile redargui possit. Qui jam antea scilicet rem ipsam refutaverat , nuUius ducit pretii obloqui testibus, unde sua habet cognita: sed lautum locum e Xenophontis Hellenicis Lib. II. I. . 31. adducit, ad probandum, id , quod fabellam vocat , inde suumortum cepisse Sed idem ille locus vehementer pugnat pro nostra sententia: nihil enim magis in proratu est, quira ut hostes Aiheniensibus objicercnt, eos , dummodo vic- tores cvasissenc, c.iptivos mnnibus dexiris privaturos fuis- se Dux quippe erat idem Philocles, qui B. P. initio Athe- niensibiis persuascrat , ut Aegiiietis pollex adiraeretur; atque Athenienses in illo bello jam sae])ius ostenderant, se non multum ab illa saevitia remisisse, Meliorum v. c. Scionaeorum- que suppliciis (_Thuc. V. ^ 116.); qiiin idem ille Philocles nuper, quos e du.ibus navibus ceperat vivos , onines de rupe dejiciendos curaverat. (t) Thnc. ei Diod. II. ?.d textuin cc. — > Paiis. Corinth. cap. «9. OBSERVATIONES. 193 si Grammatico sit tribuendus error, e mea sententia sic emendandus erit; 'Axxtl3tcc^;jg oKXetvm' ytvysm) £Tspog TrairTrog (sic, Alcibiades I.) tou 7rpo£ipyi[4,s- vou , ov cPi^trt Avcriag . . . oivtov ts Koii tov Trpog fm- Tpog TTXTTov CMegdidem, Clisthenis filium, Alcibia- dis II. avummaterf2um;)l)g i^ojTpxKtjSiivxi. Locus vero Demosthenis (1), qui contra omnium ve- terum scriptorum consensum pugnat, librariorum incuria corruptus esse videtur , nisi fortasse orator veram Alcibiadis origlnem consulto dissimulaverit. Ut igitur totam hanc argumentationem paucis con- traham, et rationem, quam in illustranda hacce genealogia secutus sum , uni quasi oculorum obtu- tui subjiciam, Stemma, sicut mihi e veteribus scriptoribus colligi oportere videtur , sequenti pa* gina exhibebo. CO Adv. Midiam cap. 41. p. s6i. R. — Conf. , qui enm sc^ cutos est, Libanius Declara. IX. p. 352. i CLAR. N AIC. .-.,\.< ■■A\ll Vj: lOJRlO 0? SPOIiff fcl BjdfT ,2i 1/5 QJ rt u rt O C C^IQ O- .2* < ( o \ &. o- X r , w ai • QJ 0) V "u \ > -rt - _ u bfl j5/(7|CtoS semina spar- Q) Plut. in Per. cnp. 24. p. i6s. A. — Lucian. Toni. II. P. 4765 731. — Aihen. Lib. V. p. 219 sq, — Max. Tyr. Dissert. XXIV. p. 28?. XXXVIII. p. 449- — Clem. Aley. Stroram. Lib. IV. p. Sc3. ed. Sylb. — Philostr. Epist. XHI. - Harpocr. et Suid. in voce 'AnTrcKjiu.^ (a) Deipn. XII. p, 533- ibique Schweigh. N 2 ig6 C M M. L I T E R A R I A. spargeret (i). Quumque eo tempore uxores in Graecia a maritis fere negligerentur , quondam om- nis eruditionis morumque elegantiae expertes ; fieri aliter non poterat , quin Aspasiam , quae omni- bus , tam corporis quam ingenii dotibus ornata , Athenas venisset , omnes admirarentur, et quam saepissime convenirent. Praeter Periclem inter fa- miliares habuit etiam Socratem; cujus rei multi nobis testes sunt, quos inter Plato in Menexe- no (a) principem tenet locum. Etenim , ut anim- advertit Plutarchus, quamvis prior hujus dialogi particula magis jocose quam serio conscripta sit, tantum tamen historicae fidei ei inest , hanc mulierem in fama fuisse , quod ob dicendi facultatem mul- tis uteretur Atheniensibus; quae verba mihi indi- care videntur: Socratem , quamquam Plato in his ironia quadam usus fuerit, libenter tamen Aspa- siae adfuisse, atque ex ejus consuetudine haud con- temneados fructus ad ingenii cultum percepisse. Fuerunt tamen et in antiquitate permulti, qui putarent, ista a Platone serio scripta fuisse; ita ut saepius ad hanc consuetudinem alluserint (3^, et Clemens Alexand. Aspasiae attribuerit, quae So- 0) Plut. 1. 1. — Ath. Lib. XIII. p. 608. in fine. — Hesych. Tam. I. column. 1680. ibiq. interpp. (0) Cap. 3. p. a35- E- (3) Conf. praeter st; (sic. Vid. Obs. X.') yayovs , kx) It/ tou h^viq Mopuxi^ou (sic), Samio igitur bello in duas partes distracto , post- erior expeditio , Archonte Morycliide suscepta , ad annum i. Olymp. LXXXV. referenda est. Neque a verisirailitudine abhorret, Sophoclem in post- eriore hacce expeditione fuisse Praetorem ; nam , quamvis Boeckhius (i) ex vero contendat, nullo veterum scriptorum testimonio diserte hoc probari , tamen ne vestigium quidem contrarii invenitur ; lo- cusque Strabonis (a) , qui anceps haberi potest , ma- gis tamen Seidleri opinioni favet. Est autem ejusmo- di : 'AQvjVixToi .... 7ri(A\pxvT£g (TTpaTviyov YlspiKhix KOii exeuntem actam fuisse ; ipse vero , satis se probasse existi- roans, Sophoclem anno i. Olymp. LXXXV. fuisse GTpxTyiyov , putavit, quura propter partam hac Tra- goedia gloriam Praetoris munus poetae tributum esse dicant , fabulam illam eodem anno non multo ante datam fuisse. Quo minus tamen eodem anno dari potuerit , obstat Atticorum mos , qui versus civi- lio anni Attici finem ordinarios Strategosin sequentem annum designare solebant: Dionysia (2) autem , quo tempore poetae novas Tragoedias in scenam proferebant , mense Elaphebolione , tertio nempe ante civilis anni finem celebrari solebant. Ne- que existimare licet, Sophoclem electum fuisse Praetorem extraordinarium , quia ejus merita , in rebus quidem bellicis, non tanti erant, ut tali honore dignus esset C3). Qiiid autem ilUid fuerit, quo Sophoclis fabula Alheniensibus tantopere placue- rit , ut auctori Praetoris munus deferrent , a tribus Doctissimis viri? , hac Observatione saepius memo- ratis , eodem modoexplicatur: nempe poetam in illa Tragoedia manifesto ostendisse , bene se imperantis offi- (i) Grsec. Tragg. Rell. p. 107. sq. et 137. (2) Conf. Eoeckh. in Diss. inserta cle Lenaeis Corara. Acad. Berol. I8ii5 et 18)7 P- 59 et 9(5. — Conf. Ruhnk. in Opuscc. p. 420. sqq. ed. 1823. (■3) coiif. Obs.LIK— Phrynichumobtragoediamsimilimodo Praetorem electum fiiisse , testatur Aelian. V. H. III, 8. OBSERVATIONES. 203 officia perspecta habere (i). Praeterea Democra- tiae laudes passim celebratae, e. g. versii UoMg yapoxjK 'k(i\ vitii; dv^pog M" Im (2), non potiie- runt non omnium applausu audiri. Quaestionem vero , qua aetate fuerit Sophocles , quum hanc Praeturam obtineret, nostro proposiio alienam , non est quod tangamus. Quin eo tutius omittere eam poterimus , quo manifestius constat, locum Grammatici , unde illa derivantur , nulla lide esse dignum , quippe in numeris turbatum Cs)» Sed brevissime quaedam de ipso bello ejusque even- tu adjiciemus. Prima , quae in hisce nobis occurrit Quaestio , de expeditione est contra Anaeenses , in Continente e regione Sami habitantes ; uti satis apparet e locis , a Boeckhio , Suevernioqiie laudatis , quibus adda- tur Scylacis Periplus (4), e quo discimus , ijlo- rum oppidum , cum nonnullis aliis , in Samiorum ditione fuisse (5). Ac jure mihi videtur statuere Boeckhius (6) : verba ttoKsijcov 7rpog'Avizioij? haud aliud significare posse , nisi bdlum Anacemibus illat um; ita (i) Conf. Dem. de fals. leg. cap. 70. p. 418. R. (2) Sophod. Antig. vs. 733. (3) Anonyra. in viia, p. 2. Tauchi). — Conf. Jjoeckh. de Antig. p. 57 et 225. C4) P« 90- ed. Gronov. L. B, 1697. — • steph. Byz. sua duxit ex Ephoro. Conf. Marxius, p. 199. (5) Conf. Strab. Lib. XIV p. (>zC. sqq. (6) De Antis, p. 237. 204 C O M M. L I T E R A R I A. ita ut Athenlenses Anaeam aggressi fuerint. Quodsi enim anonymus Sophoclis vitae scriptor Samiorum Aristocraticos indicare voluisset , qui primum e Samo Anaeam profugi , deinde in patriam reversi, contra Athenienses bellum gerebant: usus profecto fuisset iisdem verbis, quibus Thucydides (i) in simili re; vocassetque eos robg Zxfiioug i| ^Avalav (Thucydi- des enim utitur plurali neutro (2) ubi ceteri scri- bunt Ty}v ^Avxixv')» In sequentibus vero a Boeckhio recedendum est , et recipiemus nos iterum adSuever- nium ; qui , licet non tam diserte Seidleri conjec- turam , Trpoq Tovg Zxi^iou? , pro Trpog ^Avxixv vel 'Ava* i//oy$,improbet, tamen eam minus esse necessariam ostendit. Prior vero contra Samios expeditio minus apte To^sfiog Trpog ^Avxixv dici potest : mi- noris enim momenti videntur argumenta, quae ad haec probanda a Boeckhio allata sunt. Quum lis , inquit , esset de Priene , Anaeae vicino oppido , quid prius fecerint Athenienses , Milesiis auxilian- tes , quam ut regionem ipsam , de qua certamen esset , hostibus eripere conarentur ? Quae speciosa sane argumentatio refutatur testimonio Plutarchi, Thu- cydidis et Diodori, qui , quamquam in posterio- ris expeditionis expositione mentionera facientes itineris, quod Pericles in Cariam ac dein Phoe- nicibus obviam fecit , omnes tamen altum silentium de prio- Ci) Lib. III. cap. 32. (;) Conf. Interpp. ad 1. 1. et III. 15. OBSERVATIDNES. 205 pfiore in Continentem invasione observant; nec nisi paucissimis verbis prioris Samiae expedi» tionis meminerunt. Diodorus de Pericle adjicit: eiiiTog S' iv d^iyxn; viiAapxiq aTravTX ffuvTSTsXtixus ijraviixSsv elg Totq "A^vxq* Praestat igitur, cum Suevernio bellum hocce posterius de Periclis in Cariam itinere expeditionera contra Anaeam vocare; ita ut Athenienses utramque Belli Samii nomine comprehenderint; quarum prior fortasse IvKAOnpciTix^ xciTct,(TTaig djro- ^s^ig i^e (2). Lysias ibi mansit usque ad annum A. C. 412., Archonce Callia (3). Praeterea sociis annumerantur Thucydides atque Empedocles (4). Urbs ipsa vocata fuit , vel Thurii , vel Thuria , sive Thurium ; qua de re , praeter laudatos locos , imprimis consulatur Steph. Byz. Sita ea erat inter amnes Crathin et Sybarin (5). De novae coloniae fatis conf. Diod. Sic. (6), hujusque Cl.interpres, P, Wesselingius. Obs. XXVI. Putat Palmerius (7) , hanc priorem Periclis tixorem appellatam fuisse Dinomachen , eamque primum Cliniae Alcibiadem , deinde Hip- po« CO Vita Lysiae p. 53- CO Plut. de Exsil.cap. 13. p. 604. F. — Aristot. Rhett. III. 9. p. 592. A. — Conf. Strab. XIV. p. 6s5. — Suid. in voce 'HpoSoTO?. — Epigramra. apud Steph. Byz. voce Bovfioii. (3) Pseudo-Plut. p. 835. D. — Dionys. Halic. Tom. V. p. 453- R- (4) Anonymi vita Thuc. cap. 7. ubi tamon cum Milesiae filio confundi videtur. — Diog. Lacrt. VIII. segm. 52. (5) Plin. Hist. Nat. lU. 11. C6) Lib. Xir. cap. 35. sq. XIV, cap. loi. sq. — Conf. Strab. VI. p. ?-63. C7) Exercitt. p. 192 et 632- sq. , .^j. ..... „,, O B S E R V A T I O N E S. i8p ponico Calliam , postremo Pericli Xanthippum Pa- ralumque peperisse; sed adversus Celeb. viri opi- nionem nonnullasat gravis momenti,utputo , aflfer- ri possunt, Fidem enim tribuensNepotis testimonio, narrantis Alcibiadem Periclis privignum fuisse, in hujus matrem inquirit, quara Plutarchus dicit fuisse Dinomachen, Megaclis filiam (i). Novimus aotem ex eodem Plutarcho , Periclis uxorem antea Hippo- nico nupsisse, quam ob rem etiam hujus filius Cal- lias a Platone dictus fuit frater of^cofniTptog Xanthippi et Parali (2). Si igitur AlcibJades revera Periclis privignus fuit , jam satis apparet , ejus matrem ter- tium maritum habuissePericlem; neque ulla uberio- re demonstratione opus est. Quae vero a Palmerio addita sunt, utrumque hoc probant: primum,fieri omninononpotuisse, ut Cliniae Hipponicique uxor eadem fuerit mulier ; deinde , Doct. virum Periclis sororem cum Alcibiadis matre confudisse. Ne ta- men inania et temeraria verba in Celeberimum virum jaculari videar , huic quaestioni aliquid lucis affer- re conabor. Citat Palmerius Lysiae (3) locum , ubi Megacles a matre proavus fuisse dicitur Al- cibiadis junioris. Hujus autem mater erat Hip- pa- (0 Plut. in Alcib. cap. I. p. 191. E. (a) Plat. in Protag. p. 34 E. — Conf. Groen v. Prinst» in Prosopogr. p. 130. (3} Lys. Adv. AJcib. c. 10. p. 549. ipo C O M M. L I T E R A R I A. parete, filia Hipponici, Calliae soror (i); ita ut, si IDiiiomache Alcibiadis mater, postea ex Hippo» nico Hippareten pepererit , Alcibiades sororem suam uterinam uxorem duxerit, necesse sit; at id fieri nefas erat. Hanc igitur objectionem ut efFu- giat Palmerius , dicit Hipparetcn , Hipponici filiam ex alia uxore 'fuisse; verum ea ratione Megaclis neptis non fuit , nam liic filiam liabebat Dinoma- chen. Sed et Alcibiadis matrem , Megaclis (haud quaquam confundendi cum Megacle modo memora- to) filiam , cum Periclis sorore confudit. Nam in altero stemmate Periclis nomen posuit juxta Di- nomachen ; Pericli substituit filios , Dinomachae maritos , Cliniam Hipponicumque. Ex eo autem quod Pericles Hipponici uxorem duxerit, seque- retur Periclem sororem suam matrimonio sibi conjunxisse. Quae res, si vel statuamus hanc sororem Dinomachen ipsi fuisse oiioTruTpiov , non vero uterinam , tamen eam ob causam minus verisimilis est, quod Plutarchus (2), qui illum duxisse ait uxorem TrpoixiiKOviTixv kxtx yivog , de sorore altum silentium observat. Sufficiant igitur haec ad probandum, Palmerium erravisse; et vi- deamus quidnam de hacce Periclis uxore statuen- dum sit. Tres Ci) Plut. in Alcib. cap. 8. p. 195. A. — Isocrat. de Bigis cap. 13. (2) Plut. in Per. cap. 24. p. 165. D. OBSERVATIONES. 191 Tres autem Dinomachas fuisse puto, quas veteres scriptores inter ,se confiiderint ; idque facillime fieri potuit, qucniam ejusdem erant gen- tis, erantqiie Periclis vel soror, vel uxor, vel neptis. Neque enim fides habenda est iis, quae Nepos dubitanter retulit (1), Mcihn^^eva privignum fuisse Periclis ; nam esset profecto , quod mirare- mur , si Plutarchus et Plato , quum niemorassent , Calliam uterinum fratrem fuisse Xanthippi ac Par- ali, nullam Alcibiadis mentionem fecissent, cujus nomen in Atheniensium historia longe celebrius fuit, quam Calliae. Fabulae origo inde repetenda est, quod Alcibiades post mortem Cliniae in Pe- riclis domo educatus fuit. Fluxu temporum alii eum Peridis «§£A Ohu IV. 194 C O M M. L I T E R. A R I A. firmari mihi videtur loco Isocratis (i), ubi ju- nior Alcibitides ortum maternum a Clistliene du- cit. Emcndatione tamen aliqua ille locus eget; quia Alcibiades I. non proavus sed avus fuit ce- leberrimi Alcibiadis; quamobrem post verba o [/ikv Trpog TTxrpdg, vox TrcirTrog inserenda erit. Con- firmatur ea mutatio loco Andocidis (2) , ubi le- gimus : xx) yap tj;? (^>iTpog irxTvip MsyxKK^g , (Clistlienis filius), Koi) TXTT^og ^AXKi^ix^^^g X. T. A. Sic et optime explicari poterit Lysiae lo- cus laudatus , ubi de Alcibiade III. haec dicun- tur : . . . (^XP^^I^ £vSvfi}jS>jvxi , oti ^ AKki^iix,'^^)» fisv Tov -Tr p OTXTTTT ov xvTOxj Kx) Tov TTpog fiviTpog Msyx' Khix 01 vfJLhspoi Trpoyovoi "Sig xf4.i memora- verit, a Livio duo brachia appellata; videamus, num ea (ixxp» tsIz^, (jksX^ appellata fuerinr. Et hic apponenda sunt Schohastae Platonici vcrba , quae in eodem scholio , cujus non nisi partem dedit Wyttenbachius , leguntur. Additur enim ibi : 'iv a\ Totv KXTx(oKyj$'^ To a}^Ko uTryipaToivi uxpnroKKou. Quid tandem ista sibi velint , nisi quod alter murus post alterum aedificatus fuerit? Et quamquam verba: To (^sv (occKKov K. T. K. primo oculorum obtutu , ad murum tov lix fxhou referri oportere videri possint , cum Goellero tamen aptius ea de ambobus externis muris intelligi credo. Ductus est tertius,o ^txf^sjoij niurus a Munycliia ad urbem ; altero reliquorum ad Piraeeum , altero ad Phalerum pertinente. Piraicum TsTZ"? fiopsiov sive to s^ccdsv custodiebatur ; hite- rius autem (tksKoi; , ad meridiem Phalerico muro tectum , nullo praesidio egebar. Hoc enim , ut pu- (O Hi$t. Lib. XXXI, cap. z6. OBSER.VATIONES. 169 puto , Hemsterhiisius voluit : nam , facile existi- nies , dum properantius sibiiiiet adnotaret VirSum- mus , vocem septemtrionem , pro meriditm , ei e ca- lamo excidisse. Piraeeus enim Caurum , Pliale- rus Eurum spectabant. E Xenophontis loco a Leakio citato (1), cum Thucydide comparato , Goellerus collegit, duos illos niuros, medium et 10 'i^cohv , propter majorem longitudinem , (dicit enira Thucydides tou ^xMpixou Tsi%oug dTcc^ioi yjtxxv TTSVTa HOii TpiCCKOVTX . . . TX (I0<,y.px TSIX^ • • • r£(TffSi' pxKOVTOi ffTOidiuv'), ut 3. Phalcrico discernerentur , /ongos muros , et , a forma numeroque , (jyJp^yi Bra- chia appellatos fuisse. Et, si in his conjccturae locus sit, non a verisimilitudine abhorret, duo illa Piraica brachia Athenis in unum quemdam locum convenisse, quo porta fuerit, atque adeo brachia illa,J si alteri muro opponerentur, dicta fuisse TQ fzoixpov Tslixoq (in singulari numero); si vero de istis solis sermoesset, appellata fuisse Tci {iKKpx (Txixvi vel T£ix>i Cp^"'*' num.), cujus al- terum esset to (oopsiov, sive to s^ccSsv, alterum To voTiov sive 'Bix f^hou. Quod ad Leakii objcctio- nem attinet, Thucydidem l. cap. 107. duos tan- tum longos muros agnoscere , Goellerus animadver- tlt, ab Historico plures enumerari non potuisse, quoniam tertius ille serius demum aedificatus est, At , dicat aliquis , duorum tantum murorum , a mari ad urbem pertinentium , monumenta supersunt; (0 Hellen. II, cap. s. §, 15. \ i^o C O M M. L I T E R A R I A. verum Muellerns duplici ratione docet , contra illo- rum testimoniuni , quantivis pretii alioquisit, non- nuUa sat gravis momenti afferri posse. Fieri enim potest , ut illius muri , qui maxime ad orien- tera situs fuerit , rudera nondura sint investigata ac detecta ; vel , quod magis verisimile est , ut tertius o ^ix f/,s7ou murus , eam ob causam eva- nuerit , quod , quum Conon Piraicum Phalericum- que murum restauraret , de tertio illo muro , quippe minus necessario , lapides sumti fuerint , quibus ceteri restituerentur ; unde etiam explicari poterit, quod Aeschines (i) tertii muri nuUam Dientionem fecerit. Denique e Thucydidis et Plu- tarchi inter se comparatione , argumentum quod- dam, quo tertius ille murus defendatur , peti po- test. Nam duo externi illi muri intra breve temporis spatium confecti sunt; tertius minoris momenti, architecto Callicratide , segnius absolutus est; ut patet e Cratini fragm. xx^.sii yxp avTo, Auyois-i Trpoxyn U€pix^i>ig , epyottri S' ovTs y.ivsT- Legitur illud fragm. apud Plut. in Pericle (2), ubi idem , quamquam non diserte eum memoravit, loci me- minit in Platonis Gorgia , quo Socrates dicit , se Periclem , hac de re coram Populo verba facien- tem , audivisse. Quum autera constet , Socratera quadraginta annos natura fuisse, quo tempore mo- Qi) Defalsaleg. cap.54. -Conf.Andoc.de pacecap. I. p. cs.sq. (a) Plut. 1. c. — Conf. Piat. 1. c. et PiUt. de Glor. Athh. versus finem , ibique Wyttenb. OBSERVATIONES. 171 moreretur Pericles -, inde nonnulli coUegerunt , [^x- Kph iiunc murum , non eodem tempore quo rov i^ukv et (^xMpi^iv fuisse exstructum ; quoniara Socrates, qua erat eo tempore, puerili tredecira annorum aetate , Periclem audire vix potuit ; quod, quamvis per se non multum valere mi- hi videatur , optime tamen convenit cum iis quae supra dicta sunt. Obs. XVI. Dodwellus (i) i" hac expeditione So- phockm facit PcricHs in Praetura collegam ; testimo- nio nixus Justini (2) : nam loci quos ePlutarcho (3) atqueAnonymo Sophocleae vitae auctoreC^) citat , tempus non indicant. Sequor autem Strabonis (5) auctoritatem , qui illud accidisse refert in bello adversus Samios : quapropter , ubi de isto bello di- cemus, de hac quaestione uberius agetur. Dod- wellus putabat opinionem suam confirraari iis , quae apud Diodorum , Lib. XI. cap. 85. inveniuntur , — nspiaXia Tov 'Eav^lxxov tuv dyaQuv avlpaiv (TrpsiTJi- yov KxrkTWxv. 'KyaMv nomine intelligit , tov? KxKouq KxyMg, Iwm oppositos , nerape avTrxTpi- Ixq; ut ea ratione Sophocles inter illos habendus sit; verum, uti Wesselingius docuit, Pericles So- pho- (0 Annall. Thuc. p. 50. B. (o) Hist. Philipp. II. 6. fin. (?) In Pericle cnp. 8. p. IS^- D. (4) Anonynji vita Sophoclis praefixa p. i. Tauchn. veruin conf. ejusdein vita, p. 2. (5) Geogr. Lib. XIV. p. 638. Tragoediis. 172 C M M. L I T E R A R I A. phoclem habuit collegam , ejusque igitur 'LTpxn^yo'; non fuit. Vult igitur Wesselingius , vocem ayx&uv re- ferri ad ipsum Periclem , quippe e nobilissimo genere progenitum. Quum autem Pericles , eo imprimistem- pore , Optimatibus minime faveret , simpllcissimam rationem mihi secutus esse videtur Rhodomanus ; qui accipit de delectis optimisque militibus, quibus Pe- ricles praefectus fuerit. Obs. XVII. Plutarchi ac Thucydidis auctoritas prohibent , quo minus fidem habeamus Diodori nar- rationi ; e qua tamen recte colHgi potest , hellum in Cypro per duos annos gestum fuisse ; convenit enim hic Diodori Chronologia cum Thucydidea. Pkiri- mas vero victorias, de quibiis loquitur , eadem ra- tione finxisse videtur Diodorus , qua illam ad Ha- lias. Dixit v. c. jam primo anno Ciiium a Cimone captam fuisse ; quum e Tliucydide et Plutarcho con« stet (nam utrumque Nepotis et Suidae, testimoniura anceps est), Cimonem in Citii oppugnatione mortuum esse ; atque Athenienses post ejus mortem fame coaccos fuisse , ut inde discederent. Et quamquam Plutarchus , ut Diodorus diserte fecit, victoriam ad Salamina Cypriam , Cimone adhuc vivo re- portatam indicare videtur; libentius tamen Thu« cydidi crediderim , narranti , haec Cimone demum mortuo accidisse. Sic etiam facilius explicatur Plu- tarchi narratio , Athenienses mandato obsecutos , quod Cimon moriens iis dederat , ejus mortem celasse , atque ea ratione trigesimo post ipsius obi- OBSERVATIONES. 173 obltum die salvos Athenas rediisse. Etenlm , si in nul- los incidissent hostes , non esset quod rairaremur, eos incoluraes appulisse ad patrium solum ; nunc vero Cimonis noraen , quem Persae adhuc superesse credebant, omnestanto metu perculit, ut terra ma« riquehostesfuerint profligati. Fuerunt, qui Diodori auctoritate nixi , contenderent , Persarum regem , hisce bellis exhaustum , cum Atheniensibus pacem composuisse,eamquefuisse dictam Cimoniam. Alil, ut Plutarchus (i), Lycurgus (2), et Suidas (3), ista accidisse dicunt post pugnam ad Euryme- dontem. Sed in his , ut jam supra indicavi , cum Kruegero omnino facio ; cujus argumentationes si hic repetere vellem , otiosus viderer (4). Obs. XVIIL Nisi erraverim statuens, quamquam id dubitanter feci , Periclem legatos circa haec tern- pora per Graeciam misisse ; inde etiam aliquid pro- ferri potest , quo ea , quae in fine antecedentis ob« servationis dixi, magis etiam confirmentur. Et- enim non admodum verisimile est , Athenienses , pace nuper cum Persis composita , Graecos con- vocasse, ut deliberarent de tempHs urbibusque, a Per- . (1) Plut. in Cim. cap. 13. p. 486. F. sq. Ca) In Leocratem, c. 17. p. 157. (3) In voce Kifiuv. , C4) Conf, Mus. Seebod. laud. 1 , 2. p. 205. et Wichers iii Ann. ad Thcop. p. 219. sq. 174 C O M M. L I T E R A R I A. Persis incensis ; qua re necessario in omnium me- moriaii'! recorclatio eorum, quae ab illis passi es- sent , revocari deberet ; ita ut metuendum esset , ne Graeci, indignatione moti, bellum istud instau- rarent, Persarumque impietatem ulciscerentur. Si autem quis ex hac ipsa difficultate efficere velit , hanc legationem ad alium annum a nobis referri oportuisse ; animadvertere liceat , nuUum aliud in Atheniensium Historia temporis punctum huic rei opportunius videri. Necesse enim est , ut pacis induciarumve tempore , legati profecti fuerint; quippe ex iis nonnuUi ad eos Graeciae populos missi sunt, qui a Spartanorum partibus stabant, Jam vero, si statuaraus , legatos ante haec tera- pora missos fuisse, non solvitur difficultas. Ne dicara , hanc sententiam satis refelli silentio , quod Plutarchus hac de re in Cimonis vita observavit (i). Superest igitur, ut ponamus, hanc legationem tricennalis foederis tempore , Graeciam peragrasse. Id vero minus verisimile est , quia ra- rio, quam Pericles in reipublicae gubernatione tunc tenebat , longe ab ea distabat , quam antea fuerat secutus. Democratid enim illa liberrima, cui prius faverat , rehcta , nunc Aristocraticum et Rega- lera quasi reipubhcae statum moliebatur ; adeo ut (i) Conf. tamen C. O. Muelleri liber de Phidia, p. 9. Quae auiera pro sua sententia ibi alfert vir Clar., eadem pro nostra pugnant. OBSERVATIONES. 175 ut non amplius ipsi prodesset , si Civitates suo ju- re de communi salute deliberarent ; contra ea, longe utilius tunc erat, ut iis ne privata quidem dissidia dirimenda relinqueret; cujus rei exemplum in Sami expugnatione videmus. Addi possit, Atlie- nienses Spartanos consiilto omisisse ; quae res licet nondum hostilis actio dici posset, manifesto tamen simultatem indicare debebat , quae inter has civitates exstabat. Ejusmodi enim agendi ratio locum obtinere solet, quando pax aliqua, ut nunc Cimonia, inter duas gentes sit facta , quam utraque solvere velit , cujus vero solutionis neutri occasio praebeatur. Ingenue tamen fateor , haec argumenta non tantopere valere , ut rem pro certo affirmemus ; verum in tan- ta veritatis caligine , haec senteniia roinori du- bitationi obnoxia videtur , quam si aliam quamcun- que sequamur. Obs. XIX. Discimus e Philochoro (i), tertio deraum anno , postquam Lacedaemonii Phocensibus Delphorum templum ademissent , Athetiienses hanc urbem iis reddidissc ; ita ut primum bellum anno A. C. 450. gestum sit. Quod , quum per se jam minus sit verisimile , propter pacem quae illo tempore inter diversas Graeciae siirpes erat sancita , insu- per etiam confuiatur diserto Plutarchi testimonio dicentis : fy^u? .... 5r«A/v fJo-jjj^^xyf rcu^ ct?x£«? (2). Doc- (i) In Aristoph. Avv. Schol. vs. 557. - (2) Conf. quae de his dixit Clint. in App. cap. VII. not. m. 176 C M M. L I T E R A R I A, Doctissimus Kiinisch , Germanus Pericleae, aPlutar- cho conscriptae , vitae Interpres , monet lupum ahe- neum de quo hic serrao est, eundem esse quem a Pausania memoratum (i> Obs. XX. Chntonus hanc Corotiensem cladem re- tuht ad Archontis Timarchidis annum, secundum Diodori testimonium ; porro e Plutarchi verbis ouSfw Kxipa et deinde xvxiJt.£iyxq %povov edicere vide- tur, hanc cladem in auctumno accidisse: subjun- git , Euboeenses decem menses postea defecisse , mense Anthesterione , nostro Februario convenien- te. Quae computandi ratio eam ob causam erro- ris argui poterit, quod , si priorem rationem se- quamur , non ineunte vere anni 445 , verum media aesiate , anni 44(5 Euboea defecerit ; si vero pos- teriorem , folmidis clades Aprilium mense ponenda sit. Eaque posterior com]nitandi ratio mihi magis placet;Ucet non putem, decem mensium ulhim in- dicium apud veteres scriptores inveniri. Constat Pe- riclem jam mature in Euboeam transiisse ,ut ex ve- ro cum Clintono videamur statueri , hanc defectio- neni ineunte vere anni 445 ponendara esse ; secuta enim sunt tricennaUa foedera , quorum anno deci- mo quinro Peloponnesium bellum exarsit A. C. 431. (0 l-ib. X. cap. 14. §. 4. OBSERVATIONES. 145 clidis Pontici libro jr. •TroT^.tTeiuv conjicias , Xanthip- pum eodem fere tempore , quo Aristidem , Ostra- cismo in exsilium actum fuisse (1). Mortuo po- suerunt statuam in Acropoli , e regione imaginis quam filio Pericli dicaverunt , et prope Anacreon- tis simulacrum (2). Obs, III. Efratreneptis ; sic enim accipienda vi- detur vox eyyovoq, eoque sensu plurimi interpretes explicarunt. Aliam vero rationem secuti sunt Cl. viri , qui Plutarclium in Batavorum sermonem verterunt , iisque sufFragari videtur Kampenus V. C. (3). Addunt Plutarchum hancce genealogiam ex He- rodoto petiisse ; quod si ita est , (nec facile a quoquam id negabitur), e loco, qui ab illis cita- tur (4) , sponte apparet Plutarchum vocasse Clis- thenem (5) patruum , non vero avum Agaristae junioris. Etiam e temporum computatione haec quaestio dirimi potest. Si enim Clisthenes Aga- ris- (i) Her. Pont. p. ii, ex edit. Cragii. Koeleri, novissimi ho- rum fragmentorum cditoris, hoc de libro judicium in breve coactum videas in Comm. Orn. Roulez de Heracl. Pont. in- serta Ann. Lovan. anni 1824 — 1825. p. 16 sqq. (2) Paus. I. 25. init. (3) Hist. Gr. II. p. 173. (4) Herod. VI. 131, (5) De Clisthene isto si peculiariter agere vellem,hujus dis- sertationis terminos longe excederem. Conf. Herod. V. 62. sqq. VI. 123. — Plut. Aristid. cap. a. p, 319. C. — Isocrat. Areo- pag. 6. De permutatione, p. loS et 130. ed. Orell. -* Meurs. Fisistr. cap. 16. CLAiU K 146 C O M M. L I T E R A R I A. ristae fiierit aviis , Pericies non potuit rempubllr cam capessere Olymp. LXXVII,4. A. C. 469. (i). Pisistratidae eniin Athenis expulsi sunt Olymp. LXVIL 3. A. C. 510. (a). — Erat autem mater Periclis e nobilissimo Alcmaeonidarum genere ; quod tamen niale in Graecia audivit ob piaculura , quo IMegacles sese Olymp. XLH. Cylonis nece polluerat (3). Illa Alcmaeonidarum gens jure frue- batur alendi sacras boves , quae Eleusiniae Cereris agros arabant. Nam , quamquam Frommelius (4) voce aMT-^piog permotus dixit , verba Eupolidis respicere quemdam Deraostratum , qui in fabu- la, A^iAOi inscripta, Bou^vyjj? appellari memora- tur (5) ; Muellerus (6) ostendit illo nomine op- (0 Conf. Sect. I. p. 13. Obs. I. VI. C2) Herod. V. 66. sqq. Conf. Clint. ad h. a. Cs) Plut. in Sol. cap. \i, sqq. p. 84. sq. — De Sera Nuin. Vind. cap. 6. p. 15.1. B.— Herod. I. 61. V. 71. — Thuc. I. 126. ibiqueinterpp. Conf. Corsini F. A.HI.p. 64. 72. — Add. Cic. de Legg. n. II. — Plaf. de Legg. L 1 1 . ibique Ast. p. 69. — Poterit etiam conferri Scholiastes ad Aristophanis Nubb. vs. 6\. in fine. Scholii autera initiura futile quoddam serioris Crammatici addita- mentumvocat Beckius. Absurdum est Suidae hac de re coraraen- tum , in V0C3 nep<;cA. Attigit haec P. Bernardus in Comm.de Archontt. inserta Ann. Lov. anni 18:3—1324. p. 35. sqq. (4) Ad Aristid. Schol. Fromm. edit. p. 176. sq. (5) Schol. ad Aristoph. Lysistr. vs. 398. (6) Cf. Doct. viri: vitaPhidiae, p. 10. not. x. quiquenot. y. citantur. — Plut. Conjug. praacc. cap. 42. p. 144. A, ubi Wyt- tj-nb. — Hesych. in voce.--Eoeckhii Corpuslnscriptt. jj.^s)!.,-^ Conftrri etiam poteric F. Crcuzerui ia Annot. ad. Orat. de Civ. Att. oranis Humanit, parente. L. B. iSoo, p, 53. .^ O B S E R V A T I N E S. 147 optime Periclem indicari, quippe ortum ex ista gente Cylonis piaculo poUuta. Obs. IV. De Ariphronc nullam apudantiquosscrip- tores mentionem factam animadverti , nisi apud Plutarchum in vita Alcibiadis (i); cui addas Pla- tonem in Protagora (2). Ceterum verisimile rniiii videtur statuere, Hippocratem, Atheniensium in bel- lo Peloponnesiaco imperatorem (3) , hujus Ariphronis filium fuisse; nomen enim huic genti erat pro- prium , quippe quod habebat Agaristae pater. Idem Hippocrates adjutus auctoritate PericUs , de cujus nomine unum e filiis Periclem vocavit, facillime Praeturam adipisci potuit, qua etiam propter for- titudinem dignissimus erat (4). Soror Periclis appellata fuisse videtur Dinoma^ che; idque inde conficio , quod plures antiqui scrip. tores eam cura Dinomache Alcibiadis matre confu- derunt. Diodorus (5) Alcibiadem vocat Periclis aBeK(pilovv , Periclem &£'tov ; Valerius Max. (6; hacc habet: quujn adhuc puer ad av unculum $uum venisset ; et Suidas (7) perhibet , Periclis sororem fuis- CO Cap. I. p. 191. F. cap. 3. 198. A. (a) Cnp. 10. p. 320. Stepfi. ibique Heindorh (3) Thuc. IV. 66. sqq. ^o.sqq. loi. — Xenoph. Memtn. III. 3. §.4. — Plut. inNic. cap.6. p. 526. E.— Schol. adNubb. vs.pp?» C4) Herod. VI. 131. CS) XI. 38. C^) I^I> I* e^^^tern. i. (7) In voce ^A}^x(0tciStii. K 2 148 C M M. L I T E R A R I A. fuisse matrem Alcibiadis. Contra ea Pliitarchus (i) Periclem atque Ariphronem tantum vocat Trpoi;- yiKovTxq KXTOi yevoq ; et Nepos (a^ Alcibiadem Periclis privignum appellat. Erat autem Dinoma- che mater Alcibiadis , Megaclis , quem Pericles avunculum habebat , filia (3). Hic vero nunc sufBciat indicasse , Periclis sororem nequaquam confundi oportere cum matre Alcibiadis. Obs. V. /inaxagoras , quem Pericli aequalera fuisse putamus, anno vigesimo aetatis Athenas ve- nit, si vulgatam in Diogene Laertio sequamur lec- tionem ; vel quadragesimo demum quinto , e pro- babiliore recentiorum VV. DD. conjectura (4.). Zeno Eleates floruit circa Olymp. LXXIX. (5) , uti post Menagium vulgo legitur. Damon , qui sub Musicae praetextu , Pericli , tanquam athletae inunc- tor,in repubhca aderat, hujus consuetudine adhuc fruebatur, quo tempore Dialogus Socratem inter Alcibiademque a Platone habitus esse fingitur (6) ; quin (1) In Alcib. I, p. 191. F. (a) lu Alcib. cap. 2, CrO Conf. Obs. XXVL (4) Diog. Laert. If. Segm. 7. — Conf. «chaubachii Fragram. Anaxagorea p. 14. quique ibi citantur; imprimis H. Ritter, Hist. philosopl;. lon. Berol. 18:1. p. 204. Cs) Diog. Laert- IX. Segra. 29, et Suid. in voce. — Simson. p. 693. et Cors. III. p. 134. pravis usi sunt codicibus. (6) Plut. in vit. cap. 4. p, 155, F. — . Plato Alcib. I. cap. 14. p. 118 C. O B S E R V A T I N E S. 149 quin etiam Nioeratuin , Niciae filium , Musicam docuit (i). Haec igitur leviter adumbrasse suffi- ciat; infra opportunitas nobis non deerit agen- di de Periclis humaniorum scientiarum studiis , deque illis hominibus, qui ei veluti duces comi- tesque hac in re adfuerunt. Obs, VI. Aristidcs mortuus est quarto fere an- no post exsilium Thcmistoclis , uti memorat Corn. Nepos (fl). Quum autem Diodorus (3) dicat , The- mistoclem Athenis expulsum fuisse Archonte Praxi- ergo , Olymp. LXXVII. 2. , Aristides secundum hanc computationem non ante annum primum Olymp. LXXVIII. diem obire potuisset supre- mum ; sed ea pugnant contra Plutarchi testimo- nium, dicentis: rericlem, defuncto jam Aristide ad rempublicam accessisse. Varia igitur excogitave- runt VV, DD. quibus istum dissensum tollerent; ut V. c. statuerent , Aristidem illo anno fortasse Athenis abfuisse (4), Possit autem haec opinio in sul defensionem vocare veterum diversas opinio- nes, de loco quo mortuus sit Aristides; quam- quam verisimilior mihi videtur sententia, eum Athenis vita decessisse (5). Facilior igitur mihi vi. (i) riat. Lach. cap. 3. p. 180. C. Ca) In Aristid. cap. 3. extr. Cs) Lib. XI. cap. 53. (4) Clint. ad a. A. C. 468. (s) Plut, in Aristid. cap. q.6. p. 334. sq. I50 C O M M. L I T E R A R I A. videtlir ratio , qua Kruegerus hanc; controversiam dirimere conatus est, Constat enim , docente Wes- selingio CO 9 Diodorum aliquoties ultimos alicujus viri casus , in illum annum rejecisse , quo ejus mors erat narranda ; quod et in Tliemistoclis his- toria observandum esse putem. Etenim, ut mittam, quae de Themistoclis extremo aetatis anno memo- rantur ; mortem ipsum sibi conscivisse , quippe intelli- gentem , crescentibus Graecorum viribus ac Cimo- nis felicitati sese imparem futurum (2) , Ce qua re aliquis conjicere possit , illum brevi ante pugnani ad Eurymedontem sese interfecisse); imprimis ra- tio h3,benda est occasionis, qua Themistocles ad Persas fugerit. Quis eniin credat Themistoclem tam diu post Pausaniae necem a Lacedaemoniis ad poenas dandas repetitum fuisse, quum tan- quam Laconi prodiiionis focius accusatus esset? Superest tamen difficultas aliqua , quam a viro doctissimo, cujus sententiam hic exhibui , non satis explicitam fuisse, pacne dixerim. Oportet enini , ut ejus sententia valere possit, in anno, quo Xerxes mortuus sit , definiendo , denuo ab auc- toritate Diodori reflectere , qui tradit , Regem anno quano Olyrap. LXXVIIL diem obiisse supre- mura Cs). Kruegerus statuit , Pausaniam eodem anno fuis- (i) Ad. Diod. XI. cap. 42. Idem accidit cap. 70. et s.iepiiis. (2) Plut. in Theni. cap. 31. p. 127. F. — Ciin. cap. 18. p. 490. E. — Thuc. 1. 138.— Cf. Schol. ad Aristoph. Equitt. vs. 84 Cs) Dlod. Sic, Xr. 69 O B S E R V A T I O N E S. 151 fiiisse necatum , quo Xerxes decesserit , utruinque anno tertio vel quarto Olymp. LXXVI. accidisse contendit (i). Haec vero difiicultas, consideranti- bus nobis , quam graviter Diodorus saepius in temporum notatione lapsus fuerit , non adeo mag- ni videtur momenti, ut ideo sententiara cetero- ■quin verisimillimani rejiciamus. Magis etiam hoc confirmatur, Clintoni argumentatione examinata, ubi Dodwellum hujusque sectatores erroris ar- guit, quod, contra Diodori auctoritatem , Pau- saniae (TTptxrtiyMv assignaverint anno | Olymp. LXXVII. quum ad Olyiiip. LXXV. 4. A. C. 477. sit referenda. Hac in expeditione Pausanias fastu atque arrogantia animos Graecorum a Lacedaemo- niis abalienavit ; quo factuni est , ut principatus ad Athenienses transierit. Jam vero e loco quodam De- mosthenis (2) apparet , Graecos ad belli Peloponne-. siaci initiura usque, per^sannos voluisse, ut Athe- nienses sibipraeessent; qui anni , si addantur numero 432 annorum , efficiunt 477 , in quem numerum cadit annus a Diodoro memoratusCs)- Ulteriushancce de Atheniensium principatu quaestione\n persequi , su- pervacaneum haberi possit, post-uberiorera hac de re Ci) Conf. Kruegeri scriptio de pace Cimonia , in Seebodii Museo I. 2. p. ai9. sqq. C^i) 01ynth.III.§.9.p. 35- ibique Ulpianus; Tfp^ ffvvrd^£u<; g. 10. p. 174« (3) Diod. XC. 44. i5a C M M. L I T E R A R I A. re Clintoni commentationem (i), scriptionemque Doctissimi Groen v. Prinsterer, dc Atheniemium Hegemonia (2). Graecis ab eo inde tempore prae- fuit Cimon , qui Persas , usque ad memorabilem ad Eurymedontem pugnam , non sivit respirare (3). Obs, VII. Accusatus est Cimon a Thasi expug- natione redux , et antequam Lacedaemoniis auxilio profectus est. Nam, etsi Clintono (4) adstipulor, Diodorum Sic. (5) , ut solet , bellum contra Tha- sios gestum , in unum Archidemidae Archontis an- num , Olymp. LXXIX. i. A. C. 464. contraxis- se , doctissimo tamen viro non consentio , ubi se- quenti demum anno huic bello finem impositum fuisse putat. Contra ea huc afFerre liceat Pausa- niae aliorumque, quorum fata in postremum aeta* tis annum contraxit , exemplum : ex quo apparet , Diodorum suo more usum fuisse, quoties signifi- care voluit, se de homine, aut quacunque re quam tractasset, dicendi finem facere, atque ad alia transire; ut illo anno homo mortuus , bellum ejusvemodi quid prorsus absolutum fuerit. Praeter- ea 0) Clint. in Append. ad Fastt. Hell. cap. 6. CO Inserta Annall. Acad. Lugd. Batt. 1819— 1820. Cs) Plut. in Cim.cap. 7. p. 482. D. cap. 12. p. 485. E. sq.— Aristid. Panath. p. 15 r. Jebb. C4) Ad annum A. C. 463. Cs) Lib. XI. cap, 70. O B S E R V A T I O N E S. 153 ca e Plutarcho et Thucydide (i) discimus , Tha- sum expugnatam fuisse ante Helotarum seditio- nem , quae accidit , teste Pausania (2) , eodem illo Archonte Archidemide, vel, uti eo loco vocatur, Archimede. Quamvis e Thucydide (3) concludas, post Cimonem ab alio Thasum iterum expugnatam fuisse. Pericli ab ipsis Atheniensibus mandatum est , ut Cimonem inimicum publice accusaret. Itaque om- nes metuebant, ne foret inter acerrimos hujus ad» versarios : verum ab Elpinice , Cimonis sorore eademque uxore exoratus (4) , rem non ulterius persecutus est, et semel tantum surrexit, iit offi» cio defungeretur , ita ut ex omnibus accusatoribus Cimoni minirnum raolestus fuerit (5). Hic igitur, quamvis tribus tantum sufFragiis absolutus , et poe- na mulctatus quinquaginta talentorum , capitis pe- riculum efFugit: deinde Lacedaemoniis auxilio pro- fectus est , qua illius absentia usus est Pericles, ut cum Ephialte Areopagum^ plurimiis judiciis pri- varet, Obs, VIII. Silentium quod apud antiquos scrip- tores de primis Periclis tto^.its ion; annis obser- va- O) In Cim. C£p. 14. p. 487. D. cap. 16. p. 488 sq.— Thuc. I. 101. (a) Lib. IV. cap. 24. §. 2. Cs) 1. 1. conf. Torrenius ad Val.Max. III. 8. Extern. 4. (4) De Periclis hac occasione acute dicto conf. Obs. LIV. (5) Plnt. in Per. cap. lo, p. 157. E. 154 C M M. L I T E R A R I A. vatur, expHcandum videtur, tum ex sollicito stu- dio , quo ille Populi suspiciones eviiare conabatur , anteqiiam suapotestas firmo niti videretur fundamen- to ; tum ex eo , quod fortasse illo tempore expe- ditionibuS' quibusdam , sed minoris momenti quam quarum mentio fieret , Athenis prohiberetur. In hac enim ejus vitae aetate ponenda mihi videtur expeditio, quacum quinquaginta navibus Chelidonias insulas supervectus , nullam Barbarorum navem in mari deprehendit ; quam expeditionem , uti et illam Ephialtis, Pericli hoc tempore deditissimi , non ita diu post victoriam ad Eurymedontem ab Athe- niensibus susceptam fuisse , e Plutarchi narratione constat (i). Ad haec etiam tempora pertinent bellura Argivos inter Mycenaeosque; Thasi defec- lio , eaque iterum ab Atheniensibus subacta ; co- lonia Amphipolin raissa; deniqueHelotarum seditio: quae tamen omnia , quamquam in historia Athe* niensium Cimonisve maxime memoranda , a Periclis vita longius reniota esse videntur. Obs. IX. De EpUalu , Periclis in rainuenda Areo- pagi auctoritate socio , quaedam annotare , ab hacce disputatione fortasse non alienum sit. Patrem ha- buit Sophomdem , quo nomine eum appellat Aelia- nus CO? ^ Diodoro (3) vocatur Slmonida , Wes- se- (i) Plut. in Cira. cap. 13. p. 487. A. (.,) V. H. i;. 43. III. 17. XI. 9. (3) Diod. iti Sic. XI. 77. ibique Wessel. — Conf. Meurs. Lectt. Att. I. 22. O B S E R V A T 1 O N E S. 155 .^ellngio , ut videtur, Meursii mutationem improban- , te. Erat autem inter pauperrimos , sed et integer- .rimos viros , qui unquam apud Graecos reipublicae (praefuerunt ; cujus rei apud Pluiarchum ii.on uno loco fit mentio. Supra vidimus illum cum trigintana- ■vibus Chelidonias supervectum fuisse ; deinde So- lonis leges , ligneis tabulis inscriptas , Axones vo- catas , Cyrbesque ex Acropoli in Prytaneum prope forum traduxit , ubi etiam Plutarchi raemorijl, te- nuia earum vestigia supererant (^i). Maxime vero me- moratu dignum est auxilium, quodPericli, Areopagum subvertere conanti, praestitit; cujus rei nobis auc- tores sunt Plutarchus, Diod. Sic. et Paus. (2). Cimoni, quum Lacedaemoniis, terrac motu atque Helotarum seditione fractis , auxilio venire vellet , sese opposuic Ephialtes , quamquam id frustra. Qua occasione Cimonis memorabilc fertur hocce elFatum : |Ci:^r£ rijv 'EAAizSa^wAjjv f/y,^r£ rijv ttoXiv srspo' ^ufx TTspiihJv yey£vvi^h>iv (3}. Per totam vitam Ephi- CO Pl"t. inSol, cap. 15. p. 92. A. — Pausanias Attic. cap. 18. §. 2. — De Axonibus istis conflF. prneter Salmasiura de inodo Usur. cap. 1(1. p. 932. sqq. ceteri scriptores qui a Valckenaerio iii Ammonium ad vocem '' A^ovsq citantur. Ca) Plut. in Per. cap. 7. ^.155. B. cap.9. p. 157. A. — Cim. cap. 10, p. 48S. B. cap. js. p. 488. A. — Reip. ger. praecc. cap. 15. p. 812. C. — Diod. Sic. XI. 77. — Pausan. Att; cap. ti9. §. »5. (3) Plut. Cim. cap. 16. p. 489. B. — Simile huic quoddam dictum jnvenitur apud Aristot. Rhet. Lib. Ill.cap. 10. p. 594. C. 156 C M M. L I T E R. A R I A. Ephiakes Populum contra Oligarchorum oppressio- nem defendit ; quos , praesertim rationibus exigendis, maxime inimicos sibi reddebat; adeo ut Aristodi- cum quemdam Tanagraeum excitarent ad Ephialtem interficiendum. Sic rera raemoriae prodidit Arlsto- teles , cui majorera fidera tribuit Plutarchus quam Idomeneo , Periclem hoc criraine accusanti (i). Diem obiit supremum Olymp. LXXX. i. teste Diodoro (2) , qui etiam h. 1. Areopagi deminutio- nem eodem anno narravit , quo hujus rei auctor mortuus est. Ejus sepulcrura situm erat in Ce- ramico , ubi Pausaniae (3) adhuc aetate invenieba- tur. Ab Aeliano inter eos enumeratur, qui philo- sophiae studium politicae arti adhiberent (4); unde didicit paupertatem aequo animo perferre , ita ut ne ab amicis quidera munera accipere vel- let, ne, aut videretur ingratus esse, aut cogeretur iis in aliqua re praeter fas gratificari (5). Quanta fuerit integritate, inde colligitur, quod Ciraon e ceteris popularibus , quos videbat omnes e publica pecunia quaestura sibi facere , hunc cum Aristide exceperit (6). Merito igitur Prae- to- (i) Plut. in Per. cap. 10. p. i85. A. ;— • Andph. de caede Herod. §. 1 2. (2) Diod. Sic. I. 1. C3) Paus. 1. 1. (4) Aelian. V. H. III. 17. (5) Aelian. V. H. XI. 9. (6) Plut. in Cim. cap. 1 0. p. 485. B. O B S E R V A T I N E S. 157 tori cuidam, qui ipsi egestatem exprobrabat, respondere potuit : to ^s 'irepov , inquit , lix ri ou hkysiq, oTi llmiog dfil (0- Nec ita amoris ille- cebris indulgebat, ut iis ab officio duci se patere- tur; cujus rei exemplum videmus apud Val. Max. modo ad nostrum Ephialtem haec referenda sint (23. Nam plures viri docti hunc Ephialtem, cum aliis ejusdem nominis confuderunt; ut docet Perizonius ad Aelian, III. 17. Quin etilla, quae apud Heraclidem Pont. leguntur (3), ad alium quemdam Ephialtem pertinent ; vel , quod potius crediderim , eo loco de Ephialte narrantur , quae de Cimone narrari oportebat. Obs. X. Vocatur quidem Pericles Archon apud Aristophanis Scholiast. (4); verum eo loco vel Titnoclis nomen reponendum est, vel interpolanda verba sT^ot.TViyox) kxi TiiioKKsovq apxovToq etc. uti docet Corsin. ad a, | Olymp. LXXXIV. Ceterum de Areopagitarum doKif^x^rli^, praeter Plutarchi lo- cum in Periclis vita , exstat etiam in Solone tes- timonium , quamquam minus disertum (5) ; deque ea praeter scriptores ad textum laudatos conf. Doct. J. T. Bergmannus in Annotat. ad Isocratis Areo» pag. p. 128. sq. (0 Aelian. V. H. XIII. 39. (2) Val. Max. III. 8. Extern. 4. (3) Heracl. Pont. p. 16. ed. Crag. (4) Ad Vespp. vs. 283. — Conf. Palm. Exercitt, ad h. I. (5) Flut. in Sol. cap. 19, p. 88. 158 C O M M. L I T E R A R I A. Obs. XI. Cimonis adnlescentia jam famosa fuerat propter Iianc consuetudinem , quam cum sorore habe- bat (i). Fuernnt et postea nonnulii , qui eum hanc ob rem culparent , quique indecausam Ostracismi re- peterent. Andocides v.g. Athenienses adhortatus est, ut severam majorum probitatem imitarentur : oiri- vsg i^M7Tpeiicl Cs) CIT. S. Pfctit. Legg. Att. p. 551. ed, Wessel. — Gajum Lib, I. §. 6t, difTerentiam hac in re Romanas inter Graecasque leges indicare voluisse, monet Assenus V, C, in Ann. ad h. 1. P 43- (6) 1'lut. in Them. cap. 32, p. 128. B, -- Seneca in Ludo de raorte Claudii, p. 302. B. — Phil, Jud. p. 779, ed. Hoeschel,— Rliii. Fel. iti Octav. cap. 31, p. 324, — Schol. ad Aristoph, Nubb. vs. 137^. ■ . . . OBSERVATIONES. 159 iisdem parentibus nata? Quo sensu a Mureto accipitur locus in Cimonis vica , ubi Nepos (i) dicit, hunc in matrimonio habuisse germanam suam sororem ; quamobrem Nepotera erroris accu- sat , quod excusationem , quae proprie ad con- sanguineas sorores pertineret , ad germanas trans- tulerit. Refutavit summum viriim Wowerius (2), qui docuit , verba a Nepote adjecta , Ucet eodem patre natas uxores ducere^ explicationi vocis ger- manam inservire; cujus rei exemplum petivit e loco quodam in Servii Commentariis obvio (3). Obs. XII. Justinus hisce addit, Athenienses hoc tempore pecunias ^ quae in Persici belli stipendium ab universa Graecia collatae erant, e Delo Athe- nas transtulisse ; ne , deficientibus a fide socieiatis Lacedaemoniis , praedae ac rapinae essent (4). Quae narratio , etiamsi majore Theophrasti , e quo PIu- tarchus sua petivit , auctoritate refutetur , veri ta- men simillima videtur. Nec enim facile in Athc niensium Ilistoria aliqua occasio inveniatur, qua illud aptius fieri potuerit. Plutarchus autem tra- tJit , vivente adhuc Aristide , pecunias Sociorum sua- CO Nep. in Cim. cap. i. — Conf. Nep. praefatio §. 4. ct Mureti Var. Lectt. Lib. XV. cap. 5. (a) Ad Min. Felic. L 1. (3) Ad Virg. Aen. Lib. V. vs. 412. (4) Hist. PhiJ. Lib. III. cap. (>. i6o C O M M. L I T E R A R I A. suadentibus Samiis Athenas transvectas fuisse (i). Possint tamen diversae hae sententiae ita inter se conciliari, ut statuamus , jam vivente adhuc Aristi- de, consilia de transferendo aerario agitata fuisse; rem ipsam effectu caruisse , donec Pericle instigante, Atheniensibus fuerit persuasum , ut Sociorum pe- cunias in suam urbem traducerent (2). Obs. Xni. Discedimus rursus, inexpeditionis Je- gyptiacae anno constituendo , a Diodori auctorita- te; idque ob has causas» Gesserunt Athenienses hoc bellura per sex annos , ut adeo ejus finis in- cidat in annum secundum Olymp. LXXX[. ; quo anno , teste Diodoro ipso (3) , versabatur Tolmides in Boeotia ; isque Messenios , qui per decem annos Lacedaeraoniis fortiter restiterant, in ur- bem Naupactum , a se expugnatam , collocavit, Jam vero eo tempore, quo Tolmides in hacce expeditione occupatus erat, in Aegypto iTtkyAvov Athenienses (4); ita ut ad hunc annum usque istud bellum continuatum sit. Quum igitur de hoc anno Thucydidi cura Diodoro conveniat, ab eo Aegyptiaci belli sex annos computare debemus ; ita (i) Plut. in Arist. cap. 25. p. 334. A. Ci) Conf. Doctissimi Groeu v. Prinsterer Comm. de He- gem. Atheaiensium p. 13. iu not. (3) Lib. Xf. cap. 84. sq. — Conf. cap. 64. extr. (.4) Thuc. I. cap. 108. extr. 109. coUato 103. — Consulen- dus Clintonus in Append. cap. 8. ^i^